فوتوكوللاج: Azattyq Rýhy
2026 جىل ەلەمدٸك جەنە قازاقستان ەكونوميكاسى ٷشٸن ماڭىزدى كەزەڭگە اينالۋى مٷمكٸن. ساراپشىلار مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بولجامىنا سٷيەنسەك, ەكونوميكالىق ٶسٸم مەن تۇراقتىلىق سالالار بويىنشا ەرتٷرلٸ سيپاتتا كٶرٸنەدٸ. كەلەر جىلى قازاقستان ٷشٸن سالىستىرمالى تٷردە سەنٸمدٸ ەكونوميكالىق ٶسٸم جىلى بولا الادى, ەگەر مۇناي باعاسى مەن سىرتقى سۇرانىس تۇراقتى بولسا. دەگەنمەن, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ەكونوميكالىق باياۋلاۋلار مەن ينفلياتسييا تەۋەكەلدەرٸن ەسكەرۋ قاجەت. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ «2026 جىلدا ەكونوميكادا قانداي ٶزگەرٸستەر بولادى?» دەگەن مەسەلەنٸ ەكونوميكا عىلىمىنىڭ كانديداتى, ساراپشى ساپارباي جوباەۆپەن بٸرگە تالداپ كٶردٸ.
ەكونوميستٸڭ سٶزٸنشە, ەلەمدٸك ەكونوميكا ٶتە كٷردەلٸ جٷيە, جالپى 1-2-3% ٶسٸم – قالىپتى جاعداي. بٸراق سوڭعى جىلدارى ترامپتىڭ اقش بيلٸگٸنە كەلۋٸنەن باستاپ تٷرلٸ تاريفتٸك سوعىستار پايدا بولدى, ونىڭ ەلەمدٸك ەكونوميكاعا كەي كەزەڭدەردە تەرٸس ەسەرٸ بايقالىپ جاتىر.
«ەسٸرەسە ساۋدا سالاسىنا. تاريفتەر كٶبەيسە – ساۋدا ازايادى, ساۋدا ازايسا – ٶندٸرٸس تٶمەندەيدٸ, ال بۇل ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ تەجەيدٸ. سوندىقتان ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ دامۋى ٸرٸ مەملەكەتتەردٸڭ ساياسي شەشٸمدەرٸمەن جەنە قىتاي, وڭتٷستٸك ازييا, ٷندٸستان سيياقتى ەلدەردٸڭ دامۋىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. بۇعان قوسا رەسەيدٸڭ ۋكراينامەن سوعىسى, ەۋروپانىڭ رەسەيگە قارسى سانكتسييالارى دا ەلەمدٸك ەكونوميكاعا از دا بولسا تەرٸس ەسەر ەتۋدە. سٶيتٸپ بۇرىنعى 3% ٶسٸمنٸڭ ورنىنا 1,5–2% دەڭگەيٸندە بولۋى مٷمكٸن. ياعني, گەوساياسي تەۋەكەلدەر 2026 جىلعى ەكونوميكالىق بولجامدارعا دا ەسەر ەتەدٸ. ەۋروپا بۇرىن رەسەيدەن ارزان ەنەرگييا رەسۋرستارىن – مۇناي, گازدى يمپورتتاپ, ەكونوميكاسىن قولداپ وتىرعان. قازٸر ولار رەسەيدٸڭ ارزان رەسۋرستارىنا قول جەتكٸزە الماي, اقش, كانادا, ەزەربايجان سيياقتى ەلدەردٸڭ قىمبات ەنەرگيياسىنا تەۋەلدٸ بولىپ قالدى. بۇل ولاردىڭ شىعىنىن كٶبەيتەدٸ, تابىسىن ازايتادى. بۇعان قوسا قىتايدىڭ ارزان جۇمىس كٷشٸ بار, سوندىقتان قىتاي اۆتوكٶلٸكتەرٸ ٶتە ارزان. ولار ەۋروپاعا, اقش-قا جەنە بٸزدٸڭ ەلگە دە كٶپتەپ كەلٸپ جاتىر. ال بٸزدە شىعارىلاتىن كٶلٸكتەردٸڭ ٶزٸندٸك قۇنى جوعارى بولعاندىقتان, حالىق قىتاي كٶلٸگٸن تاڭداۋدا. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعى, سونىڭ ٸشٸندە سوعىس تا, ەلەمدٸك ەكونوميكاعا ەسەرٸن تيگٸزۋدە», – دەيدٸ ەكونوميست ساپارباي دوسجانۇلى.
فوتو: cronos.asia
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەكونوميكاسى كەلەسٸ جىلى بەتپە-بەت كەلەتٸن نەگٸزگٸ تەۋەكەلدەردەن بۇرىن, نەگٸزگٸ باعىتتاردى اتاۋ كەرەك.
«بيۋدجەت قابىلداندى, وندا بٸز 5,3% ٶسٸمگە قول جەتكٸزەمٸز دەپ جوسپارلانعان. پرەزيدەنتتٸڭ 2029 جىلعا دەيٸن جٸٶ-نٸ ەكٸ ەسەلەۋ جٶنٸندەگٸ ستراتەگييالىق جوسپارى بار. سونىڭ اياسىندا ۇلتتىق باعدارلامالار قابىلدانىپ, ەر سالاداعى ٸس-شارالار ايقىندالدى.وسى ٷلكەن باعدارلامالاردىڭ شەڭبەرٸندە جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. بيۋدجەتتەن ەكونوميكاعا كٶپ قارجى بٶلٸنٸپ جاتىر, بٸراق بۇل قارجى ەلەۋمەتتٸك قولداۋعا از بٶلٸنٸپ وتىرعانىن دا كٶرسەتەدٸ. ەكونوميكا ٶسسٸن دەگەن ماقساتپەن بيۋدجەت ەسەبٸنەن كٶپ قارجى باعىتتالۋدا. بۇل بٸر جاعىنان ٶسٸمگە ىقپال ەتەدٸ, ال ەكٸنشٸ جاعىنان, حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا بٶلٸنەتٸن قارجىنىڭ ازايۋىن بٸلدٸرەدٸ. بيلٸكتٸڭ كەي شەشٸمدەرٸ قوعام مٷددەسٸنەن گٶرٸ ٶز مٷددەسٸنە جۇمىس ٸستەيتٸنٸ بايقالادى. بٸزدە تاپتىق جٸكتەلۋ كٷشەيٸپ كەلەدٸ: كەدەي – كەدەيلەنٸپ, باي –– بايىپ بارادى. ٷكٸمەتتٸڭ باستى مٸندەتٸ – مۇقتاج توپتارعا قولداۋ كٶرسەتۋ, ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالاردى كٷشەيتۋ. ال بٸز كٶبٸنە ٷلكەن مەملەكەتتٸك كەسٸپورىنداردى قولداۋعا قاراجات بٶلٸپ وتىرمىز», – دەيدٸ ەكونوميست.
وسى ورايدا, «ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قىسىم قانداي فاكتورلاردان تۋىنداۋى مٷمكٸن?» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ال ماماننىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ۆاليۋتا ٶتە قىزىق تاقىرىپ. مەسەلەن, جىل سوڭىندا 1 دوللار 540–550 تەڭگە بولادى دەپ كٷتٸلگەن ەدٸ. بٸراق سول دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن ٷكٸمەت بيرجادا اي سايىن 600–700 ملن دوللار كٶلەمٸندە ۆاليۋتا ساتىپ وتىر.
«سول سەبەپتٸ دوللار كٶبەيٸپ كەتپەس ٷشٸن ەكسپورتتاۋشىلار دا ۆاليۋتالارىن ساتۋدا. ونىڭ ٷستٸنە ۇلتتىق بانك بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ 11%-عا كٶتەردٸ. بۇل ەكونوميكادا تەڭگەنٸڭ ازايۋىنا جەنە ينفلياتسييانى تەجەۋگە ىقپال ەتتٸ. سول ارقىلى تەڭگەگە سۇرانىس ارتىپ, دوللار ارزانداپ, جاقىندا 1 دوللار 504 تەڭگەگە دەيٸن تٶمەندەدٸ. قازٸر 514 تەڭگە شاماسىندا. تەڭگەنٸڭ باعامى مۇناي باعاسىنا, رەسەي جەنە قىتاي ەكونوميكاسىنداعى جاعدايعا, رۋبلدٸڭ قۇبىلۋىنا تەۋەلدٸ. ۆاليۋتا تىم قۇبىلمالى بولماۋى كەرەك, ەڭ دۇرىسى تۇراقتىلىق. 2001-2007 جىلدارى مۇناي باعاسى ٶسكەن كەزدە تەڭگە 150-دەن 120 تەڭگەگە دەيٸن نىعايعان ەدٸ. ال قازٸرگٸ نىعايۋ ۋاقىتشا قۇبىلىس. بيۋدجەتتە كەلەسٸ جىلعا 540–550 تەڭگە بەلگٸلەنگەن. بٸر-ەكٸ ايدان كەيٸن تەڭگە سول دەڭگەيگە قايتۋى مٷمكٸن», – دەيدٸ ساپارباي جوباەۆ.
ال, جالپى, جالپى «ينۆەستيتسييالىق كليماتتى جاقسارتۋ ٷشٸن قانداي شارالار قاجەت?» دەگەن مەسەلەگە كەلسەك, بۇل بارشاعا بەلگٸلٸ: ينۆەستورلار مەملەكەتتٸك ەمەس, جەكە سەكتورعا كەلەدٸ. سەبەبٸ جەكە كەسٸپورىننىڭ باسشىسى تۇراقتى جۇمىس ٸستەيدٸ, ال مەملەكەتتٸك باسقارۋشىلار ۋاقىتشا.
«بٷگٸندە ەكٸمدەرگە ينۆەستور تارتۋ تاپسىرىلعان, بٸراق ەكٸمدەر ٶزدەرٸنٸڭ قىزمەت مەرزٸمٸ شەكتەۋلٸ بولعاندىقتان, ۇزاقمەرزٸمدٸ جوبالارعا مٷددەلٸ ەمەس. ەرتەڭ ورىندارىنان كەتۋٸ مٷمكٸن, سوندىقتان تۇراقتى بايلانىس ورناتۋ قيىن. وسى جٷيە ٶزگەرمەيٸنشە, ينۆەستيتسييالىق كليماتتى جاقسارتۋ قيىن. ينۆەستيتسييا نەگٸزٸنەن شيكٸزات سەكتورىنا كەلەدٸ, سەبەبٸ تەز پايدا تابۋعا بولادى. ال ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنە كەلۋ ٷشٸن 2-3 جىل زاۋىت سالىپ, نارىققا شىعۋ كەرەك, بۇل ۇزاق پروتسەسس. شەتەل ينۆەستورلارى ەكٸمدەردٸڭ جيٸ اۋىسۋىنان قورقادى. سوندىقتان جەكەشەلەندٸرۋ جٷرگٸزٸلمەيٸنشە, جاعداي جاقسارمايدى. بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ەكسپورت ەلەۋەتٸمٸز – شيكٸزات. جالپى ەكسپورت كٶلەمٸ شامامەن 80 ملرد دوللار, سونىڭ 35-40 ملرد دوللارى – مۇناي. قالعانى – گاز, مەتالل, ۋران, كٶمٸر جەنە ت.ب. تەمٸرجول لوگيستيكاسىنان جىل سايىن شامامەن 10 ملرد دوللار تابىس تٷسەدٸ. ەكسپورت قۇرىلىمىندا شيكٸزاتتىڭ ٷلەسٸ بۇرىن 60-70% بولسا, قازٸر 50% شاماسىنا دەيٸن ازايدى», – دەيدٸ ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ.
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, قالعان بٶلٸگٸن قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسى – تۋريزم, قارجى, بٸلٸم, مەديتسينا, ترانسپورت, لوگيستيكا قۇرايدى. سونىمەن بٸرگە دايىن ٶنٸمدەر ەكسپورتى ازداپ ٶسۋدە. ەسٸرەسە رەسەيگە: ۆاگوندار, اۆتوكٶلٸك بٶلشەكتەرٸ جەنە بٸرلەسكەن كەسٸپورىندار ٶنٸمدەرٸ. ەگەر كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردى جەكەشەلەندٸرۋ جٷزەگە اسسا, دايىن ٶنٸم ەكسپورتىن ارتتىرۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸك تۋار ەدٸ. بٸراق 2012 جىلدان بەرٸ ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸس جوق.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
