فوتو: agrokormspb.ru
قازاق حالقىندا تارىدان 50-دەن استام تاعام تٷرٸ دايىندالادى ەكەن. الايدا كٶبٸن قازٸرگٸ جۇرت بٸلە بەرمەيدٸ. سوندىقتان Ult.kz تٸلشٸسٸ «دەمدٸ ەڭگٸمە» جوباسى اياسىندا ەتنوگراف بەكەن قايراتۇلىنان تارىنىڭ شىعۋ تاريحى جەنە تارى تاعامدارىنىڭ قاسيەتٸ تۋرالى سۇراپ بٸلدٸ.
قازاق تاعامى نەگٸزٸنەن ٷش ستاندارتتان تۇرادى. ولار ‒ سٷت تاعامدارى, ەت تاعامدارى جەنە استىق تاعامدارى. ەتنوگرافتىڭ سٶزٸنشە تارى ‒ سول استىق تاعامدارىنا جاتادى.
«استىق تاعامدارى نەگٸزٸنەن قاراپايىم ٶمٸردە تۇتىناتىن جەنە جورىق تاعامدارى بولادى. مىسالى بٸزدٸڭ حالىق ٶمٸرباقي جورىققا شىقتى. ورتا عاسىرلاردا كٶشپەندٸلەردٸڭ سوعىستارى بولدى عوي, سوندا جورىق تاعامى دەگەن سەن جورىقتا جەڭٸسكە جەتۋ ٷشٸن استىعىڭ مول بولۋى كەرەك, تارىڭ مول بولۋى كەرەك».
بەكەن قايراتۇلىنىڭ ايتۋىنشا تارىنىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ ٶندٸرٸلگەن, پايدا بولعان جەرٸ ‒ قىتاي.
«حان دەرۋٸرٸندە, بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدەن 1 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان. سىما تسياننىڭ «تاريحي جازبالار» دەگەن كٸتابىندا عۇندار قىتايلاردان كەلٸپ, استىق, تارى ساتىپ الاتىن دەيدٸ. ٶيتكەنٸ كٶشپەندٸ حالىق قوي ولار. ال ەگەر ٶزارا كەلٸسپەۋشٸلٸك پايدا بولسا, قىتايلار ساتپاي قوياتىن دەيدٸ. بٸراق ول كەزدە دە كونتراباندالار بولعان بولۋى كەرەك. ەكٸنشٸدەن, تارىشىلار شىعارىپ بەرەدٸ دەيدٸ. سوسىن بٸر قىزىق ايتايىن, وتىرىقشى حالىق تارىعا باي عوي, سوندىقتان ولار انالاردى ەلسٸرەتۋ ٷشٸن اتپەن كەلەدٸ دە, تارى القابىن بٷلدٸرٸپ كەتەدٸ».
ال تارىنىڭ سول كەزدەگٸ ستاندارتى: قىزىل تارى, كٶك تارى, سارى تارى دەگەن تٷرلەرٸ بولعان ەكەن. بەكەن قايراتۇلى تارىنىڭ قاسيەتٸنە توقتالىپ:
«ەڭ باستىسى تارى قاتتى تاعام. قاتتى تاعام دەگەن سٶز ‒ شٸرٸمەيدٸ, بۇزىلمايدى, قانشا رەت جورىققا الىپ جٷرۋگە داعدىلانعان جەنە سوعان ارنايى ٶسٸرٸلگەن تاعام. ال ونى بٶرٸتپەلەۋ, قۇرتپالاۋ, ٶسٸرۋ ارقىلى ادامزاتتىڭ قولدانىسىنا كەڭ تاراعان. مىسالعا قارييا ادامداردىڭ تٸسٸ ٶتپەيدٸ عوي, ولارعا بٶرٸتپەلەپ, قورىتپالاپ بەرەدٸ. بٶرٸتپەلەۋ دەگەنٸمٸز ‒ جۇمسارتۋ.
قازاقتا «تارىدان قاتتى» دەگەن سٶز بار عوي. سوسىن ەتنوگرافييادا «تارىداي شاشىلىپ كەتتٸ» دەگەن سٶز بار. بەرەكەسٸزدٸكتٸ, اعايىن اراسىنداعى كەلەڭسٸزدٸكتٸ ايتادى. نەگە? ٶيتكەنٸ تارى شاشىلعاندا ەشقاشان جينالمايدى. ٶيتكەنٸ ول ينەنٸڭ كٶزٸنە دە ٸلٸنبەيدٸ. سوندىقتان شاشىپ الماۋدان ساقتانادى جەنە بەرەكەسٸزدٸكتٸ تارى شاشىلعانمەن ٶلشەيدٸ.
تارى جىلى القاپتى, قۇنارلى, قارا توپىراقتى ەمەس, قىزىل توپىراقتى جەردە, سوسىن بۇتا-بٶگەن ٶسەتٸن جەرلەردە ٶسەدٸ. مىسالى بٸزدە تارىنىڭ وتانى ‒ اقتٶبە. ول ‒ وڭتٷستٸكتە ٶسپەيدٸ, باسقا جەردە ٶسپەيدٸ».
شىعاناق بەرسيەۆ سوعىس ۋاقىتىندا تارىنىڭ تٶرت تٷرٸن ويلاپ تاپقان جەنە تارىدان تٶرت ەسە ٶنٸم العان. قالاي? بۇل تۋرالى ەتنوگراف بىلاي دەيدٸ:
«سوعىس ۋاقىتىندا دەپ وتىرمىن عوي, دەمەك مايداندا ەسكٸرمەيتٸن تاماقتىڭ بٸرٸ ‒ تارى. بىلايشا ايتقاندا جورىق جولدارىندا تارىنىڭ ماڭىزى سوعىس كەزٸندە قايتا جاڭعىرعان جەنە پايدا بولعان».
تارىنىڭ ٶسەتٸن القابى بار ەكەنٸن ايتقان بەكەن قايراتۇلىنىڭ پٸكٸرٸنشە بۇل ‒ وڭتٷستٸكتٸڭ بۇقارا جەرٸندە ٶسكەن.
«بٸزدٸڭ كەرۋەن جولدارى دەگەن بولعان. كەرۋەن جولدارى دەگەن ساۋدا-ساتتىق قوي جٸبەك جولى سيياقتى. وسىمەن تاماعىن الىپ بارادى. تارى سولاي ايىرباس ساۋداعا ەنگەن. مىسالى شيكٸزاتىن بەرەدٸ دە, تارى الادى.
تارى نەگٸزٸ بٸزدە رەۆوليۋتسييادان كەيٸن, قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن پايدا بولدى. نەگە? كەڭەستٸك شارۋاشىلىق جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزٸلدٸ. تارى ەگۋ ٷشٸن قوي جايىپ كەتٸپ قالماي, تۇراقتى وتىرىقشى بولۋىڭ كەرەك قوي. سوندىقتان بٸز وتىرىقشىلىققا اۋىسقاننان كەيٸن, تارى پايدا بولدى.
ودان كەيٸن, تىڭ يگەرۋ دەگەن ٷلكەن ناۋقان ٶتتٸ عوي. سول كەزدە تىڭ يگەرۋدٸ قالاي جٷرگٸزەتٸنٸمٸز تۋرالى باراەۆ دەگەن ينستيتۋت بار, باراەۆ سونىڭ اككادەميگٸ. بۇلار تارىنىڭ سۇرىپتارىن شىعاردى, سوسىن بيدايدىڭ سۇرىپتارىن شىعاردى. سٶيتٸپ تارى قايتتى? نەگٸزگٸ كەڭەستٸك كەزدە تۇتىنۋشى اس رەتٸندە ٶسٸرٸلدٸ, ٶندٸ, سٶيتٸپ, قازاق دالاسىندا پايدا بولدى».
ەتنوگراف تارى بٶلەك تۇقىم ەمەس, تٷر دەيدٸ. تارى ٶسەتٸن جەرٸنە, باعىمعا جەنە اۋا رايىنا بايلانىستى تيپتەرٸ پايدا بولعان.
«ٶيتكەنٸ تەز ٶسەتٸن تارى بار, سۋىققا ٶسەتٸن جەنە ىستىققا ٶسەتٸن تارى بار. سوسىن تەز قورىتىلاتىن تارى بار, تەز بٶرٸتەتٸن جەنە بٶرٸتپەيتٸن تارى بار. سٶك دەگەن تارىنىڭ تٷرٸ بار. ول تەز بٶرٸتەدٸ جەنە تەز دايىندالادى. ال قىزىل تارى شە? ول ەشقاشان بٶرتپەيدٸ, ۇزاق ۋاقىت كەتەدٸ.
تارىنى بٶرٸتتٸرۋدٸڭ ٶزٸ ‒ تەحنولوگييا. ىستىق سۋعا سالاسىڭ, جىلى جەرگە قوياسىڭ, ىستىق جەرگە قويساڭ قايدان بٶرٸتەدٸ? ەگەر تىم بٶرتٸپ كەتسە قايتەدٸ? ول ىدىراپ كەتەدٸ. ىدىراتپاي ۇستايسىڭ. بٸر قىزىعى بيداي تارى سيياقتى بٶرٸتپەيدٸ. تارى ۇزاق بٶرٸتەدٸ, ۇزاق ساقتالادى جەنە ەڭ قۇنارلى».
تارىدان قانداي تاعام تٷرلەرٸ دايىندالاتىنى تۋرالى سٶز قوزعاعان ەتنوگراف بەكەن قايراتۇلى تارىنى قۋىرىپ دايىندايتىنىن, ونى قالتاعا سالىپ جٷرەتٸنٸن ايتادى.
«ونى قۋىرعان تارى دەيدٸ. ال بٶرٸتپە تارىدان نە ٸستەۋگە بولادى? كٶجە, بىلامىق ٸستەۋگە بولادى, سوسىن ٸرٸمشٸككە قوسىپ, قورىتپا ٸستەۋگە بولادى, سولاي ەر تٷرلٸ تاعام دايىنداۋعا بولادى», ‒ دەيدٸ بەكەن قايراتۇلى.
ايتا كەتەيٸك, Ult.kz-تٸڭ YouTobe-تا «دەمدٸ ەڭگٸمە» دەگەن تانىمدىق جوباسى بار. وندا قازاقستاندا كەڭ تاراعان تاعامدار مەن ۇلتىمىزدىڭ سٷيٸكتٸ اسىن دايىناپ كٶرسەتەمٸز جەنە ول تاعامنىڭ شىعۋ تەگٸ مەن تاريحىنا توقتالامىز.
