ەلەمنٸڭ 39 مەملەكەتٸ قىتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ شىڭجاڭ, گونكونگ جەنە تيبەت ايماقتارىنداعى ادام قۇقىقتارىنىڭ جاعدايىنا الاڭدايتىنىن ايتىپ, مەلٸمدەمە جاسادى.
"بٸز شىڭجاڭداعى ادام قۇقىقتارىنىڭ جايىنا جەنە گونكونگتاعى سوڭعى ٶزگەرٸستەرگە قاتتى الاڭدايمىز. قىتايدى ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋعا شاقىرامىز" دەلٸنگەن گەرمانييانىڭ بۇۇ-داعى ەلشٸسٸ كريستوف حويسگەن قول قويعان مەلٸمدەمەدە.
مەلٸمدەمەنٸ اقش, ۇلىبريتانييا, كانادا, ەۋروپا وداعىنىڭ كٶپ مٷشەسٸ, البانييا, گايتي, گوندۋراس, بوسنييا-گەرتسەگوۆينا, پالاۋ جەنە مارشالل ارالدارى تەرٸزدٸ بۇۇ-نىڭ 39 مٷشەسٸ قولداعان.
مەملەكەتتەر بۇل مەلٸمدەمەنٸ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلەمدەگٸ ەلەۋمەتتٸك, گۋمانيتارلىق جەنە مەدەني مەسەلەلەردٸ قاراستىراتىن ٷشٸنشٸ كوميتەتٸنٸڭ اتىنا جولداعان.
"شىڭجاڭدا ساياسي قايتا ٷيرەتۋ" لاگەرلەرٸنٸڭ ٷلكەن جەلٸسٸنٸڭ بولۋىنا قاتتى الاڭدايمىز, سەنٸمدٸ اقپاراتتارعا قاراعاندا, ولاردا ميلليوننان استام ادام سەبەپسٸز قاماۋدا وتىر. بٸز ادام قۇقىقتارى ٶرەسكەل بۇزىلعانى تۋرالى دەرەكتەردٸڭ كٶبەيگەنٸن بايقادىق. وندا دٸن جەنە سەنٸم بوستاندىعى, كٶشٸپ-قونۋ, ۇيىمدارعا بٸرٸگۋ, پٸكٸر بٸلدٸرۋ ەركٸندٸگٸ, ۇيعىر مەدەنيەتٸ قاتاڭ شەكتەلگەن. ەسٸرەسە ۇيعىرلار مەن ٶزگە دە ازشىلىق ٶكٸلدەرٸنە تىڭشىلىق ەرەكەتتەرٸ ەرەكشە كٶپ قولدانىلادى, جۇمىسقا جەگۋ, مەجبٷرلەپ بالا تۋۋدى شەكتەۋ, سونىڭ ٸشٸندە ستەريليزاتسييا تۋرالى مەلٸمەتتەر كٶبەيٸپ بارادى" دەلٸنگەن مەلٸمدەمەدە.
سونداي-اق, قول قويعان ەلدەر بۇۇ ساراپشىلار توبىنىڭ "گونكونگتىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى" زاڭنىڭ كٶپ ەرەجەسٸ "قىتايدىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق مٸندەتتەمەلەرٸنە قايشى كەلەدٸ" دەگەن كٶزقاراسىمەن كەلٸسەتٸنٸن ايتقان. بىلتىر ماۋسىمدا قابىلدانعان بۇل زاڭدا گونكونگ تۇرعىندارىن تەرگەۋ ماقساتىندا قىتاي اۋماعىنا الىپ بارۋ مٷمكٸندٸگٸ قاراستىرىلعان.
مەلٸمدەمەگە قول قويعاندار قىتايدى "تەۋەلسٸز باقىلاۋشىلاردى, سونىڭ ٸشٸندە بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ جوعارى كوميسسارىن جەنە ونىڭ باسشىلىعىن … شىڭجاڭعا دەرەۋ, تولىققاندى جەنە ەش بٶگەتسٸز ٶتكٸزۋگە" جەنە بۇۇ-نىڭ نەسٸلدٸك كەمسٸتۋدٸ جويۋ كوميتەتٸنٸڭ سەگٸز ۇسىنىسىن "دەرەۋ ورىنداۋعا, سونىڭ ٸشٸندە ۇيعىرلار مەن باسقا دا ازشىلىق ٶكٸلدەرٸن سوتسىز قاماۋدى توقتاتۋعا" شاقىرعان.
بۇۇ-نىڭ Human Rights Watch حالىقارالىق ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇيىمىنداعى ديرەكتورى لۋي شاربوننو "پەكيننٸڭ كەك الامىز دەپ قورقىتقانىنا قاراماستان, [شىڭجاڭداعى جاعدايعا] الاڭداپ جاتقان ەلدەر سانى ارتىپ كەلەدٸ" دەپ, 39 ەل قول قويعان مەلٸمدەمەگە قولداۋ بٸلدٸردٸ.
شاربوننونىڭ ايتۋىنشا, قىتاي "بٷگٸنگٸ مەلٸمدەمەنٸ قولداعان دەلەگاتتارعا مۇنىڭ ەكونوميكالىق جەنە ساياسي سالدارى بولادى دەپ ەسكەرتكەن".
بۇۇ ەسەبٸنشە, قىتاي بيلٸگٸ 2017 جىلدان بەرٸ شىڭجاڭدا 1 ميلليوننان استام ۇيعىر, قازاق جەنە باسقا دا مۇسىلمانداردى قاماعان. قىتاي بيلٸگٸ بيىل شىڭجاڭداعى "قايتا تەربيەلەۋ ورتالىقتارداعى" ادامداردىڭ بەرٸ شىققانىن ايتقان (قىتاي بۇل ورتالىقتاردى كەسٸپ مەڭگەرٸپ, تٸل ٷيرەنەتٸن "قايتا تەربيەلەۋ ورىندارى" دەگەندٸ العا تارتادى. ال حالىقارالىق ۇيىمدار ورتالىقتاردى ساياسي لاگەر دەيدٸ).
قازاقستانداعى ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە شەتەلدەن كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇيىمدارى شىڭجاڭدا ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلىپ جاتقانىن جيٸ ايتادى.
قىتايدا تۋىستارى قامالعان نە ٸز-تٷزسٸز جوعالعان ازاماتتار قازاقستاندا جيٸ نارازىلىق ٶتكٸزەدٸ.
قىتايدان قۋعىن كٶردٸم دەپ قازاقستانعا زاڭسىز ٶتٸپ كەتكەن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ٸستەرٸ اقپارات قۇرالدارىندا كٶپ تالقىلانادى.
