ەلدٸ مەكەندەردٸ بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستىرىپ, قىج-قىج قايناعان تىنىمسىز تٸرشٸلٸككە ٶشپەس نەر بەرٸپ جاتقان كٷرە جولداردىڭ قادٸر-قاسيەتٸن ونىڭ بەينەتٸن تارتىپ جٷرگەناۋىلدىقتاردان ارتىق ەشكٸم بٸلە قويماس. ەسٸرەسە, جاۋىندى-شاشىندى, بوراندى كٷندەرٸ قاتىناۋ ٷلكەن ازاپپەن تەڭ. ونىڭ ٷستٸنە جولدىڭ ساپاسى ادام تٶزگٸسٸز بولسا, شوقىراق اتتىڭ ٷستٸندە كەلە جاتقانداي جايسىز كٷي كەشەرٸ انىق.
قىزىلجار ٶڭٸرٸندە كٷرمەۋٸ كەلٸسپەگەن وسىناۋ ٶزەكتٸپروبلەمانى شەشۋ ٷشٸن بۇرىن-سوڭدى بٶلٸنبەگەن قاراجات باعىتتالىپ, وزىق تەحنولوگييالار قولدانىلا باستادى. بٸزوبلىستىق جولاۋشىلار كٶلٸگٸ جەنە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بەيبٸت يسمانوۆقا جولىعىپ,«قالدىق» قاعيداتىمەن اتٷستٸ عانا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ كەلگەن ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى زور مەسەلەگە ەرەكشە باسىمدىق بەرٸلۋٸ جايىن سۇراستىرعان ەدٸك.
– كٶلٸك ينفراقۇرىلىمى ەل ٶمٸرٸندە شەشۋشٸ بۋىن اتقاراتىنى, ورنىقتى ورىن الاتىنى ەشقانداي تالاس تۋدىرمايدى. ەلباسى ٶز جولداۋلارىندا سالانىڭ يندۋسترييالىق ەكونوميكا مەن قوعامىمىزدىڭ تامىرىنا قان جٷگٸرتەتٸن جٷيە ەكەنٸن, ساپالى زاماناۋي ماگيسترالدارسىز دامىعان ەل بولمايتىنىن تالاي رەت اتاپ كٶرسەتتٸ. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا جول-كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ ستراتەگييالىق جولدارى بەلگٸلەندٸ. ۋاقىت ٶتكەن سايىن كٶلٸك پەن بايلانىستىڭ ٶڭٸرلٸك جەنە جاھاندىق شارۋاشىلىق بايلانىستار جٷيەسٸندەگٸ رٶلٸ ٶسٸپ كەلەدٸ.
پەتروپاۆل – رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ توعىسىندا ورنالاسقاندىقتان, ەكسپورتتىڭ نەگٸزگٸ اعىنى سانالاتىن شەكارالاس ايماقتاردى بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستىرۋدا ماڭىزى ٶتە زور. وبلىستىڭ كٶلٸك جٷيەسٸندە 16 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەتٸنٸن, جىلىنا جٷزدەگەن مىڭ جولاۋشى مەن جٷك تاسىمالداناتىنىن, 200-دەن استام قوعامدىق اۆتوبۋس باعىتى جۇمىس ٸستەيتٸنٸن, ەلدٸ مەكەندەردٸڭ 96 پايىزى تاسىمالمەن تۇراقتى قامتىلعانىن ەسكەرسەك, ساپالى قىزمەت كٶرسەتۋ قاشاندا باستى مٸندەت بولىپ قالا بەرەدٸ.
– دەسەك تە تۇرعىندار جولداردىڭ ساپاسىزدىعىنا جيٸ شاعىمدانىپ, بيلٸك ورىندارىنا ٶكپە ارتىپ جاتادى. وسى پٸكٸرلەرمەن كەلٸسەسٸز بە?
– «حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى» دەگەن. تەك مىنا جايتتى ەستە ۇستاعان ابزال. ٶڭٸردەگٸ اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 9 مىڭداي شاقىرىم بولسا, 1500-ٸ – رەسپۋبليكالىق, 2500-ٸ – وبلىستىق, 5 مىڭدايى اۋداندىق ماڭىزعا يە. ونىڭ ٸشٸندە 4489 شاقىرىمى اسفالتتى, 2600-ٸ – قيىرشىق تاستى, 1884-ٸ كٶتەرمە جولدار سانالادى. وسىلاردىڭ 40 پايىزى كٷردەلٸ, 29 پايىزى ورتاشا جٶندەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. باسىم بٶلٸگٸ ٶتكەن عاسىردىڭ 50-60-جىلدارى سالىنعانىن, بۇعان شيرەك عاسىردان بەرٸ جٶندەۋ جٷرگٸزٸلمەگەندٸگٸن قوسساق, جاعدايدىڭ كٷردەلٸ ەكەنٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە 8 توننادان اسپايتىن سالماققا ەسەپتەلگەنٸن ەسكەرمەي بولمايدى. قازٸر اۋىر كٶلٸكتەردٸڭ قارقىندى قوزعالىسى ەلدەنەشە ەسە ارتقان. وسىعان قاراپ-اق جول شىن مەنٸندە ٶمٸردٸڭ ٶزەگٸ, باقۋاتتى تٸرلٸكتٸڭ قاينار كٶزٸ ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ بارىس-كەلٸس پەن الىس-بەرٸستە جول قاتىناسىنا ايرىقشا نازار اۋداراتىنى سوندىقتان. تاقتايداي تەپ-تەگٸس جولدار بارار جەرٸڭە تەز جەتكٸزٸپ, ەشقانداي ەۋرە-سارساڭعا سالمايدى. قازاقستاننىڭ كٶلٸكتٸك ينفراقۇرىلىمىن 2020 جىلعا دەيٸنگٸ دامىتۋ باعدارلاماسىندا حالىقارالىق تالاپتارعا ىڭعايلاي وتىرىپ كٶلٸك جٷيەسٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن, ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ, سەرۆيستٸك قىزمەت كٶرسەتۋدٸ جاقسارتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ۇستانىمدارى العا تارتىلعان. ەڭ باستىسى, جول ساپاسىنا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸنگەن. وسى مەملەكەتتٸك جوبا اياسىندا وبلىستا كٶلٸك تاسىمالى شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ بويىنشا دەيەكتٸ جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدٸ.
– ويىڭىزدى ناقتى مىسالدارمەن دەيەكتەي تٷسسەڭٸز…
– تولعاعى جەتكەن تٷيٸندٸ مەسەلە اۋماقتىق دامىتۋ باعدارلاماسىنا ارقاۋ ەتٸلٸپ, وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى قالپىنا كەلتٸرۋگە ايرىقشا باسىمدىق بەرٸلدٸ. نەتيجەسٸندە بۇرىن-سوڭدى بٶلٸنبەگەن قارجى قاراستىرىلىپ, بىلتىردىڭ ٶزٸندە عانا 5 ميلليارد 140 ميلليون تەڭگە يگەرٸلدٸ. بۇل قارجىعا اۆتوكٶلٸك جولدارىنىڭ 260 شاقىرىمى جٶندەلدٸ. تايىنشا – چكالوۆ باعىتىنداعى اۆتوجولعا, ايىرتاۋ مەن م.جۇماباەۆ اۋداندارىنداعى جول ٶتپەلەرٸنە, اققايىڭ اۋدانىنداعى سۋ ٶتكٸزۋ قۇبىرلارىنا جۇمسالدى. كەللەروۆكا – تايىنشا – چكالوۆ باعىتتارى 85 مىڭ تۇرعىنى بار تايىنشا, اقجار جەنە ۋەليحانوۆ اۋداندارىن بايلانىستىراتىنى ەسكەرٸلٸپ, ەرەكشە سەرپٸن بەرٸلدٸ. كٸشكەنەكٶل – تەلجان – مورتىق – تٸلەۋساي, نوۆونيكولسك – اندرەەۆكا, بوركي – تاشكەنتكا, ساۋمالكٶل – نوۆويشيمكا اۆتوجولدارى قامتىلدى.
باسقارماعا جٷكتەلگەن تالاپتار ٸشٸندە وبلىستىق ماڭىزداعى جولداردى سالۋ, جٶندەۋ, تيٸمدٸ پايدالانۋ, تالاپقا ساي كٷتٸپ-ۇستاۋ, جالپىعا ورتاق اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جەلٸسٸن باسقارۋ, تۇراقتى تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرۋ مەسەلەلەرٸ كٸرەدٸ. وسىعان وراي كەشەندٸ ٸس-شارالار جوسپارىن ودان ەرٸ جالعاستىرۋعا بيىل 5 ميلليارد 813 ميلليون تەڭگە بٶلٸنٸپ, 360 شاقىرىم جول قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ.
– جاڭا تەحنولوگييانى قولدانۋعا كٶشكەن ەكەنسٸزدەر. قانشالىقتى تيٸمدٸ?
– سالقىنداتىلعان رەسايكليرەندٸرۋ, توپىراقتى تۇراقتاندىرۋ سەكٸلدٸ يننوۆاتسييالىق ەدٸستەر ەۋروپا ەلدەرٸندە جٷيەلٸ قولدانىلادى. ونىڭ جول ساپاسىن جاقسارتۋ, قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كەپٸلدٸك بەرۋ, قىزمەت مەرزٸمٸن ۇزارتۋ, باعا مەن ەنەرگييا شىعىنىن ازايتۋداعى ارتىقشىلىقتارى كٶپ. بىلتىر بۇل ەدٸسپەن 40 شاقىرىم جول جٶندەلسە, بيىل 60 شاقىرىم قامتىلدى. تايىنشا – چكالوۆ اۆتوجولىنا, ايىرتاۋ, م.جۇماباەۆ, شال اقىن, اققايىڭ اۋداندارىنا قاراستى بٸرنەشە باعىت بويىنشا جولدىڭ ٷستٸڭگٸ جابىندىسىنا قولدانىلدى. سونىمەن قاتار جالپى سوماسى 1 ميلليارد 481 ميلليون تەڭگەنٸ قۇرايتىن ورتاشا جٶندەۋلەر جٷرگٸزٸلدٸ. وزىق تەحنولوگييانىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مول. مەسەلەن, بٸر شاقىرىم اسفالت-بەتون جابىندىلى جولعا كٷردەلٸ جٶندەۋ شىعىنى 130 ميلليون تەڭگەنٸ قۇراسا, ەندٸ شىعىن 2 ەسەگە دەيٸن قىسقاردى. ەسكٸ اسفالتتى قايتادان پايدالانۋ ارقىلى ونىڭ قۇرامىن جاڭا ماتەريالدارمەن تولىقتىرۋ قاراجاتتى ٷنەمدەۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, جاڭا ەدٸسپەن تٶسەلەتٸن تاس جولدار بەرٸكتٸگٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
بىلتىر پەتروپاۆل حالىقارالىق ەۋەجايىنىڭ ۇشىپ-قونۋ جولاعىن جٶندەۋگە 4 ميلليارد, بيىل جولاۋشىلار تەرمينالىنا 1,8 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلدى. تايىنشا اۋدانى, نوۆويشيمكا, ساۋمالكٶل كەنتتەرٸندە اۆتوبەكەتتەر, قىزمەت كٶرسەتەتٸن پۋنكتتەر, قالالاردا تاكسي تۇراقتارى سالىنادى. وڭتٷستٸك-ورال تەمٸرجول بٶلٸمشەسٸنٸڭ ۆوكزالىنا كٷردەلٸ جٶندەۋ جٷرگٸزٸلۋدە.
«نۇرلى جول» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنا سەيكەس «ششۋچە – كٶكشەتاۋ – پەتروپاۆل – رەسەي شەكاراسى» ترانزيتتٸك دەلٸزٸنٸڭ جالپى ۇزىندىعى 132 شاقىرىم بولاتىن «استانا – پەتروپاۆل» اۆتوموبيل جولىن جاڭعىرتۋ قارقىندى جٷرگٸزٸلۋدە. بيىل ونىڭ قۇرىلىسى تولىعىمەن اياقتالادى. وسىلايشا رەسەيگە قاراي كٶلٸك دەلٸزٸن قۇرۋ جٷزەگە اسىرىلادى.
كٶكتەمگٸ تاسقىننىڭ سالدارىنان 149 جول ۋچاسكەسٸن قارعىن سۋ شايىپ كەتكەن بولاتىن. ەسٸرەسە, دونەتسك, روششينسك, پوكروۆكا – كورنەەۆكا تاسجولدارى ٷلكەن زارداپ شەكتٸ. ولاردى قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن بيۋدجەتتەن قارجى بٶلٸندٸ. وبلىس ورتالىعىنىڭ كٶشەلەرٸن جٶندەۋگە 1,5 ميلليارد تەڭگە جۇمسالادى.
– قىلىشىن سٷيرەتٸپ قىس كەلەدٸ. تۇرعىندار ٶتكەن جىلعىداي تاعى دا جول مەحناتىن تارتىپ جٷرمەي مە?
– يە, قىستىڭ كٶزٸ قىراۋدا ەلدٸ مەكەندەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بٸرشاما قيىنداپ كەتەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. تەرٸسكەيدٸڭ ٷسكٸرٸك ايازىندا, دولى بورانىندا جولداردى تازالاۋ, كەدەرگٸسٸز جٷرٸپ-تۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋ – باستى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ. وسى جاي كٷنٸ بۇرىن ويلاستىرىلىپ, اۆتوجولداردى كٷتٸپ ۇستاۋ ٷشٸن «پەتروپاۆل جولدارى» جشس-مەن كەلٸسٸمشارت جاسالدى. سٶيتٸپ قىس مەزگٸلٸندە تٶتەنشە جاعدايلاردى بولدىرماۋدىڭ بارلىق ىقتيمال شارالارى قاراستىرىلدى.
«جول قادٸرٸن جٷرگەن بٸلەدٸ» دەگەندەي, دٸتتەگەن جەرگە شارشاماي-شالدىقپاي جادىراعان كٶڭٸلمەن جەتۋ – ەر ادامنىڭ مۇراتى. ولاي بولسا, قالىپتاسقان كٷردەلٸ جاعدايلاردى تيياناقتى شەشۋدٸڭ بارلىق مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرۋ باستى مٸندەت بولىپ قالا بەرەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن
ٶمٸر ەسقالي
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى
.jpeg)