جىل سايىن 1 جەلتوقساندا ەلەمدٸك قاۋىمداستىق, ونىڭ ٸشٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى, قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر مەن ٷكٸمەتتەر ايتۆ/جيتس قارسى كٷرەس كٷنٸن ٶتكٸزٸپ, تۇراقتى تٷردە ينفەكتسييانىڭ الدىن-الۋ, تەستٸلەۋ, ەمدەۋ جەنە ازاماتتارعا قىزمەت كٶرسەتۋ, وسى پروبلەمانى بٸرلەسٸپ ەڭسەرۋگە كٷش-جٸگەرٸن سالادى. ادامزات بالاسى اۋىر ٸندەتتٸڭ الدىن الۋدا پروگرەسكە جەتكەنٸمەن, ونى جۇقتىرۋشىلاردىڭ سانى ەلٸ دە ازاياتىن ەمەس, دەپ حابارلايدى strategy2050.kz.
بيىلعى COVID-19 پاندەميياسى جاعدايىندا ونىڭ جٷگٸ ەكٸ ەسەلەنٸپ, ددۇ ەلەمدٸك كٶشباسشىلار مەن ازاماتتاردى ايتۆ/جيتس-عا قارسى «جاھاندىق ىنتىماقتاستىققا» شاقىردى. بۇل ٸندەت قاۋپٸنە ۇشىراعان حالىقتىڭ وسال توپتارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸ تەربيەلەۋگە كٶڭٸل بٶلۋ كەرەكتٸگٸن بٸلدٸرەدٸ. 1990 جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ ەلەم اتالعان ٸندەتكە قارسى كٷرەستە بٸرشاما تابىسقا قول جەتكٸزدٸ. بٸراق ايتۆ/جيتس قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جاھاندىق ماڭىزدى پروبلەماسى بولىپ كەلەدٸ. مىسالى, 1990 جىلدارى ەلەم بويىنشا ايتۆ جەنە جيتس-تى جۇقتىرعان جەنە ودان قايتىس بولعان ادامدار سانىنىڭ ەدەۋٸر ٶسۋٸ بايقالدى. 1996-2001 جىلدار ارالىعىندا جىل سايىن 3 ميلليوننان استام ادام ايتۆ جۇقتىرعان. سودان بەرٸ جاڭا ينفەكتسييالار سانى ازايا باستادى جەنە ول 2017 جىلى 2 ميلليونعا دەيٸن ازايدى. بۇل 1990 جىلدان باستاپ انىقتالعان جاڭا ينفەكتسييالاردىڭ ەڭ از سانى بولعان ەدٸ. جيتس-پەن بايلانىستى ٶلٸم-جٸتٸم سانى 1990 جىلدارى ٶسٸپ, 2005 جەنە 2006 جىلدارعا قاراي ۋشىعىپ كەتتٸ. ٶيتكەنٸ, وسى ەكٸ جىلدا شامامەن 2 ميلليون ادام اۋىر ٸندەتتەن قايتىس بولعان. سودان بەرٸ جىل سايىن جيتس-تەن قايتىس بولعاندار سانى ازايىپ, ەكٸ ەسەگە دەيٸن تٶمەندەگەن. 2017 جىلى جيتس-تان 1 ميلليوننان از ادام قايتىس بولىپ, كٶپ جىلداردان كەيٸن ەڭ تٶمەنگٸ كٶرسەتكٸشكە جەتتٸ. جالپى, 1990 جىلدارمەن سالىستىرعاندا ٸندەتتٸڭ تارالۋ قارقىنى باياۋلاعانىمەن, دٷنيەجٷزٸندە 36 ميلليوننان استام ادام ايتۆ-مەن ٶمٸر سٷرەدٸ ەكەن.
2017 جىلى ايتۆ جاڭادان جۇقتىرعاندار كٶرسەتكٸشٸ
ايتۆ/جيتس ەلەمدەگٸ ەڭ قاۋٸپتٸ جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ بٸرٸ بولعاندىقتان كەيبٸر ەلدەردەگٸ ٶلٸم-جٸتٸمنٸڭ باستى سەبەبٸ بولىپ وتىر. ەسٸرەسە افريكا ەلدەرٸندە بۇل ٸندەت سوڭعى ونجىلدىقتاردا حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعىنا ٷلكەن ەسەر ەتٸپ كەلەدٸ. مىسالى, وڭتٷستٸك افريكا, بوتسۆانا, موزامبيك ەلدەرٸندە وسى ٸندەتتەن بولاتىن ٶلٸم سانى جٷرەك اۋرۋىنان بولاتىن ٶلٸمنەن 50 پايىزعا كٶپ, ال قاتەرلٸ ٸسٸك اۋرۋىنان بولاتىن ٶلٸم-جٸتٸمنەن ەكٸ ەسە كٶپ(2017 جىلعى كٶرسەتكٸشتەر بويىنشا). «The Lancet» حالىقارالىق مەديتسينالىق جۋرنالىنىڭ زەرتتەۋٸ بويىنشا, ايتۆ/جيتس-دان 2017 جىلى ميلليونعا جۋىق (954 000) ادام قايتىس بولعان. بۇل كٶرسەتكٸش 2017 جىلى بەزگەكتەن قايتىس بولعانداردىڭ سانىنان 50 پايىزعا جوعارى ەكەن, سونىمەن قوسا بۇل ٶلٸم-جٸتٸم بويىنشا ەكٸنشٸ قاتارداعى جۇقپالى اۋرۋ ەكەنٸن كٶرەمٸز.
جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن كٶرسەتكٸشتەر جوعارى, دەگەنمەن دٷنيەجٷزٸنٸڭ ەر ايماعىنداعى ايتۆ/جيتس قۇرباندارىنىڭ سانىندا ايىرماشىلىقتار بار. كەيبٸر ەلدەردە بۇل ٸندەتتەن كٶز جۇمعانداردىڭ سانى ەلٸ دە ايتارلىقتاي جوعارى بولسا, تاعى بٸر ايماقتاردا ول تٶمەن. مەسەلەن, ايتۆ/جيتس-تان قايتىس بولعانداردىڭ ٷلەسٸ ەۋروپادا 0,1 پايىزدى قۇراعان. ال, افريكانىڭ وڭتٷستٸگٸندە شوعىرلانعان كەيبٸر مەملەكەتتەردە ٸندەتتەن كٶز جۇمعانداردىڭ ٷلەسٸ ٶتە جوعارى. 2017 جىلى وڭتٷستٸك افريكا مەن بوتسۆاناداعى 4 ٶلٸمنٸڭ 1-دەن استامى (28%) ايتۆ/جيتس-تان بولعان. بۇل كٶرسەتكٸش موزامبيكتە (24%), ناميبييادا (23%), زامبييادا (18%), كەنييادا (17%) جەنە كونگودا 15% بولدى.
ايتۆ بويىنشا قازٸرگٸ ستاتيستيكادان مىسال كەلتٸرەتٸن بولساق:
- ايتۆ-مەن ٶمٸر سٷرەتٸن ادامداردىڭ جالپى سانى 38,0 ملن ادامدى قۇرادى (2019 ج.). ونىڭ ٸشٸندە 36.2 ملن - ەرەسەكتەر, 1,8 ملن – 0-14 جاس اراسىنداعى بالالار.
- ايتۆ جاڭادان جۇقتىرعانداردىڭ سانى – 1,7 ملن. (2019 ج.)
- 2019 جىلى ايتۆ جۇقتىرعان ادامداردىڭ 81%-ى ٶز دەنساۋلىق جاعدايى تۋرالى بٸلەدٸ.
- ايتۆ-نى جۇقتىرۋدىڭ جاڭا فاكتٸلەرٸ 1998 جىلمەن سالىستىرعاندا 40% - عا ازايدى, بۇل – ەڭ جوعارعى كٶرسەتكٸش.
- 2019 جىلى جيتس-پەن قاتىستى اۋرۋدان قايتىس بولعانداردىڭ جالپى سانى 690 مىڭ ادام. سالىستىراتىن بولساق, 2004 جىلى – 1,7 ملن ادام, 2010 جىلى 1,1 ملن ادام.
دەنساۋلىققا قاتىستى كٶپتەگەن مەسەلەلەر سيياقتى, وسى دەرتپەن كٷرەس COVID-19 پاندەميياسى جاعدايىندا قوسىمشا پروبلەمالارعا تاپ بولدى. ايتۆ-نىڭ الدىن-الۋ, تەستٸلەۋ, ەمدەۋ جەنە كٷتٸم جاساۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸ دامىماعان ەلدەردە كٷردەلٸ قيىندىقتار تۋعىزادى. COVID-19 سالدارىنان ايتۆ-عا قارسى نەگٸزگٸ قىزمەتتەردٸڭ شەكتەلۋٸ نەمەسە توقتاپ قالۋى ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸنە تٸكەلەي قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. وسىنداي شارالاردىڭ شەكتەلۋٸ مەن باياۋ ٸسكە اسىرىلۋى حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك وسال توپتارىنىڭ ايتۆ-نى جۇقتىرۋ, جيتس-پەن بايلانىستى ٶلٸم قاۋپٸن ارتتىراتىنى بەلگٸلٸ. الايدا, بٷكٸل ەلەمدە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ مەن قوعامدىق ۇيىم ٶكٸلدەرٸ COVID-19 پاندەميياسى ەكەلگەن قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, قىزمەتتٸڭ يننوۆاتسييالىق تەسٸلدەرٸن, قازٸرگٸ تەحنولوگييانىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن قولدانا وتىرىپ, ٸندەتكە قارسى كٷرەستٸڭ مٸندەتٸن تابىستى ورىنداپ كەلەدٸ.
COVID-19 پاندەميياسى كەزەڭٸندە جەكە ادام دەنساۋلىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸ بارشا ادامزاتتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ىقپال ەتەتٸنٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ مۇنداي سىناعى حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك وسال جەنە ەلسٸز توپتارىنا ەسەر ەتەتٸنٸ سٶزسٸز. اتاپ ايتقاندا, بيىلعى جاعداي ايتۆ/جيتس-مەن ٶمٸر سٷرەتٸن ادامدارعا, ەيەلدەرگە, بالالارعا كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە كٶپتەگەن قيىنشىلىقتار تۋدىرىپ وتىر. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ ماڭىزدى مەديتسينالىق كٶمەك الۋعا بايلانىستى مەسەلەلەردٸ دە قامتيدى. سونىمەن قاتار, ەلەمنٸڭ ەر ايماعىنداعى ەكونوميكالىق سانكتسييالار, ساۋدا تەكەتٸرەسٸ, مۇناي داعدارىسى سەبەبٸنەن كٶپتەگەن ەلدەردە ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق تەڭسٸزدٸك كٷشەيە تٷستٸ, ول ٶز كەزەگٸندە حالىقتىڭ كەيبٸر توپتارى اراسىندا ايتۆ-عا وسالدىقتى ارتتىرادى. الايدا, بۇل داعدارىستى بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەرمەن وڭ ٶزگەرٸستەر مٷمكٸندٸگٸ رەتٸندە دە قاراستىرۋعا بولادى. COVID-19 پاندەميياسىن ەڭسەرٸپ كەلە جاتقان ەلەمدٸك قاۋىمداستىق ايتۆ/جيتس-تىڭ قوعام دەنساۋلىعىنا قاۋپٸن جويا الادى دەگەن سەنٸم بار. يۋنەسكو باس ديرەكتورى ودري ازۋلە ايتقانداي, جيتس-تى سەرٸكتەستەرمەن تىعىز بايلانىسا وتىرىپ قانا جەڭۋگە بولادى. سونىڭ ٸشٸندە اعارتۋ سيياقتى ەڭ ماڭىزدى سالاعا كٶڭٸل بٶلۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ جيتس-پەن كٷرەس تەك قانا مەديتسينا مەن عىلىمنىڭ قولىندا ەمەس. كٶپ جاعدايدا ول حالىقتىڭ بٸلٸمٸنە بايلانىستى دەپ ەسەپتەيدٸ.
حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن قوعام بەلسەندٸلەرٸنٸڭ قىزمەتٸ اتالمىش ٸندەتتەن زارداپ شەككەن ادامداردى تيٸستٸ اقپاراتپەن, قىزمەتتەرمەن, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋمەن قامتۋ, ەڭ باستىسى – ولارعا ٷمٸت پەن سەنٸم سىيلاۋ تۇرعىسىنان ٶزەكتٸ. دەگەنمەن, مۇنداي ىنتىماقتاستىق تەك حالىق تاراپىنان عانا ەمەس, ٷكٸمەتتەر, دەمەۋشٸلەر, دٸني-رۋحاني كٶشباسشىلار, ازاماتتىق قوعام — بٷكٸل ەلەم حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا جان-جاقتى ٷلەس قوسۋى تيٸس. COVID-19 سونىمەن بٸرگە بۇل پروتسەستە ساياسي ەرٸك-جٸگەردٸڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ ٷكٸمەتتەرٸ تٶتەنشە شارالار قابىلدادى جەنە ادام ٶمٸرٸن قورعاۋ, حالىقتىڭ كٸرٸس كٶزدەرٸن ساقتاۋ ٷشٸن قارجى رەسۋرستارىن جۇمىلدىردى. مەملەكەتتەر ايتۆ-مەن ٶمٸر سٷرەتٸن ادامداردى ەمدەۋدٸڭ ٷزدٸكسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بٸر-بٸرٸمەن ىنتىماقتاسىپ, COVID-19 ۆاكتسيناسىن بارلىعىنا بٸردەي قول جەتٸمدٸ قىلۋعا شاقىردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 1996 جىلدان باستاپ حالىقتىڭ ايتۆ جۇقتىرۋ قاۋپٸ جوعارى توپتارىندا الدىن الۋ ٸس-شارالارى ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدٸ. جالپى, تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان العاشقى جىلداردان باستاپ مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردا, ەلباسى جولداۋلارى مەن ستراتەگييالىق قۇجاتتاردا حالىقتىڭ دەنساۋلىعى تاقىرىبىنا ەرەكشە ورىن بٶلٸنگەن. قازاقشا قۇجاتتاردا HIV/AIDS ينفەكتسيياسى اقتق/جقتب نەمەسە ايتۆ/جيتس دەپ كٶرسەتٸلگەن. ايتۆ/جيتس - ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى/جۇقتىرىلعان يممۋن تاپشىلىعى سيندرومى. 1996 جىلى ٷكٸمەت قاۋلىسىنا سەيكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جيتس-تىڭ الدىن الۋ جەنە وعان قارسى كٷرەس جٶنٸندەگٸ 1996-2000 جىلدارعا ارنالعان ٸس-شارالار جوسپارى بەكٸتٸلدٸ. كەيٸنگٸ جىلدارى پروفيلاكتيكالىق جۇمىس باعىتتارى بويىنشا مەملەكەتتٸك قارجى قاراستىرىلىپ, 2001-2005 جج. جەنە 2006-2010 جج. ارنالعان ەكٸ مەملەكەتتٸك باعدارلاما قابىلداندى. 2011 جىلى قر پرەزيدەنتٸنٸڭ جارلىعىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى قابىلداندى. ول جيتس-كە قارسى كٷرەس باعىتىن عانا ەمەس, باسقا دا اۋرۋلاردىڭ ناقتى تٷرلەرٸمەن كٷرەس سالالارىن قامتىدى. «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى قر پرەزيدەنتٸنٸڭ «قر 2020 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگييالىق دامۋ جوسپارى تۋرالى» 2010 جىلعى 1 اقپانداعى № 922 جارلىعى نەگٸزٸندە دايىندالدى. «سالاماتتى قازاقستانعا» ايتۆ بويىنشا ەكٸ ماقساتتى كٶرسەتكٸش ەنگٸزٸلگەن: بٸرٸنشٸسٸ – 15-49 جاستاعى ادامدار اراسىندا ينفەكتسييانىڭ تارالۋىن 2015 جىلعا قاراي 0,2-0,6% دەڭگەيٸندە ۇستاپ تۇرۋ جەنە ەكٸنشٸسٸ – باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار اراسىندا ايتۆ ينفەكتسيياسىنىڭ تارالۋىن < 5% دەڭگەيٸندە ۇستاپ تۇرۋ. 2013-2015 جىلدارى ٷكٸمەت اتالمىش باعىتتا بەلگٸلٸ بٸر پروگرەسكە قول جەتكٸزدٸ, سونداي-اق بٸرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق جەنە قۇقىقتىق پروبلەمالاردىڭ بار ەكەندٸگٸ دە انىقتالدى. ساياسي شەشٸمدەر جەنە مەملەكەتتٸك بيۋدجەت ەسەبٸنەن تيٸستٸ قارجىلاندىرۋ ايتۆ ينفەكتسيياسىنىڭ الدىن الۋ, ەمدەۋ جەنە كٷتٸمٸ قىزمەتتەرٸن ساپالى دەڭگەيدە ورىنداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
«سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىندا پەنيتەنتسيارلىق جٷيەدە تۋبەركۋلەزبەن جەنە ايتۆ/جيتس-پەن سىرقاتتانۋشىلىق پەن ٶلٸم-جٸتٸمٸ دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋ ماقساتى قويىلعان. ونىڭ ٸشٸندە قىلمىستىق-اتقارۋ جٷيەسٸ مەكەمەلەرٸندەگٸ تۋبەركۋلەز جەنە ايتۆ/جيتس ناۋقاستارىنا مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋ, سونداي-اق پەنيتەنتسيارلىق جٷيەلەردەگٸ ادامدار اراسىندا اقپارات تاراتۋ مٸندەتتەرٸ قاراستىرىلعان. دەگەنمەن, بۇل باعدارلامادا ايتۆ/جيتس جۇقتىرعان ادامداردىڭ جالپى سانى ەمەس, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورگاندارىندا, پەنيتەنتسيارلىق جٷيەدەگٸ جاعدايعا عانا باسا نازار اۋدارىلعان سىڭايلى.
