فوتو: facebook.com/edilzh
ەكولوگييا مەسەلەلەرٸ جەنە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ەدٸل جاڭبىرشين مەجٸلٸس وتىرىسىندا ەلٸمٸزدە سۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ بولىپ تۇرعانىن ايتتى, دەپ حابارلايدى Kazinform اگەنتتٸگٸ.
«جاسىراتىنى جوق, سۋ مەسەلەسٸ – ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ ەلسٸز تۇسى. ٶيتكەنٸ بٸز ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىنا ٶتە تەۋەلدٸ ەرٸ شٶلەيتتٸ مەملەكەتپٸز. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا قازاقستان جىلىنا تابيعاتتان 25 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ رەسۋرستارىن الادى. ونىڭ 21 ميللياردى تۇتىنۋعا كەتسە, قالعان 4 ميلليارد سۋ شىعىندانىپ, دالاعا كەتٸپ جاتىر. ٶكٸنٸشتٸسٸ, سوڭعى جىلدارى سۋ شىعىندارى 48 پايىزعا ٶسكەن. بۇل – ٶتە قاۋٸپتٸ جاعداي. مەملەكەت باسشىسى: «2040 جىلدارعا قاراي قازاقستانداعى سۋ تاپشىلىعى 15 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتۋٸ مٷمكٸن», – دەپ ايتتى. اتالعان دەفيتسيتتٸك تسيفر قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە الىناتىن سۋ قورىنىڭ 60 پايىزىنا تەڭ بولىپ وتىر. بولاشاقتا وسى سۋ تاپشىلىعى بولسا, 17 جىلدان كەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ كٶپ ٶڭٸرلەرٸ سۋسىز قالۋى ەبدەن مٷمكٸن. ەكولوگ-عالىم رەتٸندە پايىمىم, مەملەكەت باسشىسى وسى باستان بەكەردەن-بەكەر سۋ دەفيتسيتٸن قاۋٸپ ەتٸپ وتىرعان جوق. جاعداي قازٸردٸڭ ٶزٸندە مەز ەمەس», - دەدٸ ەدٸل جاڭبىرشين.
ەكولوگييا مەسەلەلەرٸ جەنە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى سۋ مەسەلەسٸ بويىنشا بٸراز جٷيەلٸ پروبلەمالارعا توقتالدى. ايتۋىنشا, تۇرعىنداردى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸ 20 جىلدان بەرٸ تولىق شەشٸلگەن جوق.
«بٸز ەرتٷرلٸ باعدارلاما قابىلداۋدى قاتىرامىز. مەسەلەن, 2002-2010 جىلدارى «اۋىز سۋ», 2011-2020 جىلدارى «اق بۇلاق», ال 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان «ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ» جەنە «نۇرلى جول» سيياقتى 5 باعدارلاماعا بيۋدجەتتەن 1,5 ترلن تەڭگەنٸ ناقتى بٶلدٸك. دەگەنمەن ەلٸ كٷنگە دەيٸن 51 پايىز اۋىل تازا اۋىزسۋىنا قول جەتكٸزە الماسا, 36 پايىز اۋىلدا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جٷيەلەرٸ جوق. 21 عاسىردا, قىستىڭ كٷنٸ قىراۋدا قول اربامەن, بيدونمەن سۋ تاسىعان اۋىل تۇرعىندارى جەتەرلٸك», - دەيدٸ ول.
نەگٸزگٸ سۋ رەسۋرستارىن تۇتىنۋشى سالا – اۋىل شارۋاشىلىعى. بٷگٸندە اگروٶندٸرٸستٸك كەشەندەردەگٸ سۋ شىعىنى 40 پايىزعا جەتٸپ وتىر. وعان سەبەپ – 30 جىلدان بەرٸ يرريگاتسييالىق كانالداردىڭ ەبدەن توزۋى, يەسٸز قالۋى, ۋاقتىلى جٶندەلمەۋٸ. كەلەسٸ مەسەلە – بۇل سالادا سۋ ٷنەمدەۋشٸ تەحنولوگييالاردى پايدالانۋ دەڭگەيٸنٸڭ ٶتە تٶمەندٸگٸ. بٸزدە تامشىلاتىپ سۋاراتىن ەدٸستەر جوقتىڭ قاسى. يگەرٸلەتٸن جەردٸڭ تەك 14 پايىزىندا عانا سۋ ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارى قولدانىلادى.
«قۇنارلى جەرٸ جوق, تاس پەن قۇمنىڭ ٷستٸندە اگروٶندٸرٸستٸ دامىتىپ وتىرعان يزرايل, سۋدى ٷنەمدەۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ ارقاسىندا 1 گەكتار جەرگە نەبەرٸ 6 مەتر كۋب سۋ پايدالانادى. بٸز سونداي جەرگە ەكٸ ەسەدەي سۋ شىعىندايمىز. الداعى بەس جىلدىقتا ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸن ەكٸ ەسە ٶسٸرۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. ول ٷشٸن ٶندٸرٸس دامۋى كەرەك. ال ٶندٸرٸستٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ رەسۋرسىنىڭ بٸرٸ – سۋ. قازٸر كەسٸپورىندار سۋ رەسۋرستارىمىزدىڭ 28 پايىزىن تۇتىنسا, الداعى 5 جىلدا بۇل كٶرسەتكٸش كەمٸ 1,5 – 2 ەسە ٶسەتٸنٸ انىق. سوندىقتان ٶندٸرٸستە سۋدى قايتا پايدالانۋ مەسەلەسٸن زاڭمەن شەگەلەپ, مٸندەتتەۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ ٶندٸرٸستٸك كەسٸپورىنداردىڭ تەك 30 پايىزى عانا سۋدى قايتا پايدالانىپ وتىر. بٸر عانا مىسال, كٶلٸكتەردٸ جۋۋاتىن نىساندار سۋدى قايتا پايدالانۋدى جولعا قويماعان. ال ولاردىڭ كٶبٸ اۋىزسۋمەن كٶلٸك جۋادى. قانشاما سۋ ىسىراپ بولىپ جاتىر. ەلٸمٸزدٸڭ دالاسى كٶكتەمدە كٶلگە اينالسا, جازدا شٶلگە اينالادى. بۇل مەسەلە جىل سايىن قايتالانىپ وتىرسا دا, ەلٸ كٷنگە شەشٸمٸن تابار ەمەس. قۇدايدىڭ بٸزگە بەرگەن رەسۋرسىن قۇمعا قۇيىپ جاتىرمىز. تاسقىن, ەرٸندٸ قار, جاۋىن-شاشىن سۋلارى دا جاراتۋشىنىڭ بٸزگە بەرگەن سىيى. مۇنىڭ بەرٸن ٸشكٸ سۋ قورىمىز دەپ قابىلداۋىمىز قاجەت. مەسەلەن, قىتاي, ارگەنتينا, برازيلييا, اراب پەن تاياۋ شىعىس ەلدەرٸنٸڭ كٶبٸندە ەربٸر جاۋىن-شاشىننىڭ تامشىسىن مٷمكٸندٸگٸنشە ٸشۋگە دە, ٶندٸرٸسكە دە پايدالانادى. مىسالى گەرمانييانىڭ فرانكفۋرت اەروپورتى جاۋىن سۋىن پايدالانۋ جٷيەسٸ ارقىلى جىلىنا بٸر ميلليون كۋب سۋدى ٷنەمدەيدٸ. بٸز استانامىزدىڭ ەرٸگەن قار سۋىن تٸپتٸ پايدالانبايمىز. بۇدان باسقا, كەرٸز, اعىندى لاس سۋلاردى دا ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن سينگاپۋر سيياقتى ەلدەرٸ 100 پايىز قايتا ٶڭدەپ, تٸپتٸ اۋىز سۋعا پايدالانادى. ال بٸزدە سۋدى قايتا پايدالانۋ نەبەرٸ 2,5 پايىز», - دەدٸ ەدٸل جاڭبىرشين.
قازاقستاننىڭ سۋ قورلارىنىڭ بٸرٸ – جەراستى سۋلارى. قولدا بار دەرەككە سٷيەنسەك, تۇششى سۋ قورى – 43 ملرد تەكشە مەتر. بٸراق بۇل مەلٸمەت كەڭەس وداعىنان كەيٸن قايتا اكتۋاليزاتسييادان تولىق ٶتكەن جوق. ياعني جەراستى سۋلارىن قايتا زەرتتەپ, باعالاپ ناقتى قورىن انىقتاۋ مەملەكەت ٷشٸن اسا ماڭىزدى.
«ٶڭٸرلەردە جەراستى سۋلارى زيياندانىپ, ونى ٷنەمسٸز پايدالانىپ جاتىر. جەراستى سۋ قورىن مۇناي, گاز, ۋران سيياقتى ەلٸمٸزدٸڭ ستراتەگييالىق قورى دەپ ەسەپتەۋٸمٸز قاجەت. ونى قورعاۋ, ٷنەمدەۋ اسا ماڭىزدى مٸندەت. جەراستى سۋلارىن باسقارۋدا دا كەمشٸلٸكتەر بار. بۇل ماڭىزدى رەسۋرستاردى باسقارۋدى جٷيەلٸ ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن, جەراستى سۋلارىن باسقارۋ كومپەتەنتسيياسىن جاڭا قۇرىلعان سۋ مينيسترلٸگٸنە بەرگەن دۇرىس بولار ەدٸ. بۇل جٶنٸندە جاڭا سۋ مينيسترٸ نۇرجان مولدييارۇلى دا ٶزٸ پوزيتسيياسىن ايتتى», - دەيدٸ ول.
ەكولوگييا مەسەلەلەرٸ جەنە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى تاعى بٸر كٷردەلٸ مەسەلەگە توقتالدى. ول – كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تارتىلۋى. كەيبٸر جاعالاۋلار 3-4 كم كەتٸپ قالدى. جايىقتىڭ تەڭٸزگە قۇياتىن جەرٸ 30-40 سم بولىپ قالعان.
«كاسپييدٸ جوعالتساق, ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك ەكونوميكاسى بىلاي تۇرسىن, ول ارال تەڭٸزٸنٸڭ تاعدىرىن قايتالاپ, پلانەتارلىق ماسشتابتاعى ەكولوگييالىق كاتاستروفاعا الىپ كەلەتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆ سۋ تاپشىلىعىن شەشۋ ٷشٸن ارنايى 20 جاڭا بٶگەن سالۋ مەن 3,5 مىڭ شاقىرىمدىق كانالدى جاڭعىرتۋدى تاپسىردى. بٸراق بٷگٸنگٸ ٷكٸمەتتٸڭ سالعىرت, ەرٸ باياۋ قيمىلىنان جاقىن ارادا قازاقستانداعى سۋ تاپشىلىعى مەسەلەسٸ شەشٸمٸن تولىق تاپپايتىنداي كٶرٸنەدٸ. ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸندە جوعارعى اۋديتورلىق پالاتا جىلىنا ەكٸ رەت مەجٸلٸسكە ەسەپ بەرۋٸ تيٸس. بۇل اتا زاڭىمىزبەن بەكٸتٸلگەن نورما. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ نەگٸزگٸ فۋنكتسييالارىنىڭ بٸرٸ – بيۋدجەت قارجىسىن تيٸمدٸ جۇمسالۋىنا مەملەكەتتٸك اۋديت جٷرگٸزۋ. سوندىقتان بولاشاقتا ەربٸر ەسەپتەرٸڭٸز قارالىپ وتىرعان پروبلەمانى جان-جاقتى, اۋقىمدى, تەرەڭ زەردەلەپ, جالپىمەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قاراستىرىلۋى قاجەت. ٶيتكەنٸ سٸزدەر زاڭ شىعارۋشى بيلٸك – پارلامەنتتٸڭ مٸنبەرٸنە كەلٸپ وتىرسىزدار», - دەدٸ ەدٸل جاڭبىرشين.
ول ٷكٸمەت ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە سۋدى ٷنەمدەۋ يدەولوگيياسىن پرەزيدەنت ايتقانداي, ۇلتتىق يدەياعا اينالدىرۋدى قولعا الۋى تيٸس ەكەنٸن ايتتى. ول ٷشٸن بارلىق پوتەنتسيالىمىزدى قولدانۋ ماڭىزدى. سۋدى ٷنەمدەيتٸن تەحنولوگييا ٶتە باياۋ ەنگٸزٸلٸپ جاتىر. تاسباقا اياڭ دەسەك تە بولادى. سوندىقتان اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, سۋدى ٷنەمدەۋ, ترانسشەكارالىق سۋ ديپلوماتيياسى, ەدٸل سۋ تاريفٸ, سۋدى قايتا پايدالانۋ, جالپىسالالىق تسيفروۆيزاتسييا, جەر-استى سۋلارىن دۇرىس پايدالانۋ سيياقتى مەسەلەلەرمەن جان-جاقتى, جٷيەلٸ تٷردە اينالىسۋ قاجەت.
