Jyl saiyn 1 jeltoqsanda álemdik qaýymdastyq, onyń ishinde Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy, Birikken Ulttar Uiymy, qoǵamdyq birlestikter men úkimetter AITV/JITS qarsy kúres kúnin ótkizip, turaqty túrde infektsiianyń aldyn-alý, testileý, emdeý jáne azamattarǵa qyzmet kórsetý, osy problemany birlesip eńserýge kúsh-jigerin salady. Adamzat balasy aýyr indettiń aldyn alýda progreske jetkenimen, ony juqtyrýshylardyń sany áli de azaiatyn emes, dep habarlaidy strategy2050.kz.
Biylǵy COVID-19 pandemiiasy jaǵdaiynda onyń júgi eki eselenip, DDU álemdik kóshbasshylar men azamattardy AITV/JITS-ǵa qarsy «jahandyq yntymaqtastyqqa» shaqyrdy. Bul indet qaýpine ushyraǵan halyqtyń osal toptaryna erekshe nazar aýdaryp, balalar men jasóspirimderdi tárbieleýge kóńil bólý kerektigin bildiredi. 1990 jyldardyń sońynan bastap álem atalǵan indetke qarsy kúreste birshama tabysqa qol jetkizdi. Biraq AITV/JITS qoǵamdyq densaýlyq saqtaýdyń jahandyq mańyzdy problemasy bolyp keledi. Mysaly, 1990 jyldary álem boiynsha AITV jáne JITS-ty juqtyrǵan jáne odan qaitys bolǵan adamdar sanynyń edáýir ósýi baiqaldy. 1996-2001 jyldar aralyǵynda jyl saiyn 3 millionnan astam adam AITV juqtyrǵan. Sodan beri jańa infektsiialar sany azaia bastady jáne ol 2017 jyly 2 millionǵa deiin azaidy. Bul 1990 jyldan bastap anyqtalǵan jańa infektsiialardyń eń az sany bolǵan edi. JITS-pen bailanysty ólim-jitim sany 1990 jyldary ósip, 2005 jáne 2006 jyldarǵa qarai ýshyǵyp ketti. Óitkeni, osy eki jylda shamamen 2 million adam aýyr indetten qaitys bolǵan. Sodan beri jyl saiyn JITS-ten qaitys bolǵandar sany azaiyp, eki esege deiin tómendegen. 2017 jyly JITS-tan 1 millionnan az adam qaitys bolyp, kóp jyldardan keiin eń tómengi kórsetkishke jetti. Jalpy, 1990 jyldarmen salystyrǵanda indettiń taralý qarqyny baiaýlaǵanymen, dúniejúzinde 36 millionnan astam adam AITV-men ómir súredi eken.
2017 jyly AITV jańadan juqtyrǵandar kórsetkishi
AITV/JITS álemdegi eń qaýipti juqpaly aýrýlardyń biri bolǵandyqtan keibir elderdegi ólim-jitimniń basty sebebi bolyp otyr. Ásirese Afrika elderinde bul indet sońǵy onjyldyqtarda halyqtyń densaýlyǵy men ómir súrý uzaqtyǵyna úlken áser etip keledi. Mysaly, Ońtústik Afrika, Botsvana, Mozambik elderinde osy indetten bolatyn ólim sany júrek aýrýynan bolatyn ólimnen 50 paiyzǵa kóp, al qaterli isik aýrýynan bolatyn ólim-jitimnen eki ese kóp(2017 jylǵy kórsetkishter boiynsha). «The Lancet» halyqaralyq meditsinalyq jýrnalynyń zertteýi boiynsha, AITV/JITS-dan 2017 jyly millionǵa jýyq (954 000) adam qaitys bolǵan. Bul kórsetkish 2017 jyly bezgekten qaitys bolǵandardyń sanynan 50 paiyzǵa joǵary eken, sonymen qosa bul ólim-jitim boiynsha ekinshi qatardaǵy juqpaly aýrý ekenin kóremiz.
Joǵaryda keltirilgen kórsetkishter joǵary, degenmen dúniejúziniń ár aimaǵyndaǵy AITV/JITS qurbandarynyń sanynda aiyrmashylyqtar bar. Keibir elderde bul indetten kóz jumǵandardyń sany áli de aitarlyqtai joǵary bolsa, taǵy bir aimaqtarda ol tómen. Máselen, AITV/JITS-tan qaitys bolǵandardyń úlesi Eýropada 0,1 paiyzdy quraǵan. Al, Afrikanyń ońtústiginde shoǵyrlanǵan keibir memleketterde indetten kóz jumǵandardyń úlesi óte joǵary. 2017 jyly Ońtústik Afrika men Botsvanadaǵy 4 ólimniń 1-den astamy (28%) AITV/JITS-tan bolǵan. Bul kórsetkish Mozambikte (24%), Namibiiada (23%), Zambiiada (18%), Keniiada (17%) jáne Kongoda 15% boldy.
AITV boiynsha qazirgi statistikadan mysal keltiretin bolsaq:
- AITV-men ómir súretin adamdardyń jalpy sany 38,0 mln adamdy qurady (2019 j.). Onyń ishinde 36.2 mln - eresekter, 1,8 mln – 0-14 jas arasyndaǵy balalar.
- AITV jańadan juqtyrǵandardyń sany – 1,7 mln. (2019 j.)
- 2019 jyly AITV juqtyrǵan adamdardyń 81%-y óz densaýlyq jaǵdaiy týraly biledi.
- AITV-ny juqtyrýdyń jańa faktileri 1998 jylmen salystyrǵanda 40% - ǵa azaidy, bul – eń joǵarǵy kórsetkish.
- 2019 jyly JITS-pen qatysty aýrýdan qaitys bolǵandardyń jalpy sany 690 myń adam. Salystyratyn bolsaq, 2004 jyly – 1,7 mln adam, 2010 jyly 1,1 mln adam.
Densaýlyqqa qatysty kóptegen máseleler siiaqty, osy dertpen kúres COVID-19 pandemiiasy jaǵdaiynda qosymsha problemalarǵa tap boldy. AITV-nyń aldyn-alý, testileý, emdeý jáne kútim jasaý densaýlyq saqtaý júiesi damymaǵan elderde kúrdeli qiyndyqtar týǵyzady. COVID-19 saldarynan AITV-ǵa qarsy negizgi qyzmetterdiń shektelýi nemese toqtap qalýy azamattardyń ómirine tikelei qaýip tóndiredi. Osyndai sharalardyń shektelýi men baiaý iske asyrylýy halyqtyń áleýmettik osal toptarynyń AITV-ny juqtyrý, JITS-pen bailanysty ólim qaýpin arttyratyny belgili. Alaida, búkil álemde meditsina qyzmetkerleri men qoǵamdyq uiym ókilderi COVID-19 pandemiiasy ákelgen qiynshylyqtarǵa qaramastan, qyzmettiń innovatsiialyq tásilderin, qazirgi tehnologiianyń múmkindikterin qoldana otyryp, indetke qarsy kúrestiń mindetin tabysty oryndap keledi.
COVID-19 pandemiiasy kezeńinde jeke adam densaýlyǵy men qaýipsizdigi barsha adamzattyń qaýipsizdigine yqpal etetinine kóz jetkizdik. Densaýlyq saqtaý salasynyń mundai synaǵy halyqtyń áleýmettik osal jáne álsiz toptaryna áser etetini sózsiz. Atap aitqanda, biylǵy jaǵdai AITV/JITS-men ómir súretin adamdarǵa, áielderge, balalarǵa kúndelikti ómirde kóptegen qiynshylyqtar týdyryp otyr. Bul birinshi kezektegi mańyzdy meditsinalyq kómek alýǵa bailanysty máselelerdi de qamtidy. Sonymen qatar, álemniń ár aimaǵyndaǵy ekonomikalyq sanktsiialar, saýda teketiresi, munai daǵdarysy sebebinen kóptegen elderde áleýmettik jáne ekonomikalyq teńsizdik kúsheie tústi, ol óz kezeginde halyqtyń keibir toptary arasynda AITV-ǵa osaldyqty arttyrady. Alaida, bul daǵdarysty birlesken kúsh-jigermen oń ózgerister múmkindigi retinde de qarastyrýǵa bolady. COVID-19 pandemiiasyn eńserip kele jatqan álemdik qaýymdastyq AITV/JITS-tyń qoǵam densaýlyǵyna qaýpin joia alady degen senim bar. IýNESKO Bas direktory Odri Azýle aitqandai, JITS-ty seriktestermen tyǵyz bailanysa otyryp qana jeńýge bolady. Sonyń ishinde aǵartý siiaqty eń mańyzdy salaǵa kóńil bólýimiz kerek. Óitkeni JITS-pen kúres tek qana meditsina men ǵylymnyń qolynda emes. Kóp jaǵdaida ol halyqtyń bilimine bailanysty dep esepteidi.
Halyqaralyq yntymaqtastyq pen qoǵam belsendileriniń qyzmeti atalmysh indetten zardap shekken adamdardy tiisti aqparatpen, qyzmettermen, áleýmettik qorǵaýmen qamtý, eń bastysy – olarǵa úmit pen senim syilaý turǵysynan ózekti. Degenmen, mundai yntymaqtastyq tek halyq tarapynan ǵana emes, Úkimetter, demeýshiler, dini-rýhani kóshbasshylar, azamattyq qoǵam — búkil álem halqynyń densaýlyǵyn nyǵaitýǵa jan-jaqty úles qosýy tiis. COVID-19 sonymen birge bul protseste saiasi erik-jigerdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetti. Kóptegen elderdiń úkimetteri tótenshe sharalar qabyldady jáne adam ómirin qorǵaý, halyqtyń kiris kózderin saqtaý úshin qarjy resýrstaryn jumyldyrdy. Memleketter AITV-men ómir súretin adamdardy emdeýdiń úzdiksizdigin qamtamasyz etý úshin bir-birimen yntymaqtasyp, COVID-19 vaktsinasyn barlyǵyna birdei qol jetimdi qylýǵa shaqyrdy.
Qazaqstan Respýblikasynda 1996 jyldan bastap halyqtyń AITV juqtyrý qaýpi joǵary toptarynda aldyn alý is-sharalary uiymdastyrylyp keledi. Jalpy, Táýelsizdigin jariialaǵan alǵashqy jyldardan bastap memlekettik baǵdarlamalarda, Elbasy Joldaýlary men Strategiialyq qujattarda halyqtyń densaýlyǵy taqyrybyna erekshe oryn bólingen. Qazaqsha qujattarda HIV/AIDS infektsiiasy AQTQ/JQTB nemese AITV/JITS dep kórsetilgen. AITV/JITS - adamnyń immýn tapshylyǵy virýsy/juqtyrylǵan immýn tapshylyǵy sindromy. 1996 jyly Úkimet Qaýlysyna sáikes Qazaqstan Respýblikasynda JITS-tyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres jónindegi 1996-2000 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary bekitildi. Keiingi jyldary profilaktikalyq jumys baǵyttary boiynsha memlekettik qarjy qarastyrylyp, 2001-2005 jj. jáne 2006-2010 jj. arnalǵan eki memlekettik baǵdarlama qabyldandy. 2011 jyly QR Prezidentiniń Jarlyǵymen densaýlyq saqtaýdy damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Ol JITS-ke qarsy kúres baǵytyn ǵana emes, basqa da aýrýlardyń naqty túrlerimen kúres salalaryn qamtydy. «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasy QR Prezidentiniń «QR 2020 jylǵa deiingi Strategiialyq damý jospary týraly» 2010 jylǵy 1 aqpandaǵy № 922 Jarlyǵy negizinde daiyndaldy. «Salamatty Qazaqstanǵa» AITV boiynsha eki maqsatty kórsetkish engizilgen: birinshisi – 15-49 jastaǵy adamdar arasynda infektsiianyń taralýyn 2015 jylǵa qarai 0,2-0,6% deńgeiinde ustap turý jáne ekinshisi – bas bostandyǵynan aiyrylǵandar arasynda AITV infektsiiasynyń taralýyn < 5% deńgeiinde ustap turý. 2013-2015 jyldary Úkimet atalmysh baǵytta belgili bir progreske qol jetkizdi, sondai-aq birqatar uiymdastyrýshylyq jáne quqyqtyq problemalardyń bar ekendigi de anyqtaldy. Saiasi sheshimder jáne memlekettik biýdjet esebinen tiisti qarjylandyrý AITV infektsiiasynyń aldyn alý, emdeý jáne kútimi qyzmetterin sapaly deńgeide oryndaýǵa múmkindik beredi.
«Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynda penitentsiarlyq júiede týberkýlezben jáne AITV/JITS-pen syrqattanýshylyq pen ólim-jitimi deńgeiin tómendetý maqsaty qoiylǵan. Onyń ishinde qylmystyq-atqarý júiesi mekemelerindegi týberkýlez jáne AITV/JITS naýqastaryna meditsinalyq kómek kórsetý, sondai-aq penitentsiarlyq júielerdegi adamdar arasynda aqparat taratý mindetteri qarastyrylǵan. Degenmen, bul baǵdarlamada AITV/JITS juqtyrǵan adamdardyń jalpy sany emes, bas bostandyǵynan aiyrý organdarynda, penitentsiarlyq júiedegi jaǵdaiǵa ǵana basa nazar aýdarylǵan syńaily.
