وقيعانىڭ ورتاسىندا جٷرەتٸن, قايناعان ٶمٸر كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ كۋەگەرٸ بولاتىن جۋرناليستەر قاۋىمى ٷشٸن كەيدە تاريحي ميسسييا اتقارىپ, قايراتكەرلٸك دەرەجەگە كٶتەرٸلەتٸن كەزدەرٸ بولادى. باتىس ەۋروپادا ٶمٸر سٷرٸپ, اقش اقپارات قۇرالىندا ەڭبەك ەتسە دە ۇلتىنىڭ قامىن ەركەز ەستەن شىعارماعان, قازاقتىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن قولىنان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاساعان ادال نيەتتٸ جالىندى جۋرناليست-پۋبليتسيست رەتٸندە حاسان ورالتاي اعامىزدىڭ قايراتكەرلٸگٸ بەرٸمٸزگە ٶنەگە بولارلىقتاي.
حاسان اعانىڭ سانالى عۇمىرى وتارشىل يمپەرييالاردىڭ جىمىسقى پيعىلىن ەشكەرەلەي وتىرىپ, ۇلت-ازاتتىعى ٷشٸن قاجىماي كٷرەسۋمەن ٶتتٸ. شىن مەنٸندە, قولعا قارۋ الىپ قارسى كەلگەن جاۋمەن اتىسۋدان گٶرٸ يدەولوگييالىق شايقاستىڭ, سٶزبەن قارۋلانىپ اقپارات ايدىنىندا ايقاسۋدىڭ اناعۇرلىم كٷردەلٸ ەكەنٸن ايتىپ جاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق. ول بارشامىزعا ايان, باسى اشىق ەڭگٸمە.
پۋبليتسيست حاسان ورالتاي قارشاداي كەزٸندە قىتاي باسقىنشىلارىمەن بولعان ۇلت-ازاتتىق سوعىستى كٶزٸمەن كٶرٸپ, تۋعان ەل جەرٸنەن اۋىپ كٶشۋگە مەجبٷر بولعان ەميگرانت تۇلعا. تٷركييا ٶكٸمەتٸنٸڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا ەسەيٸپ, كەيٸن سوۆەت وتارلىعىمەن قالامدى قارۋ ەتٸپ, ايانباي كٷرەستٸ. ەردايىم شىندىقتى پٸر تۇتقان قايراتكەر قالامگەر ارتىندا ٶشپەس مۇرا قالدىرعان تاريحي پۋبليتسيست. ماقالادا بٸز ول كٸسٸنٸڭ بٸر عانا قىرىن سٶز ەتپەكشٸمٸز. انىعىراق ايتقاندا, بيىلعى جىلى 30 جىلدىعى اتالىپ جاتقان جەلتوقسان ەرەۋٸلٸ تۇسىندا جۋرناليست رەتٸندە قالاي ەڭبەك ەتكەنٸن عانا سٶز ەتپەكشٸمٸز.
الماتىدا ٶتكەن قازاق جاستارىنىڭ ەرەۋٸلٸن سوۆەت باسقىنشىلارى ەسكەر مەن ساقشىلاردىڭ كٷشٸمەن اياۋسىز باسىپ-جانشىپ تاراتقانى تۋرالى اقپاراتتى 1986 جىلدىڭ 18 جەلتوقسانىندا بەسس براۋن دەگەن امەريكاندىق ەرٸپتەسٸنەن العانىن شەتەلدەگٸ قازاق دياسپوراسى اراسىنان شىققان حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال پۋبليتسيست, قالامگەر حاسان ورالتاي ساعات, مينۋتىنا شەيٸن كٶرسەتٸپ, ٶزٸنٸڭ «ەلٸم-ايلاپ ٶتكەن ٶمٸر» كٸتابىندا جازىپ كەتكەن. ەلەمنٸڭ بٸرقاتار ەلدەرٸ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ تۋرالى العاشقى اقپاراتتى مەسكەۋدەگٸ ٶز ەلشٸلٸكتەرٸ ارقىلى العان. شەتەلدٸك ديپلوماتتار وقيعانىڭ رەسمي بيلٸككە, سوۆەت يدەولوگيياسىنا جاسالعان جاپپاي نارازىلىق ەكەنٸن بٸلدٸ. ال, باسپاسٶزگە ارنالعان جالعىز رەسمي اقپاراتتىق كٶز تاسس-تىڭ جالاعا تولى جالعان مەلٸمەتٸ عانا بولدى. نەشە جەردەن قايتا قۇرۋ مەن جارييالىلىق باستالىپ, سوۆەت قوعامى ٶزگەشە باعىتقا تىڭ قادام جاساپ, دەموكراتيياعا بەت بۇرىپ جاتقان, قىرعي-قاباق سوعىستىڭ ايتارلىقتاي جىلىمىق تۇسى بولسا دا دەل وسى قازاق جاستارىنىڭ ۇلتتىق مٷددەگە ادالدىق تانىتىپ, جەتپٸس جىلعى ورىس ٷستەمدٸگٸنە تٶزٸمدەرٸ تاۋسىلعاندىقتان بەيبٸت قارسىلىققا شىققانى جايىنداعى شىنايى اقپارات دەر كەزٸندە اشىق ايتىلماي ٶرەسكەل بۇرمالاندى, شىندىق تۇنشىقتىرىلدى. ول تۇستا يسٸ قازاقتىڭ اراسىنان تۋعان انتي-كوممۋنيست, جالىندى پۋبليتسيست حاسان ورالتاي «ازاتتىق» راديوسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸندە بولاتىن. قولدا بار دەرەكتٸ پايدالانىپ ەلەم جۇرتشىلىعىن قازاق جاستارىنىڭ كوممۋنيستٸك جٷيەگە تەگەۋرٸندٸ قارسىلىق كٶرسەتكەنٸن حابارلاپ ٷلگەرگەنٸمەن بۇل اقپارات جەتكٸلٸكسٸز ەدٸ. جۋرناليستٸڭ قولىنا تٷسكەن ەربٸر سان, مەلٸمەت, اقپارات, ماتەريال اتاۋلىنىڭ بەرٸ دەرەك بولا المايتىنىن ەسكەرسەك, سوۆەت قوعامى سەكٸلدٸ توماعا-تۇيىق جٷيەدەن ماردىمدى بٸردەمە كٷتۋدٸڭ ٶزٸ ارتىق ەدٸ.
دەرەك دەگەنٸمٸز, بٸرٸنشٸدەن, شىنايى تٷردە بولىپ ٶتكەن دٷنيەنٸ بەينەلەيتٸن, تەكسەرۋگە بولاتىن (ۆەريفيكاتسييا) اقپاراتتىق ماتەريال. سونىمەن قاتار دەيەكتەندٸرٸلگەن اقپاراتتى (مەلٸمەتتٸڭ كٶشٸرمەلەرٸ, سۇحباتتىڭ راستالعان مەتٸنٸ, كٸتاپ نەمەسە ماقالالاردان الىنعان رەسمي سٸلتەمەلەر, ت.ب.) ناقتى اقپارات كٶزٸنەن الىنعان دەرەكپەن سالىستىرىپ, الىپ قاشپا جەل سٶزدەردەن اجىراتۋ ماڭىزدى. ەگەر دەل وسىلاي دەيەكتەندٸرٸلمەگەن جاعدايدا ونى پايدالانۋ كەرەك بولسا مٸندەتتٸ تٷردە رەسمي تٷسٸنٸكتەمە قوسا بەرٸلۋ تالاپ ەتٸلەدٸ. حالىقارالىق بەدەلدٸ ەرٸ ىقپالدى اقپارات قۇرالىن باسقارىپ وتىرعان ەلەۋلٸ تۇلعا بولسا دا ول تۇستا حاسان اعانىڭ ٶزٸ تاس كەرەڭ سوۆەت اۋماعىنان شىنايى دەرەك تابۋى قاراڭعى ٷڭگٸردەن بٸر تال ينە ٸزدەۋمەن بٸردەي كٷردەلٸ جاعداي ەدٸ. ەكٸنشٸدەن, دەرەكتٸڭ اتقاراتىن رٶلٸ ايتارلىقتاي جەنە ونىڭ نىسانى ماڭىزى تەرەڭ وقيعالار, مەلٸمدەمەلەر, ٸس-ەرەكەتتەر. دەرەكتٸڭ سيپاتى تۋرالى مەسەلەنٸ جۋرناليستٸڭ قوعامدىق پوزيتسيياسىمەن, ەدٸستەمەلٸك باعىتىمەن تٸكەلەي بايلانىستى تٷسٸندٸرۋگە بولادى. ەگەر, جۋرناليستٸڭ ەدٸستەمەلٸك پوزيتسيياسى دۇرىس بولماسا اقپارات جيناۋدا دا, وعان باعا بەرۋدە دە تەرٸس تۇجىرىم جاساۋعا يتەرمەلەيدٸ. ونىڭ سالدارىنان قوعامدا جالعان دەرەكتەر ەتەك جايىپ, ونىڭ سوڭى ايىقپاس داۋ-دامايعا, شۋعا ۇلاسىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. ال, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, حاسان ورالتايدىڭ ٶز ۇلتىنا دەگەن ادالدىعى, قازاق ۇلتىنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن كٷرەستەگٸ تاباندىلىعى ٶلشەۋسٸز بولاتىن.
جۋرناليست ەدٸستەمەسٸنٸڭ تاعى بٸر تارماعىنا جاتاتىن جينالعان دەرەكتەردٸ تٷسٸندٸرۋ, وعان باعا بەرۋ, باعىت سٸلتەۋ, تۇجىرىم جاساۋ, تۋىندىنىڭ دٷنيەتانىمى مەن ناقتى مازمۇنىن جاساۋ تەسٸلٸن حاسان ورالتاي سىندى تەجٸريبەلٸ قالامگەر ەش قينالماي-اق جاسايتىنى بەلگٸلٸ جاعداي ەدٸ. تٷسٸندٸرۋ تەسٸلٸ دەگەنٸمٸز – دەرەكتەردٸ كٶرٸنٸسپەن بٸرٸكتٸرۋ, تٷرلٸ جاعدايلاردىڭ اراسىن بايلانىستىرۋ, ەربٸرٸنٸڭ ورنىن بەلگٸلەۋ, مازمۇنىن انىقتاۋ, وقيعانىڭ قالاي ٶربۋٸنە, قوعام ٶمٸرٸندەگٸ ماعىناسىنا ساي باعا بەرۋ, شىنايى نەگٸزدٸ تۇجىرىم جاساۋ بولسا كەرەك. باتىس ەلدەرٸنٸڭ ٶركەنيەتتٸ قالامگەرلەرٸ جۋرناليستيكا پرينتسيپتەرٸن قاتاڭ ۇستانادى, كەز-كەلگەن دەرەك پەن وقيعادا بەيتاراپتىلىق تانىتادى. مۇنداي جاعدايدا, ەرينە, حاسان ورالتاي «ازاتتىق» راديوسىنىڭ ەفيرٸ ارقىلى ٶزٸنٸڭ جەكە كٶزقاراسىن, كٶڭٸل-كٷي اۋانىن, سوۆەت قوعامىنا دەگەن جەك كٶرٸنٸشٸن عانا تەپتٸشتەپ ايتا بەرۋٸ مٷمكٸن ەمەس, ەرٸ ونداي ەرەكەت ەلەم جۋرناليستيكاسىندا قالىپتاسقان زاڭدىلىققا قايشى جٶنسٸزدٸك بولىپ كٶرٸنەر ەدٸ. سوندىقتان, اينالاسىنان جەنە ەلەمنٸڭ ٶزگە ەلدەرٸندەگٸ قازاق دياسپوراسىنان جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸن قولداعان, جالا جابىلعان قانداستارىنا ارا تٷسكەن قانداي بٸر قيمىل-ەرەكەتتٸڭ جاسالۋىنا مٷددەلٸ بولدى. سونىمەن قاتار, جەلتوقساننىڭ ىزعارلى كٷندەرٸ بولىپ ٶتكەن سول بٸر سۇراپىل داۋىل تۋرالى حابارلاعاندا, وعان باعا بەرگەندە, قورىتىندى جاساعاندا جۋرناليست انىقتالماعان نەمەسە بٸر جاقتى دەرەكتٸ عانا ۇسىنۋعا كەسٸبي تۇرعىدان قاقىسى جوق ەدٸ. حالىقارالىق زاڭدىلىقتاردا جۋرناليست ەلدە بٸر وقيعاعا سۋبەكتيۆتٸك تٷسٸنٸكتەمە بەرە المايدى جەنە ٷندەۋ تاستاۋعا ەرٸك بەرٸلمەيدٸ.
قاي ەلدە دە بيلٸك حالىقتان ەلدەنەنٸ جاسىرۋعا تىرىسادى. ال, ونى باق ەشكەرەلەيدٸ. بۇل قازٸر دە, بۇرىن دا جالپىعا ورتاق تەندەنتسيياعا اينالعان ٷردٸس. دەگەنمەن, سوۆەت ٶكٸمەتٸ سەكٸلدٸ جالعان ۇران مەن جاداعاي ماداققا, بايانسىز يدەولوگيياعا نەگٸزدەلگەن قوعامنان سىرتقا جٸبٸ تٷزۋ اقپاراتتىڭ شىعارىن كٷتۋ قاشپاعان سيىردىڭ ۋىزىن دەمەتۋمەن بٸردەي ەدٸ. سوعان قاراماستان, حاسان ورالتاي الماتىدا ٶتكەن قازاق جاستارىنىڭ جاپپاي نارازىلىق شەرۋٸن سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ جىلدار بويى جاساعان ٶكتەمدٸگٸنە قارسى شىققان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ العاشقى بەيبٸت تٷردەگٸ قادامى دەپ تانيتىن پوزيتسيياسىنىڭ شىنايىلىعىنا ٶزٸنٸڭ دە, ٶزگەنٸڭ دە كٶزٸن جەتكٸزۋ ٷشٸن قوعامدىق ٶمٸر, ونىڭ زاڭدىلىقتارىن تەرەڭ بٸلەتٸن, تانىم دەڭگەيٸ بيٸك پۋبليتسيست رەتٸندە اتسالىستى. ٶز تٷيسٸگٸنٸڭ ناقتىلىعىنا جىراقتا ٶسٸپ قالىپتاسقان تەجٸريبەلٸ پۋبليتسيست نىق سەنٸمدٸ بولدى جەنە ودان تۋاتىن كەز-كەلگەن سالدار مەن نەتيجە ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىنا الۋعا دا دايار بولاتىن. الدىمەن ٶزٸمەن قىزمەتتەس جۋرناليستەرٸن جيناعان حاسان اعا ورىس كوممۋنيستەرٸ قازاق حالقىن نەگٸزسٸز جەبٸرلەپ قانا قويماي ەدٸلدٸك ٷشٸن بەيبٸت تٷردە ٶركەنيەتتٸ كٷرەسكە شىعىپ, الاڭعا جينالعان جاستارعا «ماسكٷنەمدەر, ناشاقورلار, قاراقشى-بۇزاقىلار» دەپ جالا جاۋىپ جاتقانىن مەلٸمدەي كەلە ەلەمدٸك قاۋىمداستىققا شىنايى جاعدايدى تٷسٸندٸرٸپ, ناقتى اقپارات بەرۋگە اتسالىسۋلارىن ٶتٸنگەن.
قازاقتارعا جاسالعان سوۆەتتٸك وزبىرلىقتى ەشكەرەلەۋگە, وعان قارسىلىق تانىتىپ, الماتىلىق قانداستارعا قولداۋ كٶرسەتۋ ٷشٸن ەلەمنٸڭ تٷرلٸ ەلدەرٸندەگٸ قازاق دياسپوراسى ٶكٸلدەرٸ مەن تٷركٸ تەكتٸ باۋىرلاستاردىڭ ىنتىماقتاسا وتىرىپ, ەر ٸرٸ قالاداعى سوۆەت ەلشٸلٸكتەرٸ الدىندا نارازىلىق جيىندارىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن قالادى. جەلتوقسانداعى باس كٶتەرۋدٸ قازاق جەرٸندە باستالعان جاڭاشا بەتبۇرىستىڭ نىشانى دەپ بٸلگەن حاسان ورالتاي سول كٷنٸ-اق باتىس ەلدەرٸ راديولارى مەن تەلەۆيزييا ارنالارىنىڭ باستى جاڭالىقتارىن الماتىداعى نارازىلىق جيىنىنا قاراي بۇرىلۋىنا ىقپال ەتە الدى. سوۆەت ەلٸنٸڭ قولشوقپارىنا اينالعان كەيبٸر كٷشتەردٸڭ قازاق جاستارىنا كٷيە ەتٸپ جاعىلعان, وقيعانىڭ ٶڭٸ اينالدىرىلىپ, قاساقانا بۇرمالانعان مەسكەۋلٸك جالانى بىقسىتۋلارىنا قاراماستان باتىستىق اقپارات قۇرالدارى وقيعانىڭ مەن-جايىنان جۇرتشىلىقتى حاباردار ەتە الدى. تسەنزۋرا تورلاعان سوۆەت قوعامىنان شىنايى اقپاراتتىڭ الىنۋى, وقيعاعا دۇرىس باعا بەرٸلۋٸ مٷمكٸن ەمەستٸگٸ مەلٸمدەلدٸ, الماتىداعى الاڭعا شىققانداردىڭ ەرەكەتتەرٸ زاڭدى, تالاپتارىنىڭ اقىلعا قونىمدى ەكەندٸگٸ تۇتاستاي بولماسا دا, ەۋپٸرٸمدەپ ەلەمگە جەتٸپ جاتتى.
حاسان ورالتاي جەلتوقسان كٶتەرلٸسٸ جٶنٸندە تام-تۇمداپ الىنعان ەربٸر دەرەكتٸ شەبەرلٸكپەن پايدالانىپ, ماقالا ەزٸرلەپ كٷن سايىن راديوەفير ارقىلى ٶزٸ وقىپ, ونى اعىمداعى ٸستٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالدىردى. بٸراق, مۇنىمەن شەكتەلٸپ قالعان جوق. كٶپتەگەن ەلدەردەگٸ ەرٸپتەستەرٸنە, جۋرناليستٸك ۇيىمدارعا, عالىمدارعا, زييالىلارعا حات جازدى, قازاقستاندا بولعان وقيعانىڭ استارىن ەلەم جۇرتشىلىعىنا دۇرىس تٷسٸندٸرٸلۋٸن, سوۆەتتٸك وزبىرلاردىڭ جاپقان جالاسىنىڭ جالعان ەكەندٸگٸن ۇقتىرىلۋىن سۇرادى. وسىلايشا, جەلتوقسان اقيقاتىن اشىپ, شىندىقتى ەلەم حالىقتارىنا جەتكٸزۋ ٷشٸن تىنىمسىز ەڭبەك ەتٸپ, شىرىلداعان جان ميۋنحەندە جالعىز حاسان اعا عانا بولدى. «ازاتتىق» رەداكتسيياسىندا بٸرقاتار قازاق جۋرناليستەرٸ قىزمەت ەتەتٸن. الايدا, ولاردىڭ ەشبٸرٸ سەلت ەتپەگەنٸ تاڭدانىس تۋدىرادى. سٶيتە تۇرا, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن «جاۋ كەتكەن سوڭ قىلىشىن تاسقا شاپقانداي» 1986 جىلى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە ٷن قوسىپ, كٶپ ٸس تىندىرعانداي تٷرلٸ ەستەلٸكتەر ايتىپ جٷرگەن. ال, حاسان اعامىز جۇمىسىنان اقى-پۇلسىز رۇقسات الىپ, ٶز قاراجاتىمەن تٷركيياعا بارعان. ونداعى ماقساتى – قازاقتار كٶپ شوعىرلانعان قالالارعا بارىپ, جەلتوقسان كٶتٸرٸلٸسٸنە قاتىسۋشىلاردى قارالاۋشىلارعا قارسىلىق بٸلدٸرۋگە, سوۆەت ەلشٸلٸكتەرٸ مەن ٶكٸلدٸكتەرٸ الدىنا بارىپ نارازىلىق جيىندارىن ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولۋ ەدٸ. سول ارقىلى ەلەم باسپاسٶزٸنٸڭ نازارىن وقيعاعا اۋدارۋ, دٷنيەجٷزٸ حالىقتارىنىڭ قازاق جاستارىن دۇرىس تٷسٸنۋلەرٸنە ىقپال جاساۋدى كٶزدەدٸ. ىستانبۇل, ٸزمٸر قالالارىنداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ يگٸ جاقسىلارىن جيناپ, قازاق دەگەن اتپەن تٷرلٸ قور قۇرىپ بەلسەندٸلٸك تانىتىپ جٷرگەن ازاماتتارعا «تىم بولماسا, ۇلتتىق كيٸمدەرٸڭدٸ كيٸپ, باسپاسٶز رەداكتسييالارىنا, ەلشٸلٸك عيماراتتارىنا بارىپ», قازاق ەلٸندە بولعان جەلتوقسان وقيعاسىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرۋلەرٸن سۇراپ, اپتا بويى جالىنۋمەن بولسا دا نەتيجە شىقپاعان. ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ «بٸز ساياساتقا ارالاسپايمىز» دەسە, ٸشٸنارا «ورىستىڭ قازاعى ٷشٸن باسىمىزدى بەلەگە تٸگە المايمىز» دەپ ساندالعانداردىڭ كەزدەسكەنٸن دە حاسان ورالتاي قىنجىلا جازدى.
تٷركيياداعى ٶزدەرٸن تٷركٸستاندىق سانايتىن ٶزبەك-ۇيعىر دياسپوراسى ٶكٸلدەرٸنٸڭ زييالىلارى دا جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ جٶنٸندە لەم-ميم دەمەگەنٸ قىسىلتاياڭ شاقتا كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن ايعاقتاپ بەرسە كەرەك. ىستانبۇلداعى قازاقتاردان ابدۋالي جان باستاعان شاعىن توپتىڭ عانا بٸر جيىن ۇيىمداستىرىپ, ورىستاردىڭ قازاق جاستارىنا جاساعان قيياناتتارىن سىنعا العان ەكەن. دەگەنمەن, حاسان ورالتايدىڭ جەلتوقسان ٷشٸن تٶككەن تەرٸ زايا كەتكەن جوق. باتىس گەرمانييانىڭ ميۋنحەن قالاسىنداعى تٷركەلٸ كوميتەتٸنٸڭ قولداۋىمەن الماتىدا سوۆەت وتارلاۋىنا قازاق جاستارىنىڭ تەگەۋرٸندٸ قارسىلىق كٶرسەتكەن ەرلٸككە تولى كٷرەستەرٸن ايشىقتايتىن ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى, كٸتاپ ماتەريالدار جارىققا شىعارىلدى.
حاسان ورالتايدىڭ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ شىندىعىن ەلەمگە جەتكٸزۋگە تىرىسىپ, تىنىمسىز ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن سوناۋ 80-جىلداردىڭ اياعىنداعى كٷرەسكە تولى كٷندەرٸندە وعان قولداۋ كٶرسەتكەندەر نەگٸزٸنەن تۋىس-تۋعاندارى مەن جاقىندارى بولدى. «ازاتتىقتا» بٸرگە قىزمەت ەتكەن ەرٸپتەستەرٸ ونىڭ ەرەكەتٸن قولداۋدىڭ ورنىنا, كەرٸسٸنشە, «قازاقستاندى جەكە ٶزٸ قۇتقارۋعا ەۋرەلەنٸپ» جٷرگەن ەپەندٸگە بالاعان تۇستارى دا بولعان ەكەن. وقيعاعا بايلانىستى, جالپى, قازاق ەلٸنە قاتىستى تٷرلٸ ساۋالدار قويعان حاتتار تٷركەلٸ كوميتەتٸ مەن «ازاتتىق» راديوسىنا اعىلىپ كەلٸپ جاتتى. ونىڭ بەرٸنە حاسان اعامىز دەر كەزٸندە جاۋاپ بەرٸپ, ۇلتىنىڭ ابىرويىن ساقتاۋعا, قازاقتى ەلەم قاۋىمداستىعىنا دۇرىس تٷسٸندٸرۋگە تىرىستى. سونىڭ ارقاسىندا كٶپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتار, عالىمدار, ساياساتتانۋشىلار ٷشٸن قازاقستان اتتى سوۆەت وتارىنداعى ەلدٸڭ بار ەكەندٸگٸن تانىدى, تاريحىنان حاباردار بولدى, جەلتوقسان ايىنىڭ 16-18 كٷندەرٸ توتاليتارلىق تەرتٸپتٸڭ سوڭعى سوققىسىن باستان كەشٸرگەنٸن بٸلدٸ.
شەتەلدەگٸ قازاق دياسپوراسى ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىندا قانىنا تارتپاي جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە سەلقوس قاراعاندار كٶپتەپ تابىلعانىمەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸنٸڭ تۋمالارى, گەرمانييادا تۇراتىن بٸرقاتار زييالىلار حاسان اعانى, تٷركەلٸ كوميتەتٸن ٶزدەرٸ ٸزدەپ كەلٸپ, ىنتىماقتاستىق تانىتقانى, ورتاق جاۋلارى سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ زۇلىمدىقتارىن ەشكەرەلەۋگە, جەلتوقسان كەزٸندە جاسالعان تٷرلٸ قيياناتتاردى اقش باستاعان ەلەمدٸك قاۋىمداستىققا جەتكٸزۋگە ارالاسقانىن حاسان اعا سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن تەبٸرەنە جازادى.
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە «جەتپٸس جىلدىق سوۆەتتٸك وتارشىلىققا قارسى جاسالعان تۇڭعىش سانالى كٶتەرٸلٸس» دەگەن انىقتاما بەرگەن دە سول تۇستا «ازاتتىق» راديوستانتسيياسىندا قىزمەت ەتكەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ بولعان ەكەن. «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاق بٶلٸمٸنە باسشىلىق جاساعان كەزٸنەن باستاپ جالىندى پۋبليتسيست, ۇلت قايراتكەرٸ حاسان ورالتاي جىل سايىن جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ بولعان مەرزٸمگە بٸر اپتا قالعاندا ارنايى سۇحباتتار, ماقالالار دايىنداپ اتاپ ٶتۋدٸ دەستٷرگە اينالدىرعانى, قازاق مٷددەسٸن قورعايتىن باستى تەتٸك ەتكەنٸ شىن مەنٸندە تاريحي ەرلٸك بولاتىن.
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ بۇرق ەتكەن 1980-جىلداردىڭ ورتاسى ەلەمنٸڭ ٶزگەرٸپ جاڭارۋعا قادام باسقان تۇسىمەن دٶپ كەلدٸ. جوعارى دامىعان ٶركەنيەتتٸ انگلييا, اقش, گەرمانييا, جاپونييا سەكٸلدٸ ەلدەردٸڭ قوعامدىق-ەكونوميكالىق قۇرىلىمى سوتسياليستٸك جٷيەمەن بولعان بەسەكەدە جەڭٸسكە جەتٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ ارتىقشىلىقتارىن دەلەلدەپ قويعان ەدٸ. سوتسياليستٸك ەلەمنٸڭ باستى يادروسى بولىپ تانىلعان سوۆەت وداعى ىدىراعاننان كەيٸن سوتسياليستٸك جٷيە تولىعىمەن كٷيرەگەنٸ مەلٸم. جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸن وداقتىڭ ٶزگە ەلدەرٸندە ٶتكەن تولقۋلار مەن كٶتەرٸلٸستەردٸڭ سوڭى وسىنداي ەلەۋلٸ جەڭٸسكە جەتكٸزگەن بولاتىن. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تاريحي كەزەڭٸنٸڭ باستالۋىنا, بٸر پارتييا مەن بٶتەن ۇلتتىڭ ساياسي ٶمٸرٸمٸزدە شەكسٸز ٷستەمدٸك قۇرىپ, زييالى قاۋىمدى ماركسيستٸك- لەنينيستٸك دوگما قاعيدالارمەن مەزٸ ەتكەن وتارلىقتان قۇتقارۋعا جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ ەلەۋلٸ تٷردە تٷرتكٸ بولسا, حاسان ورالتاي سىندى ۇلت قايراتكەرلەرٸنٸڭ دە ازاتتىق تاڭىنىڭ ارايلاپ اتۋىنا سٸڭٸرگەن ەڭبەكتەرٸ ايتارلىقتاي دەپ بٸلەمٸز. جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ سەكٸلدٸ تاريحي وقيعانى ەلەمدە بولىپ ٶتكەن ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر مەن جاڭارۋلاردان بٶلٸپ قاراۋعا كەلمەيدٸ. بۇل كٶتەرٸلٸس بٸر ورتالىقتان باسقاراتىن بٸر عانا پارتييانىڭ ٶكتەمدٸگٸن جويۋدى كٶزدەگەن دەموكراتييالىق قوزعالىستىڭ باستاۋى, وتارلىقتان ارىلىپ, ۇلت-ازاتتىعىنا بەت بۇرعان باتىل قادام ەدٸ. ونىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعى دا وسىندا دەپ تانىعان ابزال.
دەموكراتييانىڭ جەتٸستٸگٸ ادام قۇقىعىن جالپىعا ورتاق مەنٸ بويىنشا مويىندايتىندىعىمەن, ەر ازاماتتىڭ زاڭ الدىندا تەڭدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸندٸگٸمەن بيلٸكتٸڭ جوعارعى فورماسى بولاتىندىعىمەن عانا قۇندى. دەموكراتييا قاشان دا مەملەكەتسٸز, حالىق بيلٸگٸنسٸز ورنىقپايتىنى انىق. قازاق قوعامىنىڭ بٸرتۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, تۇراقتى دامۋدى ورنىقتىراتىن ساياسي قۇرال بولۋىنا العاشقى قادام جاساعاندىعىمەن جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەلەشەككە, جاس بۋىنعا ٷلگٸ-ٶنەگە. الايدا, لاۋازىمدىق قىزمەتتٸ ات تٶبەلٸندەي ازعانا توپتىڭ ەنشٸسٸ ەتٸپ, حالىقتىڭ تاڭداۋى مەن سەنٸمٸن ۇمىتىپ, دەموكراتييالىق قاعيدالاردىڭ بۇرمالانۋى ساياسي داعدارىسقا, ەكونوميكالىق قۇلدىراۋعا ەكەلٸپ سوعاتىنىن دا ەستەن شىعارماۋعا تيٸسپٸز. ساناۋلى عانا بيلەپ-تٶستەۋشٸلەر جەكە باستارىنىڭ قامىن كٷيتتەپ, ورتاق بايلىقتى وتباسى-وشاق قاسىنداعى جاقىندارىنا عانا ٷلەستٸرٸپ, سىبايلاس-جەمقورلىق پەن بىلىققا باتسا, ونى دەموكراتييالىق قۇندىلىقتى اياققا تاپتاۋ, جەلتوقساندا شەيٸت بولعانداردىڭ رۋحىن قورلاۋ, مەملەكەت پەن ۇلت مٷددەسٸنە وپاسىزدىق جاساۋ دەپ تٷسٸنگەننەن باسقا جول جوق.
دەموكراتييالىق قۇندىلىقتار ەشقاشان ٶز قۇنىن جويمايدى. ونىڭ ارتىقشىلىعى مەن جەمٸسٸن ازعانا توپ قانا كٶرەتٸن دەۋٸر دە ۋاقىتشا. اعا بۋىننىڭ قاجىرلى ەڭبەگٸمەن, قاسىق قانىمەن كەلگەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قۇنىن بٸلٸپ, ەردايىم جەمٸسٸن كٶرۋدٸ اللا بٸزگە نەسٸپ ەتسٸن.
قۋاندىق شاماحايۇلى,
مەدياتانۋشى
"اقيقات" جۋرنالى
