Qysqa da nusqa jazǵym keledi. Ómirdiń mysalynan alystaǵym kelmeidi. «Shymyr jazaiynshy, kólgirsip ketpeiinshi» deimin. Jazyp otyrǵan sózderim keide óleńge uqsap ketedi. Osy Aziia jazýshylarynyń 1 forýmy týraly jazyp otyrǵanda qalamyma mynandai óleń shýmaǵy oraldy.
Bir-birine qol sozǵan…
Tis qairaǵan,
Ań aqyrsa,
Bir jaqta qus sairaǵan.
Qurlyqtardy aitasyń,
Qurlyq túgil,
Ózi turǵan qalaǵa uqsaidy adam.
Ekinshi dúniejúzilik soǵysta qolǵa túsken aǵalarymyzdy «aziat» deitin. Búgingi jiynǵa bailanysty sol esime túsip tur. Orhan Pamýk bir suhbatynda Túrkiia qazir mádeni jaǵynan shyǵystan góri batysqa jaqyn degen oi aitady. Keide batys pen shyǵystyń ortasynda teńselip turǵan kemege uqsaidy deidi.
Osydan on-on bes jyl buryn Gete institýtynyń uiymdastyrýymen Germaniiada boldym. Sonda laýazymdy adamnan: «Túrkiianyń Eýroodaqqa ótý múmkinshiligi qandai?» dep suradym. Ol: «Dini basqa, dili basqa Túrkiia Eýroodaqqa qalai ótedi?» dedi. Aqyry soǵan keldi.
Sol aitpaqshy, biz eń aldymen qazaq jazýshysy bolyp eseptelemiz. Biraq batys elderine taralmasaq, tanymal jazýshy bola almaimyz. Sebebi Túrki áleminde, Aziia elderinde batystaǵydai iri halyqaralyq ádebi syilyqtar joq.
Mo Ian men Orhan Pamýk Nobel syilyǵynyń arqasynda tanymal boldy. Osy forýmnan sol eki jazýshyny kóremiz be dep úmittengenimizdi jasyrmaimyz. Sebebi ekeýi de jazýshylyqtyń qyr-syry týraly jii aitady. Ekeýiniń shyǵarmashylyq týraly bir-birine bergen suhbaty da bar. Olardyń qoǵamdyq talqylaýdan qoryqpaýy, qoǵammen ashyq áńgimege barýy úlgi alarlyq nárse.
Mysaly, Orhan Pamýktyń «Qar» atty romany negizinen diskýssiialyq shyǵarma. Qazirgi qoǵam talqyny, diskýssiiany jaqsy kóredi. Eger ondai qadamǵa barmasań, pozitsiiańdy berip qoiasyń.
Men «Óner» degen áńgime jazdym. Ishinde azdaǵan intrigasy jáne búgingi zamannyń saýaldary bar. Óner belgili jazýshynyń aldyna boijetken qyz beinesinde keledi.
Kólemi alty-aq bettik osy áńgimeni Qazaqstandaǵy belgili úsh-tórt sait kóshirip basty. «Kitap.kz» saitynda jyldyń úzdik áńgimesi atandy. «Abai.kz» portalynda redaktsiia tańdaýynyń qataryna kirdi. Sonymen birge Ulttyq aýdarma biýrosynyń uiymdastyrýymen alty tilge aýdaryldy. Qyzyqqan ádebietshiler bolsa, sonan taýyp oqýyna bolady.
Oǵan qosa bir jylda jeti ádebi esse jazdym. «Torańǵy jáne Tursynjan», «Ańyz Sherhan», «Ańyz Muhtar Maǵaýin» siiaqty esselerimdi gazet-jýrnaldar men saittar birinen biri alyp kóshirip basty. Bir sózben aitqanda ádebi syn toqyraǵan kezde, áleýmettik jeli ólshem bolyp tur.
Saitta modaǵa ainala bastaǵandar da bar. Keshe ǵana osylardyń biri týraly: «Jazýshy Qýandyq Shamahaiuly jii jazady. Onyń óz oqyrmany bar. Halyq jaqsy qabyldaidy. Úlken pikirtalas bolady», – degen kommentarii oqydym.
Sózimniń basynda aitqanymdai, ádebiette osylai diskýssiialyq máselelerdi de kóterýge bolady. Onda kóterilgen máseleler basqadan góri tushymdy jazylady. Ári adamnyń ishki mádenietin qalyptastyrýǵa da jaqsy.
Osy yńǵaida bir áńgime aitqym kelip tur. Bir qaraǵanda jaman jazýshy emespiz. Budan da jaqsy jaza tússek dep tyrashtanamyz. Sońǵy jyldary túregep turyp jazýdy ádetke ainaldyrdym. Jumys kabinetime soǵan yńǵaily minbe satyp aldym.
Úide de terezeniń aldynda turyp jazǵandy jaqsy kórem. Muny shyǵarmashylyq adamynyń jazýǵa degen adaldyǵynan dep bilem. Qalam qalǵyp ketpeýi kerek dep oilaimyn. Osyndai jazýshynyń jazǵany kerek pe, kerek emes pe?
Jaqynda bir jaqsy dosyma ilesip, qazaqtyń kórnekti jazýshysy Ǵabit Músirepovtiń murajaiyna bardym. Túregep turyp jazatyn jazý ústelin sol jerde kórdim. Elý-alpys jyl buryn qoldan jasatqan eken. Shyntaǵymdy tirep, jaǵymdy taianyp turyp sýretke tústim. Sonda oiyma ne keldi?
Eger onyń «Etnografiialyq áńgimesi» búgin jazylsa, áleýmettik jeli basqanyń bárin umytyp, sony talqylar edi. Bul áńgime qazaq qoǵamyndaǵy basqalar jabyq taqyryp dep esepteitin máseleni ashyq talqyǵa alyp shyǵýymen qundy. Ondaǵy intriga keńes zamanynda da, táýelsizdik alǵannan keiin de, naq búgingi kúni de ózektiligin joiǵan joq.
Úlken sýretkerdiń qalamyna ilikken sol másele ótkende taǵy kóterildi. Biraq ony kóldeneń bireý feisbýkqa súikei saldy. «Bizdiń rýymyz myqty edi, basqa rýlarmen qyz alysyp, qyz berisip, dárejemiz túsip qaldy», – depti.
«Intellekt tómendegende, rýhani immýnitet te álsireidi» degen ras eken. Áleýmettik jeli sony biraz kún azyq qyldy. «Solar Ǵabeńniń «Etnografiialyq áńgimesin» oqymaǵan-aý, oqysa ózderi de uialar edi», – dep oiladym.
Qazir ulttardy qoiyp, qurlyqtar arasynda únsiz básekeler men teketirester júrip jatyr. Maǵan sol báseke ádebiette de bar siiaqty kórinedi. Uly derjavalyq ádebiet ulttyq ádebietti mysymen basyp tur.
Biz sol úlken ádebietterdiń standarttaryn qabyldaýymyz kerek tárizdi. Máselen, shyǵys ejelden miniatiýraǵa jaqyn. Roman degen oqyrmandy tartyp turatyn magiialyq qudireti bar janrdy alyp qarańyzshy. Qazir romannyń kólemi saqtalmaityn boldy, endeshe nege romanǵa qoiylatyn sharttar saqtalýy kerek.
Romandy dáýir sipatyn beredi dep aýyrlatýdyń qajeti qansha. Oǵan dáýirdiń júgin arqalatyp neǵylamyz. Men joǵaryda kólemi alty-aq bettik áńgime jazdym dedim. Sol siiaqty kólemi jetpis-aq bettik taǵy bir roman jazyp shyqtym. Biz shyǵystyń úlgisimen jazsaq, synshylar bizdi batystyń úlgisimen taldaidy. Mine, qorlyq!
Ádebietti biraz tanyp qaldyq qoi. Osy sońǵy romanymnan eptegen úmitim bar. Biraq ázirshe jariialaǵym kelmei otyr. Sebebi, búgingi kúni eńbegiń aqtalatyn birden bir jol ádebi konkýrstar ǵana.
Sonda bireý «ái, myna bir roman jaqsy eken» dese, ekinshileriniń «kólemi qysqa eken, osyndai da roman bola ma?» deitinin ishim sezedi. Alaida onyń ishine túrli liniialardy qosyp, kólemin ulǵaitqym kelmeidi. Romandy diskýssiiaǵa qurý, sol arqyly ishki tegeýrinin arttyrý janrdy saqtap qalýdyń birden bir joly, ári-beriden soń.
Búgingi zaman qai jaǵynan alyp qarasańyz da intriganyń zamany bolyp tur. Biz bastan ótkerip jatqan kúnderde romanǵa laiyqty kúshti intrigalar men personajdar bar. Jazýshy ony ala salyp, jaza salmaidy.
Ádebietke de keshendi túrde jumys isteýdiń joldaryn ákelý kerek. Arnaiy taqyryptarǵa kino túsirý úshin aldyn ala qarjy bólinedi. Al kitap jazýǵa aldyn ala qarjy bólingenin estigen emespin. Qazaqtyń metsenaty Maman Turysbekov osydan júz jyl buryn: «Roman jaz, roman jazsań osynsha aqsha beremin» depti.
Ádebiet óndiris retinde kimderge jumys isteidi? Aqyl-oiǵa aqsha tólenetin zamanda, ádebietke nege aqsha tólenbeidi? Ultty qoiyp, Aziia degen alyp qurlyqtyń óz filosofiiasy saqtala ma? Bizdiń búgingi, erteńgi bolmysymyz qandai bolmaqshy?
Jeke mysalmen aitsam, osymen meniń úsh birdei shyǵarmam boiynsha kórkem film túsirilip otyr. Odan basqa jetistikterimdi joǵaryda aittym. Qazir qazaq ádebietinde men siiaqty eńbek etip jatqandar joq emes. Alaida olardyń eńbegi kóp kórine bermeidi. Óz ishimizde ǵana bir-birimizdi tanimyz. Syrtqa shyǵa almai jatyrmyz.
Terezemniń aldynda tikemnen tik jazý jazyp turyp kúndiz-túni oilanatynym osy. Menińshe, búgingi ótip jatqan forýmnyń basty bir maqsaty da osy bolýy kerek. Bir-birimizdi qoldaiyq, ortaq oqyrmanymyzdy kóbeiteiik, shyǵarmalarymyzdyń nasihatyn birlesip júrgizeiik, úlken ádebi syilyqtar belgileiik degim keledi.
