Prezidenttiń 11 qańtar kúni Parlamentte jasaityn Úndeýin árbir Qazaqstan azamaty taǵatsyzdana kútip júr. "Ne aitylady, memleketimizdiń bolashaqtaǵy damý baǵdary qandai bolmaq, Úkimettiń bet-beinesi ózgere me, Parlament taratyla ma, joq pa" degen siiaqty kóptegen saýaldar kókeiimizde mazdap emes, alaýlap tur. Telefon arqyly kimmen sóilessem de - osy suraqtar. Kúdik te joq emes. Úmitimiz aqtalmai qalyp, kóńilimiz sý sepkendei basylyp, Prezidentten kóńilimiz qalyp qalmas pa eken degen dúdámal oi da joq emes. Barlyq úmit-kúdik zańdy. Ár azamattyń osyndai suraq qoiyp, úmit artýǵa haqysy bar.
Biz de ózimizshe oilanyp, óz tizimimizdi usynǵandy jón kórdik.
Birinshi, eń áýeli halyqqa shyndyq búkpesiz aitylý kerek. Aýrýyn jasyrǵan óledi. Bul sumdyq oqiǵalardyń artynda kim tur, qylmyskerlerdiń naqty aty-jónin atap, túsin tústep, dálel-dáiekpen aitylý kerek. Quryqtalǵan báz bireýlerdiń moiynyna bar kináni ile salý - variant emes.
Ekinshi, biz 30 jyl boiy ábden taptaýryn bolǵan, shań basqan túlkibulań, eski qisyq joldan túbegeili bas tartyp, qoǵam men memlekette ádilettik ustanymdary ornaityn, demokratiia men sóz bostandyǵy printsipteri is júzinde saltanat quratyn, jańa, korrýptsiiasyz ekonomikasy túzilgen memleketke ainalýymyz kerek. Jáne taǵy da, kezekti ret jeke basqa tabyný kýltin qalyptastyryp alýdan saqtanǵanymyz abzal. Oǵan eń áýeli memleket qyzmetkerleri, ásirese ziialy qaýym (!), buqaralyq aqparat quraldary jaýapty bolýǵa tiis. Jaǵympazdyq, jalpaqshesheilik, báke-sákeleitin uiatsyz, arsyz qylyqtar kúná retinde baǵalanyp, qoǵam tarapynan qatań synǵa ushyrap otyrý qajet.
Úshinshi, isteimiz dep istemeitin, qurǵaq shóppen halyqtyń aýyzyn súrtetin, eldi balasha aldaityn ótirikshi memleket endi bizge kerek emes. Óz sózine ózi jaýap beretin, printsipterinen aýytqymaityn kásibi, kózi de, qulaǵy da ashyq, halyqpen teń sóilese alatyn, parasatty, óz eline janashyr memleket qurý jolyna túsýimiz kerek. Memlekettik qyzmetkerler óz sanasyn 180 gradýsqa buryp, jańasha oilai bastaý qajet. Memleketimiz bar. Oǵan endi jańa, rýhani turǵydan aitqanda, sapaly kostiým kigizgenimiz abzal. Áitpese, bári bos sóz bolmaq. Ótirik sózge toidyq.
Ol úshin múlde jańa Úkimet pen Ákimder korpýsy jasaqtalý kerek. Bul - qoǵam talaby. Bálkim, kei óńirlerde óziniń jumysyn kórsete alǵan jas hám halyqshyl ákimderdi qaldyrǵan da durys shyǵar, biraq jańa Úkimette, Ákimder korpýsynda, eski júieniń bir de bir adamy bolmaýy tiis. Jańa adamdarda, ásirese jas mamandarda tájiribe joq, olar qalai isteidi degen sózder - kreslosyna jabysyp qalǵandardyń baiaǵy, eski, negizsiz ýáji. Eshteńe joq, úirenedi, bilmei jatqan jerleri bolsa, tájiribesi barlar aityp otyrady. Eshkimniń aiaǵy aspannan salbyrap túsken joq. Sol ministrler de kezinde birinshi ret ministr bop taǵaiyndalǵan. Sony umytpasyn. Olai bolmaidy eken, birdeńe ózgeredi dep kútpei-aq qoiyńdar. Burynǵy oryndaryna bekip alǵan soń, alshańdap, eshteńe bitirmeitin ministrler men ákimderdiń talaiyn kórdik. Jumys istedi, abyroidy da, basqasyn da jidy, endi eshkimge ókpesi joq shyǵar. Jumyssyz qalsa, biznesteri bar, sol kásipterin basqarsyn, paida tapsyn, memleketke salyq tólesin. Rahmet aitpasaq, ókpelemeimiz.
Tórtinshi, ideologiialyq bloktyń jumysyn tolyqtai qaita qaraý kerek. Jyl saiyn jańa ideia oilap taýyp, jyl saiyn oǵan qyrýar aqsha bólip, saida sýy, qumda izi joq, suraý men jaýapkershiligi nól, kóldei baǵdarlamalar jasaýdy doǵarý kerek. Bizdiń eldiń naqty, myzǵymaityn bir ǵana ideologiialyq liniiasy bolýy tiis. Ony memleketshil azamattar brainstorming uiymdastyrý arqyly jasaqtap shyǵý kerek. Jáne barlyq ideologiialyq bloktaǵy ministrlikter óz baǵdarlamalaryn sol liniiaǵa sai túzýi qajet. Osy rette jáne sońǵy oqiǵalarǵa bailanysty jastardyń minez-qulqyna tereń taldaý jasai otyryp, Memlekettik jastar saiasatyn qaita qarastyrý qajet. Múmkin jastarmen, olardyń tárbiesimen, áleýmettik jaǵdaiymen naqty ainalysatyn, Prezidentke tikelei baǵynatyn (óitkeni ol Úkimettiń baryp kel, shaýyp kel qolbalasyna ainalyp ketýi ábden múmkin) Ministrlik nemese Agenttik qurý qajet.
Sosyn, óz tarihymyzdy qaǵynan jerigen adam qusamai, dálelmen, naqty derekterge súiene otyryp, kásibi deńgeide qaita jazyp, óskeleń urpaqtyń sanasyna myqtap bekitý kerek. Tarihymyzǵa ózgeniń prizmasynan qaraýdy, bir adamnyń yńǵaiyna jyǵyp berip otyrýdy toqtatý kerek. Tarih bizge kerek bolmasa, bolashaq urpaq úshin kerek. Tiri kezimizde biz osy zamanǵa jaýaptymyz. Sondyqtan bul jai, jeńil sóz emes. Bul usynysta tarihtyń barlyq kezeńderi, sol zamanda kóterilgen ideialar (Túrki dúniesi, Shyńǵyshan imperiiasy, Altyn Orda, Qazaq handyǵy, Alashorda, Jeltoqsan jáne t.b.) meńzelip otyr.
Besinshi, respýblikalyq referendýmǵa sala otyryp, qoljaýlyqqa ainalyp ketken Ata Zańymyzdy qaita jasaqtap, myzǵymastai etip bekitip tastaý kerek. Ol Konstitýtsiiada eshkimniń 2 merzimnen artyq nemese (Qudai saqtasyn!) máńgilik Prezident bop sailanýyna tyiym salý qajet. Parlament, Úkimet, Sot quzyretterin zamanǵa sai jáne eń bastysy halyq múddesine jumys jasaityn qylyp, qaitadan jazyp shyqqan abzal.
Altynshy, “Sailaý týraly” zańdy úlkeitkish áinekpen qaita qarap, ózgertý qajet. Qazirgi Parlament jaǵdai turaqtalǵan soń, sózsiz taratylýy tiis. Sailaý 1 ai ótedi. Eshteńe etpeidi, ýaqyt zý ete qalady. Shuǵyl sharýa bolsa, zańdyq kúshi bar Prezidenttiń Jarlyqtarymen amaldai turamyz. Ózderińiz kýásizder, talai parlamenttik sailaýlarda myń jerden utyp tursa da, biliktiń kóńil-kúiine bailanysty kei partiianyń tizimderi ádiletsiz belinen syzylyp keldi. Qansha partiia úmitkerleriniń, onyń elektoratynyń obaly eskerilgen joq. Parlamentke partiialyq tizimmen ǵana sailana alatyn tájiribeni toqtatý kerek. Ár azamat Parlamentke jeke dara sailana alatyn bolsyn.
Jetinshi, Qorǵanys áleýetin kúsheitetin jańa Áskeri doktrina qabyldaný qajet. Jáne kúshtik qurylymdardyń barlyǵynyń materialdyq-bazasyn zamanǵa sai jasaqtaý qajet. Áskerilerdiń áleýmettik jaǵdaiy qyzmetin alańsyz atqarýyna negiz bolýy qajet. Bul dál qazir nege aitylyp otyrǵany túsinikti dep oilaimyn.
Segizinshi, ministrlerdi qaptatpai, profildik vedomstvolardy biriktirý qajet. Ásirese, ekonomikalyq blokta. Shashylyp jatqan aqsha joq. Ásirese qazir.
Toǵyzynshy, Jer máselesin birjolata sheship tastaý kerek.
Onynshy, óndiris pen jeke biznesti órkendetý máselesin dereý qolǵa alý kerek. Onsyz kapitalistik qoǵamda eshteńe damymaidy. Ázirge jeńil ónerkásiptiń birneshe túrine basymdyq berip, sony “qazaq brendine” ainaldyra alsaq ta jaman bolmaidy. Ol úshin biýrokratiia men bizneske qyrǵidai tietin vedomstvolardyń asyrasilteýshilik tabiǵatyn tizgindep tastaý kerek.
On birinshi, Astana, Almaty, Shymkent jáne oblys ortalyqtarynyń ǵana infraqurylymyna kóńil bóle bermei, memleket monoqalalar men aýdandyq deńgeidegi máselelerdi sheshýdi shuǵyl qolǵa alý kerek. Máselen, Semei, Arqalyq t.b. qalalardaǵy jaǵdai óte nashar. Qalaishindik joldar tóselmegenine aýyzeki sózben aitqanda 40 jyl boldy, qys kelse, olar qala emes muzdatqyshqa ainalady. Iri saýda ortalyqtary, basqa da osy zamannyń igilikteri jetpeidi, t.t.
Bárin ait ta, birin ait. Eń bastysy niet ózgerý kerek. Qalǵan sharýaǵa áleýetimiz de, kúshimiz de jetedi. Qaitkende de jaqsylyqty kúteiik.
Aqberen Elgezek, aqyn
