Fotokollaj: Azattyq Rýhy
2026 jyl álemdik jáne Qazaqstan ekonomikasy úshin mańyzdy kezeńge ainalýy múmkin. Sarapshylar men halyqaralyq uiymdardyń boljamyna súiensek, ekonomikalyq ósim men turaqtylyq salalar boiynsha ártúrli sipatta kórinedi. Keler jyly Qazaqstan úshin salystyrmaly túrde senimdi ekonomikalyq ósim jyly bola alady, eger munai baǵasy men syrtqy suranys turaqty bolsa. Degenmen, álemdik deńgeidegi ekonomikalyq baiaýlaýlar men infliatsiia táýekelderin eskerý qajet. Osy oraida Ult.kz tilshisi «2026 jylda ekonomikada qandai ózgerister bolady?» degen máseleni ekonomika ǵylymynyń kandidaty, sarapshy Saparbai Jobaevpen birge taldap kórdi.
Ekonomistiń sózinshe, álemdik ekonomika óte kúrdeli júie, jalpy 1-2-3% ósim – qalypty jaǵdai. Biraq sońǵy jyldary Tramptyń AQSh biligine kelýinen bastap túrli tariftik soǵystar paida boldy, onyń álemdik ekonomikaǵa kei kezeńderde teris áseri baiqalyp jatyr.
«Ásirese saýda salasyna. Tarifter kóbeise – saýda azaiady, saýda azaisa – óndiris tómendeidi, al bul ekonomikalyq ósimdi tejeidi. Sondyqtan álemdik ekonomikanyń damýy iri memleketterdiń saiasi sheshimderimen jáne Qytai, Ońtústik Aziia, Úndistan siiaqty elderdiń damýymen tikelei bailanysty. Buǵan qosa Reseidiń Ýkrainamen soǵysy, Eýropanyń Reseige qarsy sanktsiialary da álemdik ekonomikaǵa az da bolsa teris áser etýde. Sóitip burynǵy 3% ósimniń ornyna 1,5–2% deńgeiinde bolýy múmkin. Iaǵni, geosaiasi táýekelder 2026 jylǵy ekonomikalyq boljamdarǵa da áser etedi. Eýropa buryn Reseiden arzan energiia resýrstaryn – munai, gazdy importtap, ekonomikasyn qoldap otyrǵan. Qazir olar Reseidiń arzan resýrstaryna qol jetkize almai, AQSh, Kanada, Ázerbaijan siiaqty elderdiń qymbat energiiasyna táýeldi bolyp qaldy. Bul olardyń shyǵynyn kóbeitedi, tabysyn azaitady. Buǵan qosa Qytaidyń arzan jumys kúshi bar, sondyqtan Qytai avtokólikteri óte arzan. Olar Eýropaǵa, AQSh-qa jáne bizdiń elge de kóptep kelip jatyr. Al bizde shyǵarylatyn kólikterdiń ózindik quny joǵary bolǵandyqtan, halyq Qytai kóligin tańdaýda. Osy faktorlardyń barlyǵy, sonyń ishinde soǵys ta, álemdik ekonomikaǵa áserin tigizýde», – deidi ekonomist Saparbai Dosjanuly.
Foto: cronos.asia
Sarapshynyń aitýynsha, Qazaqstan ekonomikasy kelesi jyly betpe-bet keletin negizgi táýekelderden buryn, negizgi baǵyttardy ataý kerek.
«Biýdjet qabyldandy, onda biz 5,3% ósimge qol jetkizemiz dep josparlanǵan. Prezidenttiń 2029 jylǵa deiin JIÓ-ni eki eseleý jónindegi strategiialyq jospary bar. Sonyń aiasynda ulttyq baǵdarlamalar qabyldanyp, ár saladaǵy is-sharalar aiqyndaldy.Osy úlken baǵdarlamalardyń sheńberinde jumys istep jatyrmyz. Biýdjetten ekonomikaǵa kóp qarjy bólinip jatyr, biraq bul qarjy áleýmettik qoldaýǵa az bólinip otyrǵanyn da kórsetedi. Ekonomika óssin degen maqsatpen biýdjet esebinen kóp qarjy baǵyttalýda. Bul bir jaǵynan ósimge yqpal etedi, al ekinshi jaǵynan, halyqtyń áleýmettik jaǵdaiyna bólinetin qarjynyń azaiýyn bildiredi. Biliktiń kei sheshimderi qoǵam múddesinen góri óz múddesine jumys isteitini baiqalady. Bizde taptyq jiktelý kúsheiip keledi: kedei – kedeilenip, bai –– baiyp barady. Úkimettiń basty mindeti – muqtaj toptarǵa qoldaý kórsetý, áleýmettik baǵdarlamalardy kúsheitý. Al biz kóbine úlken memlekettik kásiporyndardy qoldaýǵa qarajat bólip otyrmyz», – deidi ekonomist.
Osy oraida, «Ulttyq valiýtaǵa qysym qandai faktorlardan týyndaýy múmkin?» degen zańdy suraq týyndaidy. Al mamannyń aitýynsha, Ulttyq valiýta óte qyzyq taqyryp. Máselen, jyl sońynda 1 dollar 540–550 teńge bolady dep kútilgen edi. Biraq sol deńgeide ustap turý úshin Úkimet birjada ai saiyn 600–700 mln dollar kóleminde valiýta satyp otyr.
«Sol sebepti dollar kóbeiip ketpes úshin eksporttaýshylar da valiýtalaryn satýda. Onyń ústine Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni 11%-ǵa kóterdi. Bul ekonomikada teńgeniń azaiýyna jáne infliatsiiany tejeýge yqpal etti. Sol arqyly teńgege suranys artyp, dollar arzandap, jaqynda 1 dollar 504 teńgege deiin tómendedi. Qazir 514 teńge shamasynda. Teńgeniń baǵamy munai baǵasyna, Resei jáne Qytai ekonomikasyndaǵy jaǵdaiǵa, rýbldiń qubylýyna táýeldi. Valiýta tym qubylmaly bolmaýy kerek, eń durysy turaqtylyq. 2001-2007 jyldary munai baǵasy ósken kezde teńge 150-den 120 teńgege deiin nyǵaiǵan edi. Al qazirgi nyǵaiý ýaqytsha qubylys. Biýdjette kelesi jylǵa 540–550 teńge belgilengen. Bir-eki aidan keiin teńge sol deńgeige qaitýy múmkin», – deidi Saparbai Jobaev.
Al, jalpy, jalpy «investitsiialyq klimatty jaqsartý úshin qandai sharalar qajet?» degen máselege kelsek, bul barshaǵa belgili: investorlar memlekettik emes, jeke sektorǵa keledi. Sebebi jeke kásiporynnyń basshysy turaqty jumys isteidi, al memlekettik basqarýshylar ýaqytsha.
«Búginde ákimderge investor tartý tapsyrylǵan, biraq ákimder ózderiniń qyzmet merzimi shekteýli bolǵandyqtan, uzaqmerzimdi jobalarǵa múddeli emes. Erteń oryndarynan ketýi múmkin, sondyqtan turaqty bailanys ornatý qiyn. Osy júie ózgermeiinshe, investitsiialyq klimatty jaqsartý qiyn. Investitsiia negizinen shikizat sektoryna keledi, sebebi tez paida tabýǵa bolady. Al óńdeý ónerkásibine kelý úshin 2-3 jyl zaýyt salyp, naryqqa shyǵý kerek, bul uzaq protsess. Shetel investorlary ákimderdiń jii aýysýynan qorqady. Sondyqtan jekeshelendirý júrgizilmeiinshe, jaǵdai jaqsarmaidy. Bizdiń negizgi eksport áleýetimiz – shikizat. Jalpy eksport kólemi shamamen 80 mlrd dollar, sonyń 35-40 mlrd dollary – munai. Qalǵany – gaz, metall, ýran, kómir jáne t.b. Temirjol logistikasynan jyl saiyn shamamen 10 mlrd dollar tabys túsedi. Eksport qurylymynda shikizattyń úlesi buryn 60-70% bolsa, qazir 50% shamasyna deiin azaidy», – deidi ekonomist Saparbai Jobaev.
Sarapshynyń sózinshe, qalǵan bóligin qyzmet kórsetý salasy – týrizm, qarjy, bilim, meditsina, transport, logistika quraidy. Sonymen birge daiyn ónimder eksporty azdap ósýde. Ásirese Reseige: vagondar, avtokólik bólshekteri jáne birlesken kásiporyndar ónimderi. Eger kvazimemlekettik sektordy jekeshelendirý júzege assa, daiyn ónim eksportyn arttyrýǵa úlken múmkindik týar edi. Biraq 2012 jyldan beri aitylyp kele jatqanyna qaramastan, bul baǵytta aitarlyqtai ózgeris joq.
Aqbota Musabekqyzy
