Álemniń 39 memleketi Qytai úkimetiniń Shyńjań, Gonkong jáne Tibet aimaqtaryndaǵy adam quqyqtarynyń jaǵdaiyna alańdaitynyn aityp, málimdeme jasady.
"Biz Shyńjańdaǵy adam quqyqtarynyń jaiyna jáne Gonkongtaǵy sońǵy ózgeristerge qatty alańdaimyz. Qytaidy adam quqyqtaryn saqtaýǵa shaqyramyz" delingen Germaniianyń BUU-daǵy elshisi Kristof Hoisgen qol qoiǵan málimdemede.
Málimdemeni AQSh, Ulybritaniia, Kanada, Eýropa odaǵynyń kóp múshesi, Albaniia, Gaiti, Gondýras, Bosniia-Gertsegovina, Palaý jáne Marshall araldary tárizdi BUU-nyń 39 múshesi qoldaǵan.
Memleketter bul málimdemeni Birikken Ulttar Uiymynyń álemdegi áleýmettik, gýmanitarlyq jáne mádeni máselelerdi qarastyratyn Úshinshi komitetiniń atyna joldaǵan.
"Shyńjańda saiasi qaita úiretý" lagerleriniń úlken jelisiniń bolýyna qatty alańdaimyz, senimdi aqparattarǵa qaraǵanda, olarda millionnan astam adam sebepsiz qamaýda otyr. Biz adam quqyqtary óreskel buzylǵany týraly derekterdiń kóbeigenin baiqadyq. Onda din jáne senim bostandyǵy, kóship-qoný, uiymdarǵa birigý, pikir bildirý erkindigi, uiǵyr mádenieti qatań shektelgen. Ásirese uiǵyrlar men ózge de azshylyq ókilderine tyńshylyq áreketteri erekshe kóp qoldanylady, jumysqa jegý, májbúrlep bala týýdy shekteý, sonyń ishinde sterilizatsiia týraly málimetter kóbeiip barady" delingen málimdemede.
Sondai-aq, qol qoiǵan elder BUU sarapshylar tobynyń "Gonkongtyń ulttyq qaýipsizdigi týraly" zańnyń kóp erejesi "Qytaidyń halyqaralyq quqyqtyq mindettemelerine qaishy keledi" degen kózqarasymen kelisetinin aitqan. Byltyr maýsymda qabyldanǵan bul zańda Gonkong turǵyndaryn tergeý maqsatynda Qytai aýmaǵyna alyp barý múmkindigi qarastyrylǵan.
Málimdemege qol qoiǵandar Qytaidy "táýelsiz baqylaýshylardy, sonyń ishinde BUU-nyń adam quqyqtary jónindegi joǵary komissaryn jáne onyń basshylyǵyn … Shyńjańǵa dereý, tolyqqandy jáne esh bógetsiz ótkizýge" jáne BUU-nyń násildik kemsitýdi joiý komitetiniń segiz usynysyn "dereý oryndaýǵa, sonyń ishinde uiǵyrlar men basqa da azshylyq ókilderin sotsyz qamaýdy toqtatýǵa" shaqyrǵan.
BUU-nyń Human Rights Watch halyqaralyq adam quqyqtaryn qorǵaý uiymyndaǵy direktory Lýi Sharbonno "Pekinniń kek alamyz dep qorqytqanyna qaramastan, [Shyńjańdaǵy jaǵdaiǵa] alańdap jatqan elder sany artyp keledi" dep, 39 el qol qoiǵan málimdemege qoldaý bildirdi.
Sharbonnonyń aitýynsha, Qytai "búgingi málimdemeni qoldaǵan delegattarǵa munyń ekonomikalyq jáne saiasi saldary bolady dep eskertken".
BUU esebinshe, Qytai biligi 2017 jyldan beri Shyńjańda 1 millionnan astam uiǵyr, qazaq jáne basqa da musylmandardy qamaǵan. Qytai biligi biyl Shyńjańdaǵy "qaita tárbieleý ortalyqtardaǵy" adamdardyń bári shyqqanyn aitqan (Qytai bul ortalyqtardy kásip meńgerip, til úirenetin "qaita tárbieleý oryndary" degendi alǵa tartady. Al halyqaralyq uiymdar ortalyqtardy saiasi lager deidi).
Qazaqstandaǵy azamattyq qoǵam ókilderi, sonyń ishinde shetelden kelgen etnikalyq qazaqtardyń quqyqtaryn qorǵaý uiymdary Shyńjańda adam quqyqtarynyń buzylyp jatqanyn jii aitady.
Qytaida týystary qamalǵan ne iz-túzsiz joǵalǵan azamattar Qazaqstanda jii narazylyq ótkizedi.
Qytaidan qýǵyn kórdim dep Qazaqstanǵa zańsyz ótip ketken etnikalyq qazaqtardyń isteri aqparat quraldarynda kóp talqylanady.
