Foto: facebook.com/edilzh
Ekologiia máseleleri jáne tabiǵat paidalaný komitetiniń tóraǵasy Edil Jańbyrshin Májilis otyrysynda elimizde sý máselesi ózekti bolyp turǵanyn aitty, dep habarlaidy Kazinform agenttigi.
«Jasyratyny joq, sý máselesi – elimizdiń eń álsiz tusy. Óitkeni biz transshekaralyq sý resýrstaryna óte táýeldi ári shóleitti memleketpiz. Sarapshylardyń baǵalaýy boiynsha Qazaqstan jylyna tabiǵattan 25 milliard tekshe metr sý resýrstaryn alady. Onyń 21 milliardy tutynýǵa ketse, qalǵan 4 milliard sý shyǵyndanyp, dalaǵa ketip jatyr. Ókinishtisi, sońǵy jyldary sý shyǵyndary 48 paiyzǵa ósken. Bul – óte qaýipti jaǵdai. Memleket basshysy: «2040 jyldarǵa qarai Qazaqstandaǵy sý tapshylyǵy 15 milliard tekshe metrge jetýi múmkin», – dep aitty. Atalǵan defitsittik tsifr qazirgi tańda elimizde alynatyn sý qorynyń 60 paiyzyna teń bolyp otyr. Bolashaqta osy sý tapshylyǵy bolsa, 17 jyldan keiin elimizdiń kóp óńirleri sýsyz qalýy ábden múmkin. Ekolog-ǵalym retinde paiymym, Memleket basshysy osy bastan bekerden-beker sý defitsitin qaýip etip otyrǵan joq. Jaǵdai qazirdiń ózinde máz emes», - dedi Edil Jańbyrshin.
Ekologiia máseleleri jáne tabiǵat paidalaný komitetiniń tóraǵasy sý máselesi boiynsha biraz júieli problemalarǵa toqtaldy. Aitýynsha, turǵyndardy sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etý máselesi 20 jyldan beri tolyq sheshilgen joq.
«Biz ártúrli baǵdarlama qabyldaýdy qatyramyz. Máselen, 2002-2010 jyldary «Aýyz Sý», 2011-2020 jyldary «Aq Bulaq», al 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan «Óńirlerdi damytý» jáne «Nurly Jol» siiaqty 5 baǵdarlamaǵa biýdjetten 1,5 trln teńgeni naqty bóldik. Degenmen áli kúnge deiin 51 paiyz aýyl taza aýyzsýyna qol jetkize almasa, 36 paiyz aýylda ortalyqtandyrylǵan sý júieleri joq. 21 ǵasyrda, qystyń kúni qyraýda qol arbamen, bidonmen sý tasyǵan aýyl turǵyndary jeterlik», - deidi ol.
Negizgi sý resýrstaryn tutynýshy sala – aýyl sharýashylyǵy. Búginde agroóndiristik keshenderdegi sý shyǵyny 40 paiyzǵa jetip otyr. Oǵan sebep – 30 jyldan beri irrigatsiialyq kanaldardyń ábden tozýy, iesiz qalýy, ýaqtyly jóndelmeýi. Kelesi másele – bul salada sý únemdeýshi tehnologiialardy paidalaný deńgeiiniń óte tómendigi. Bizde tamshylatyp sýaratyn ádister joqtyń qasy. Igeriletin jerdiń tek 14 paiyzynda ǵana sý únemdeý tehnologiialary qoldanylady.
«Qunarly jeri joq, tas pen qumnyń ústinde agroóndiristi damytyp otyrǵan Izrail, sýdy únemdeý tásilderiniń arqasynda 1 gektar jerge nebári 6 metr kýb sý paidalanady. Biz sondai jerge eki esedei sý shyǵyndaimyz. Aldaǵy bes jyldyqta elimizdiń ishki jalpy ónimin eki ese ósirýdi josparlap otyrmyz. Ol úshin óndiris damýy kerek. Al óndiristiń eń negizgi resýrsynyń biri – sý. Qazir kásiporyndar sý resýrstarymyzdyń 28 paiyzyn tutynsa, aldaǵy 5 jylda bul kórsetkish kemi 1,5 – 2 ese ósetini anyq. Sondyqtan óndiriste sýdy qaita paidalaný máselesin zańmen shegelep, mindetteý kerek. Óitkeni óndiristik kásiporyndardyń tek 30 paiyzy ǵana sýdy qaita paidalanyp otyr. Bir ǵana mysal, kólikterdi jýýatyn nysandar sýdy qaita paidalanýdy jolǵa qoimaǵan. Al olardyń kóbi aýyzsýmen kólik jýady. Qanshama sý ysyrap bolyp jatyr. Elimizdiń dalasy kóktemde kólge ainalsa, jazda shólge ainalady. Bul másele jyl saiyn qaitalanyp otyrsa da, áli kúnge sheshimin tabar emes. Qudaidyń bizge bergen resýrsyn qumǵa quiyp jatyrmyz. Tasqyn, erindi qar, jaýyn-shashyn sýlary da Jaratýshynyń bizge bergen syiy. Munyń bárin ishki sý qorymyz dep qabyldaýymyz qajet. Máselen, Qytai, Argentina, Braziliia, Arab pen Taiaý Shyǵys elderiniń kóbinde árbir jaýyn-shashynnyń tamshysyn múmkindiginshe ishýge de, óndiriske de paidalanady. Mysaly Germaniianyń Frankfýrt aeroporty jaýyn sýyn paidalaný júiesi arqyly jylyna bir million kýb sýdy únemdeidi. Biz Astanamyzdyń erigen qar sýyn tipti paidalanbaimyz. Budan basqa, káriz, aǵyndy las sýlardy da álemniń kóptegen Singapýr siiaqty elderi 100 paiyz qaita óńdep, tipti aýyz sýǵa paidalanady. Al bizde sýdy qaita paidalaný nebári 2,5 paiyz», - dedi Edil Jańbyrshin.
Qazaqstannyń sý qorlarynyń biri – jerasty sýlary. Qolda bar derekke súiensek, tushy sý qory – 43 mlrd tekshe metr. Biraq bul málimet Keńes Odaǵynan keiin qaita aktýalizatsiiadan tolyq ótken joq. Iaǵni jerasty sýlaryn qaita zerttep, baǵalap naqty qoryn anyqtaý memleket úshin asa mańyzdy.
«Óńirlerde jerasty sýlary ziiandanyp, ony únemsiz paidalanyp jatyr. Jerasty sý qoryn munai, gaz, ýran siiaqty elimizdiń strategiialyq qory dep esepteýimiz qajet. Ony qorǵaý, únemdeý asa mańyzdy mindet. Jerasty sýlaryn basqarýda da kemshilikter bar. Bul mańyzdy resýrstardy basqarýdy júieli iske asyrý úshin, jerasty sýlaryn basqarý kompetentsiiasyn jańa qurylǵan Sý ministrligine bergen durys bolar edi. Bul jóninde jańa Sý ministri Nurjan Moldiiaruly da ózi pozitsiiasyn aitty», - deidi ol.
Ekologiia máseleleri jáne tabiǵat paidalaný komitetiniń tóraǵasy taǵy bir kúrdeli máselege toqtaldy. Ol – Kaspii teńiziniń tartylýy. Keibir jaǵalaýlar 3-4 km ketip qaldy. Jaiyqtyń teńizge quiatyn jeri 30-40 sm bolyp qalǵan.
«Kaspiidi joǵaltsaq, eldiń áleýmettik ekonomikasy bylai tursyn, ol Aral teńiziniń taǵdyryn qaitalap, planetarlyq masshtabtaǵy ekologiialyq katastrofaǵa alyp keletini aitpasa da túsinikti. Prezidentimiz Qasym-Jomart Toqaev sý tapshylyǵyn sheshý úshin arnaiy 20 jańa bógen salý men 3,5 myń shaqyrymdyq kanaldy jańǵyrtýdy tapsyrdy. Biraq búgingi Úkimettiń salǵyrt, ári baiaý qimylynan jaqyn arada Qazaqstandaǵy sý tapshylyǵy máselesi sheshimin tolyq tappaityndai kórinedi. Elimizdegi saiasi reformalardyń nátijesinde Joǵarǵy aýditorlyq palata jylyna eki ret Májiliske esep berýi tiis. Bul Ata Zańymyzben bekitilgen norma. Joǵary aýditorlyq palatanyń negizgi fýnktsiialarynyń biri – biýdjet qarjysyn tiimdi jumsalýyna memlekettik aýdit júrgizý. Sondyqtan bolashaqta árbir esepterińiz qaralyp otyrǵan problemany jan-jaqty, aýqymdy, tereń zerdelep, jalpymemlekettik deńgeide qarastyrylýy qajet. Óitkeni Sizder zań shyǵarýshy bilik – Parlamenttiń minberine kelip otyrsyzdar», - dedi Edil Jańbyrshin.
Ol Úkimet eń birinshi kezekte sýdy únemdeý ideologiiasyn Prezident aitqandai, ulttyq ideiaǵa ainaldyrýdy qolǵa alýy tiis ekenin aitty. Ol úshin barlyq potentsialymyzdy qoldaný mańyzdy. Sýdy únemdeitin tehnologiia óte baiaý engizilip jatyr. Tasbaqa aiań desek te bolady. Sondyqtan aýyzsýmen qamtamasyz etý, sýdy únemdeý, transshekaralyq sý diplomatiiasy, ádil sý tarifi, sýdy qaita paidalaný, jalpysalalyq tsifrovizatsiia, jer-asty sýlaryn durys paidalaný siiaqty máselelermen jan-jaqty, júieli túrde ainalysý qajet.
