قىسقا دا نۇسقا جازعىم كەلەدٸ. ٶمٸردٸڭ مىسالىنان الىستاعىم كەلمەيدٸ. «شىمىر جازايىنشى, كٶلگٸرسٸپ كەتپەيٸنشٸ» دەيمٸن. جازىپ وتىرعان سٶزدەرٸم كەيدە ٶلەڭگە ۇقساپ كەتەدٸ. وسى ازييا جازۋشىلارىنىڭ 1 فورۋمى تۋرالى جازىپ وتىرعاندا قالامىما مىنانداي ٶلەڭ شۋماعى ورالدى.
بٸر-بٸرٸنە قول سوزعان…
تٸس قايراعان,
اڭ اقىرسا,
بٸر جاقتا قۇس سايراعان.
قۇرلىقتاردى ايتاسىڭ,
قۇرلىق تٷگٸل,
ٶزٸ تۇرعان قالاعا ۇقسايدى ادام.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا قولعا تٷسكەن اعالارىمىزدى «ازيات» دەيتٸن. بٷگٸنگٸ جيىنعا بايلانىستى سول ەسٸمە تٷسٸپ تۇر. ورحان پامۋك بٸر سۇحباتىندا تٷركييا قازٸر مەدەني جاعىنان شىعىستان گٶرٸ باتىسقا جاقىن دەگەن وي ايتادى. كەيدە باتىس پەن شىعىستىڭ ورتاسىندا تەڭسەلٸپ تۇرعان كەمەگە ۇقسايدى دەيدٸ.
وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن گەتە ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن گەرمانييادا بولدىم. سوندا لاۋازىمدى ادامنان: «تٷركييانىڭ ەۋرووداققا ٶتۋ مٷمكٸنشٸلٸگٸ قانداي?» دەپ سۇرادىم. ول: «دٸنٸ باسقا, دٸلٸ باسقا تٷركييا ەۋرووداققا قالاي ٶتەدٸ?» دەدٸ. اقىرى سوعان كەلدٸ.
سول ايتپاقشى, بٸز ەڭ الدىمەن قازاق جازۋشىسى بولىپ ەسەپتەلەمٸز. بٸراق باتىس ەلدەرٸنە تارالماساق, تانىمال جازۋشى بولا المايمىز. سەبەبٸ تٷركٸ ەلەمٸندە, ازييا ەلدەرٸندە باتىستاعىداي ٸرٸ حالىقارالىق ەدەبي سىيلىقتار جوق.
مو يان مەن ورحان پامۋك نوبەل سىيلىعىنىڭ ارقاسىندا تانىمال بولدى. وسى فورۋمنان سول ەكٸ جازۋشىنى كٶرەمٸز بە دەپ ٷمٸتتەنگەنٸمٸزدٸ جاسىرمايمىز. سەبەبٸ ەكەۋٸ دە جازۋشىلىقتىڭ قىر-سىرى تۋرالى جيٸ ايتادى. ەكەۋٸنٸڭ شىعارماشىلىق تۋرالى بٸر-بٸرٸنە بەرگەن سۇحباتى دا بار. ولاردىڭ قوعامدىق تالقىلاۋدان قورىقپاۋى, قوعاممەن اشىق ەڭگٸمەگە بارۋى ٷلگٸ الارلىق نەرسە.
مىسالى, ورحان پامۋكتىڭ «قار» اتتى رومانى نەگٸزٸنەن ديسكۋسسييالىق شىعارما. قازٸرگٸ قوعام تالقىنى, ديسكۋسسييانى جاقسى كٶرەدٸ. ەگەر ونداي قادامعا بارماساڭ, پوزيتسيياڭدى بەرٸپ قوياسىڭ.
مەن «ٶنەر» دەگەن ەڭگٸمە جازدىم. ٸشٸندە ازداعان ينتريگاسى جەنە بٷگٸنگٸ زاماننىڭ ساۋالدارى بار. ٶنەر بەلگٸلٸ جازۋشىنىڭ الدىنا بويجەتكەن قىز بەينەسٸندە كەلەدٸ.
كٶلەمٸ التى-اق بەتتٸك وسى ەڭگٸمەنٸ قازاقستانداعى بەلگٸلٸ ٷش-تٶرت سايت كٶشٸرٸپ باستى. «كٸتاپ.kz» سايتىندا جىلدىڭ ٷزدٸك ەڭگٸمەسٸ اتاندى. «اباي.kz» پورتالىندا رەداكتسييا تاڭداۋىنىڭ قاتارىنا كٸردٸ. سونىمەن بٸرگە ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن التى تٸلگە اۋدارىلدى. قىزىققان ەدەبيەتشٸلەر بولسا, سونان تاۋىپ وقۋىنا بولادى.
وعان قوسا بٸر جىلدا جەتٸ ەدەبي ەسسە جازدىم. «توراڭعى جەنە تۇرسىنجان», «اڭىز شەرحان», «اڭىز مۇحتار ماعاۋين» سيياقتى ەسسەلەرٸمدٸ گازەت-جۋرنالدار مەن سايتتار بٸرٸنەن بٸرٸ الىپ كٶشٸرٸپ باستى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا ەدەبي سىن توقىراعان كەزدە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ٶلشەم بولىپ تۇر.
سايتتا موداعا اينالا باستاعاندار دا بار. كەشە عانا وسىلاردىڭ بٸرٸ تۋرالى: «جازۋشى قۋاندىق شاماحايۇلى جيٸ جازادى. ونىڭ ٶز وقىرمانى بار. حالىق جاقسى قابىلدايدى. ٷلكەن پٸكٸرتالاس بولادى», – دەگەن كوممەنتاريي وقىدىم.
سٶزٸمنٸڭ باسىندا ايتقانىمداي, ەدەبيەتتە وسىلاي ديسكۋسسييالىق مەسەلەلەردٸ دە كٶتەرۋگە بولادى. وندا كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەر باسقادان گٶرٸ تۇششىمدى جازىلادى. ەرٸ ادامنىڭ ٸشكٸ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋعا دا جاقسى.
وسى ىڭعايدا بٸر ەڭگٸمە ايتقىم كەلٸپ تۇر. بٸر قاراعاندا جامان جازۋشى ەمەسپٸز. بۇدان دا جاقسى جازا تٷسسەك دەپ تىراشتانامىز. سوڭعى جىلدارى تٷرەگەپ تۇرىپ جازۋدى ەدەتكە اينالدىردىم. جۇمىس كابينەتٸمە سوعان ىڭعايلى مٸنبە ساتىپ الدىم.
ٷيدە دە تەرەزەنٸڭ الدىندا تۇرىپ جازعاندى جاقسى كٶرەم. مۇنى شىعارماشىلىق ادامىنىڭ جازۋعا دەگەن ادالدىعىنان دەپ بٸلەم. قالام قالعىپ كەتپەۋٸ كەرەك دەپ ويلايمىن. وسىنداي جازۋشىنىڭ جازعانى كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە?
جاقىندا بٸر جاقسى دوسىما ٸلەسٸپ, قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ جازۋشىسى عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ مۇراجايىنا باردىم. تٷرەگەپ تۇرىپ جازاتىن جازۋ ٷستەلٸن سول جەردە كٶردٸم. ەلۋ-الپىس جىل بۇرىن قولدان جاساتقان ەكەن. شىنتاعىمدى تٸرەپ, جاعىمدى تايانىپ تۇرىپ سۋرەتكە تٷستٸم. سوندا ويىما نە كەلدٸ?
ەگەر ونىڭ «ەتنوگرافييالىق ەڭگٸمەسٸ» بٷگٸن جازىلسا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ باسقانىڭ بەرٸن ۇمىتىپ, سونى تالقىلار ەدٸ. بۇل ەڭگٸمە قازاق قوعامىنداعى باسقالار جابىق تاقىرىپ دەپ ەسەپتەيتٸن مەسەلەنٸ اشىق تالقىعا الىپ شىعۋىمەن قۇندى. ونداعى ينتريگا كەڭەس زامانىندا دا, تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن دە, ناق بٷگٸنگٸ كٷنٸ دە ٶزەكتٸلٸگٸن جويعان جوق.
ٷلكەن سۋرەتكەردٸڭ قالامىنا ٸلٸككەن سول مەسەلە ٶتكەندە تاعى كٶتەرٸلدٸ. بٸراق ونى كٶلدەنەڭ بٸرەۋ فەيسبۋكقا سٷيكەي سالدى. «بٸزدٸڭ رۋىمىز مىقتى ەدٸ, باسقا رۋلارمەن قىز الىسىپ, قىز بەرٸسٸپ, دەرەجەمٸز تٷسٸپ قالدى», – دەپتٸ.
«ينتەللەكت تٶمەندەگەندە, رۋحاني يممۋنيتەت تە ەلسٸرەيدٸ» دەگەن راس ەكەن. ەلەۋمەتتٸك جەلٸ سونى بٸراز كٷن ازىق قىلدى. «سولار عابەڭنٸڭ «ەتنوگرافييالىق ەڭگٸمەسٸن» وقىماعان-اۋ, وقىسا ٶزدەرٸ دە ۇيالار ەدٸ», – دەپ ويلادىم.
قازٸر ۇلتتاردى قويىپ, قۇرلىقتار اراسىندا ٷنسٸز بەسەكەلەر مەن تەكەتٸرەستەر جٷرٸپ جاتىر. ماعان سول بەسەكە ەدەبيەتتە دە بار سيياقتى كٶرٸنەدٸ. ۇلى دەرجاۆالىق ەدەبيەت ۇلتتىق ەدەبيەتتٸ مىسىمەن باسىپ تۇر.
بٸز سول ٷلكەن ەدەبيەتتەردٸڭ ستاندارتتارىن قابىلداۋىمىز كەرەك تەرٸزدٸ. مەسەلەن, شىعىس ەجەلدەن مينياتيۋراعا جاقىن. رومان دەگەن وقىرماندى تارتىپ تۇراتىن ماگييالىق قۇدٸرەتٸ بار جانردى الىپ قاراڭىزشى. قازٸر روماننىڭ كٶلەمٸ ساقتالمايتىن بولدى, ەندەشە نەگە رومانعا قويىلاتىن شارتتار ساقتالۋى كەرەك.
روماندى دەۋٸر سيپاتىن بەرەدٸ دەپ اۋىرلاتۋدىڭ قاجەتٸ قانشا. وعان دەۋٸردٸڭ جٷگٸن ارقالاتىپ نەعىلامىز. مەن جوعارىدا كٶلەمٸ التى-اق بەتتٸك ەڭگٸمە جازدىم دەدٸم. سول سيياقتى كٶلەمٸ جەتپٸس-اق بەتتٸك تاعى بٸر رومان جازىپ شىقتىم. بٸز شىعىستىڭ ٷلگٸسٸمەن جازساق, سىنشىلار بٸزدٸ باتىستىڭ ٷلگٸسٸمەن تالدايدى. مٸنە, قورلىق!
ەدەبيەتتٸ بٸراز تانىپ قالدىق قوي. وسى سوڭعى رومانىمنان ەپتەگەن ٷمٸتٸم بار. بٸراق ەزٸرشە جارييالاعىم كەلمەي وتىر. سەبەبٸ, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەڭبەگٸڭ اقتالاتىن بٸردەن بٸر جول ەدەبي كونكۋرستار عانا.
سوندا بٸرەۋ «ەي, مىنا بٸر رومان جاقسى ەكەن» دەسە, ەكٸنشٸلەرٸنٸڭ «كٶلەمٸ قىسقا ەكەن, وسىنداي دا رومان بولا ما?» دەيتٸنٸن ٸشٸم سەزەدٸ. الايدا ونىڭ ٸشٸنە تٷرلٸ لينييالاردى قوسىپ, كٶلەمٸن ۇلعايتقىم كەلمەيدٸ. روماندى ديسكۋسسيياعا قۇرۋ, سول ارقىلى ٸشكٸ تەگەۋرٸنٸن ارتتىرۋ جانردى ساقتاپ قالۋدىڭ بٸردەن بٸر جولى, ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ.
بٷگٸنگٸ زامان قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا ينتريگانىڭ زامانى بولىپ تۇر. بٸز باستان ٶتكەرٸپ جاتقان كٷندەردە رومانعا لايىقتى كٷشتٸ ينتريگالار مەن پەرسوناجدار بار. جازۋشى ونى الا سالىپ, جازا سالمايدى.
ەدەبيەتكە دە كەشەندٸ تٷردە جۇمىس ٸستەۋدٸڭ جولدارىن ەكەلۋ كەرەك. ارنايى تاقىرىپتارعا كينو تٷسٸرۋ ٷشٸن الدىن الا قارجى بٶلٸنەدٸ. ال كٸتاپ جازۋعا الدىن الا قارجى بٶلٸنگەنٸن ەستٸگەن ەمەسپٸن. قازاقتىڭ مەتسەناتى مامان تۇرىسبەكوۆ وسىدان جٷز جىل بۇرىن: «رومان جاز, رومان جازساڭ وسىنشا اقشا بەرەمٸن» دەپتٸ.
ەدەبيەت ٶندٸرٸس رەتٸندە كٸمدەرگە جۇمىس ٸستەيدٸ? اقىل-ويعا اقشا تٶلەنەتٸن زاماندا, ەدەبيەتكە نەگە اقشا تٶلەنبەيدٸ? ۇلتتى قويىپ, ازييا دەگەن الىپ قۇرلىقتىڭ ٶز فيلوسوفيياسى ساقتالا ما? بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ, ەرتەڭگٸ بولمىسىمىز قانداي بولماقشى?
جەكە مىسالمەن ايتسام, وسىمەن مەنٸڭ ٷش بٸردەي شىعارمام بويىنشا كٶركەم فيلم تٷسٸرٸلٸپ وتىر. ودان باسقا جەتٸستٸكتەرٸمدٸ جوعارىدا ايتتىم. قازٸر قازاق ەدەبيەتٸندە مەن سيياقتى ەڭبەك ەتٸپ جاتقاندار جوق ەمەس. الايدا ولاردىڭ ەڭبەگٸ كٶپ كٶرٸنە بەرمەيدٸ. ٶز ٸشٸمٸزدە عانا بٸر-بٸرٸمٸزدٸ تانيمىز. سىرتقا شىعا الماي جاتىرمىز.
تەرەزەمنٸڭ الدىندا تٸكەمنەن تٸك جازۋ جازىپ تۇرىپ كٷندٸز-تٷنٸ ويلاناتىنىم وسى. مەنٸڭشە, بٷگٸنگٸ ٶتٸپ جاتقان فورۋمنىڭ باستى بٸر ماقساتى دا وسى بولۋى كەرەك. بٸر-بٸرٸمٸزدٸ قولدايىق, ورتاق وقىرمانىمىزدى كٶبەيتەيٸك, شىعارمالارىمىزدىڭ ناسيحاتىن بٸرلەسٸپ جٷرگٸزەيٸك, ٷلكەن ەدەبي سىيلىقتار بەلگٸلەيٸك دەگٸم كەلەدٸ.
