جازۋشى قوعام سۇرانىسىنا باس يەتٸن بولسا, ەدەبيەت قۇلدىرايدى – دەۋلەتكەرەي كەپۇلى

بيىل قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قۇرىلعانىنا 85 جىل تولىپ وتىر. وداق الماتى قالاسىندا ورنالاسقانى كٶپكە مەلٸم. قالامگەرلەر ۇيىمى قاناتىن جايىپ, ەلوردادا فيليالى اشىلىپ جاتىر. ايتۋلى داتاعا وراي قازاقستان جازۋشىلار وداعى نۇر-سۇلتان قالالىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, حالىقارالىق «الاش» ەدەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, اقىن, ەدەبيەتتانۋشى دەۋلەتكەرەي كەپۇلىمەن ەدەبيەتتٸڭ بٷگٸنٸ مەن ەرتەڭگە بەتالىسى, فيليالدىڭ الداعى ۋاقىتقا جوسپارى جايلى از-كەم ەڭگٸمەلەسٸپ قايتقان ەدٸك...

- جازۋشىلار وداعىنىڭ ەلوردادا فيليالى اشىلىپ جاتقانى قۇتتى بولسىن! نۇر-سۇلتان قالاسى ەلدٸڭ رۋحاني استاناسى دا بولۋى تيٸس. رەسمي اشىلعاننان كەيٸن ەدەبيەتتٸڭ دامۋىنا بۇل فيليال قانداي ٷلەس قوسادى? قانداي جوسپارلارىڭىز بار?

- ەدەبيەتتە جوسپار دەگەن دٷنيەنٸڭ ٶزٸ ابستراكتٸلٸ نەرسە عوي. جٷز قويدان جٷز جيىرما قوزى الاتىنداي ەسەپ بەرەتٸن شارۋا ەمەس. ەدەبيەتتٸڭ ٷدەرٸسٸن, جالپى, ۋاقىت كٶرسەتەدٸ. دەگەنمەن دە بۇعان ۇيىمداستىرۋ شارالارى كەرەك. نۇر-سۇلتان قالاسىندا جازۋشىلار ٷيٸ اشىلۋ الدىندا تۇر. بارلىق دٷنيەلەرٸن دايىنداپ جاتىرمىز. قالالىق ەكٸمدٸك ٶز بالانسىندا تۇرعان جەكە عيماراتتى بەردٸ. ەكٸ اي جٶندەۋ جۇمىستارىن جاسادى. جيھازدارىن قويدى. بۇدان باسقا دا ەكٸمدٸكتٸڭ رۋحانيياتقا جاساپ جاتقان قامقورلىعىن ايتا كەتۋ كەرەك.

- مەسەلەن, قاي ٸستەرٸن اتاپ ٶتەر ەدٸڭٸز?

- كٷزدە I ازييا فورۋمى كەزٸندە اباي كٶشەسٸنٸڭ بويىندا «قالامگەرلەر اللەياسىن» اشقانبىز. سول اللەيانىڭ ٸشٸندە 11 جەلتوقساندا ٷش ارىس – سەكەن, ٸليياس, بەيٸمبەتكە ەسكەرتكٸش قويىلادى. قازٸر سونىڭ دايىندىق جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر. تاقتاسىندا «قازاقتىڭ ٸرٸلەرٸ – ابايدىڭ ٸنٸلەرٸ» دەگەن سٶز بولادى. كەكٸمبەك سالىقوۆ اعامىزدىڭ ٷش ارىسقا ارناعان ەنٸ عوي. وسىدان الىپ وتىرمىز. بۇل دا بولسا بٸزدٸڭ سٷيٸنشٸلەپ ايتاتىن جاڭالىعىمىز.

ودان بٶلەك, بٸزدٸڭ كەمەڭگەرٸمٸز, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ, حالىق جازۋشىسى, كٶرنەكتٸ قوعام قايراتكەرٸ ەبٸش كەكٸلبايۇلىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي بٸر اپتانىڭ كٶلەمٸندە بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدە ٷلكەن جيىندار ٶتتٸ. ەكٸ ايعا جالعاسقان ٸس-شارا اياسىندا تۋعان ٶلكەسٸ ماڭعىستاۋدا تاريحي-ٶلكەتانۋ مۇراجايى ەبٸش كەكٸلبايۇلى اتىنا بەرٸلٸپ, الدىنا ەسكەرتكٸشٸ قويىلدى. ونى پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆ بارىپ اشتى. بٷكٸل قازاقتىڭ زييالىلارى ەبٸشتٸڭ تۋعان اۋىلى وندىعا دەيٸن باردى. ٷلكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييالار بولدى.

ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە دە 5 جەلتوقسان كٷنٸ حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتتٸ. مەملەكەتتٸك حاتشى قىرىمبەك كٶشەرباەۆ ٶزٸ كەلٸپ اشىپ, پرەزيدەنتتٸڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكٸزدٸ. ونىڭ الدىندا فاريزا اپامىزعا نۇر-سۇلتان قالاسىنان كٶشە بەرٸلدٸ. اس بەرٸلدٸ. فاريزا وقۋلارى ٶتٸپ جاتىر. مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ەبٸش ەلەمٸ» كونگرەسٸ ٶتتٸ. ٷش كٷنگە سوزىلعان كەرەمەت ٸس-شارالار بولدى. مۇنىڭ بارلىعى ەدەبيەتكە جاسالىپ جاتقان قامقورلىق دەپ ويلايمىن.

- كٷنٸ كەشە الماتىدا جازۋشىلار وداعىنىڭ 85 جىلدىعىنا وراي پلەنۋم ٶتتٸ. سول تۋرالى ايتا كەتسەڭٸز?

- پلەنۋم ٶتتٸ. جازۋشىلار وداعى — ٷلكەن قارا شاڭىراق. ونى بٸزدٸڭ الىپتارىمىزدىڭ باسقارعانى, وتاۋ رەتٸندە كٶتەرٸپ, ورداعا اينالدىرعانى مەلٸم. جالپى, كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىندا جازۋشىلار وداعى ٷلكەن بٸر يدەولوگييانىڭ رٶلٸن اتقارعان سەكٸلدٸ. نەگە دەسەڭٸز, كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ قىزمەتٸ ٶز الدىنا, جازۋشىنىڭ, اقىننىڭ جٷرگٸزەتٸن يدەولوگيياسى باسقا بولدى. سول كەزدەگٸ بارلىق پارتييالىق نومەنكلاتۋرالاردان شىقپاي, سونىڭ شەڭبەرٸندە جۇمىس ٸستەۋ ۇلتتىڭ جويىلۋىنا ەكەپ سوعاتىن ەدٸ عوي. سوندىقتان سول كەزدەگٸ اقىن, جازۋشىلارىمىز ۇلتتىق مەنتاليتەتتٸ ساقتاپ قالۋ ٷشٸن باسىن بەيگەگە تٸكتٸ. ۇلتتىڭ «ٶزٸن», «مەنٸن» جوعالتپاي, رۋحانييات بولمىسىنىڭ ٶزەگٸن ساقتاپ قالۋدا سول قارا شاڭىراقتىڭ رٶلٸ ٶتە زور بولدى دەپ ايتا الامىز. سول شاڭىراقتىڭ 85 جىلدىعى جەنە قازاق ەدەبيەتٸ گازەتٸنٸڭ دە 85 جىلدىعى. جازۋشىلار وداعىنا, جالپى قالامگەرلەر قاۋىمىنا ٷلكەن كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىر. بٸز بٸر نەرسەنٸ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك, جاڭاعى كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىندا اقىن, جازۋشىلاردىڭ شىققان كٸتابىنا الىپ وتىرعان قالاماقىسى, باستارىنا بەرٸلەتٸن باسپانا بولدى. كەرەك دەسەڭٸز, ەشكٸمنٸڭ قولى جەتە بەرمەيتٸن اۆتوكٶلٸكتٸڭ بارلىعى سول جازۋشىلارعا كەزەك-كەزەگٸمەن بەرٸلٸپ وتىردى عوي. ودان كەيٸن تەۋەلسٸزدٸك العان تۇستا, ٶزٸمٸزدٸڭ ەكونوميكامىزدى تٸكتەپ ٷلگەرمەگەن كەزدە اقىن, جازۋشىلارىمىز سەل ابدىراپ قالدى. قالاماقىسىز قالدى, جۇمىسسىز قالدى, كٸتاپ شىقپاي قالدى. وسىنىڭ بارلىعى ٸشكٸ جانايقايلارىندا بولدى, بٸراق دەگەنمەن دە ەدەبيەتتٸ ٶلتٸرمەدٸ عوي.

- ٶز سٶزٸڭٸزدەن سۇراق قويعىم كەلەدٸ. سوۆەت وداعى كەزٸندە ۇلتتى ساقتاۋ ٷشٸن جازۋشىلاردىڭ ٶز يدەولوگيياسى بولدى دەدٸڭٸز. تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن بٸزدٸڭ اقىن, جازۋشىلاردىڭ ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتۋ ٷشٸن ٶزٸندٸك يدەولوگييالارى بولدى ما? بولسا, كٸمدەردەن كٶردٸڭٸز?

- ٶتە جاقسى بولدى. مەن سٸزگە ايتايىن, سول سوۆەت ٷكٸمەتٸ كەزٸندە پارتييانىڭ اقىرىپ تۇرعان ۋاقىتىندا «رايىمبەك» دەپ مۇقاعاليدىڭ پوەما جازۋى, جۇباننىڭ «مەن قازاقپىن» دەپ جىر جازۋى... ونىڭ ٸشٸندە دە كەيبٸر شۋماقتار بولدى. بٷكٸل پوەمانىڭ بارلىق بولمىسىن كٸتاپقا كٸرگٸزۋ ٷشٸن, جارىققا شىعارۋ ٷشٸن «مەن قازاقپىن, بەلدٸمٸن, بايتاق ەلمٸن, قايتا تۋدىم, ٶمٸرگە قايتا كەلدٸم. مەن مىڭ دا بٸر تٸرٸلدٸم قايتا ٶلمەسكە, مەن لەنين ەسٸمٸن ايتا كەلدٸم» دەگەن شۋماقتى قوسپاسا, ول پوەما شىقپايتىن ەدٸ. سوندىقتان, «ٸستٸكتٸ دە كٷيدٸرمەي, تٶستٸكتٸ دە بٷلدٸرمەي» قازاقتىڭ رۋحىن سىيدىرىپ تۇرىپ سول ۋاقىتتا بەرۋ مىقتىلىق ەدٸ. ەدەبيەتتە «ۋاقىت جەنە كەڭٸستٸك» دەگەن ۇعىم بار عوي. كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆتٸڭ دە پوەماسى بولدى. «بوز بيە» مە ەدٸ, جەردٸ جىرتىپ تاستاعان تىڭ يگەرۋ كەزٸندە ٶزٸنٸڭ ايتا الماي تۇرعان دٷنيەسٸن جىلقىنىڭ جان-دٷنيەسٸمەن بەرەدٸ. وسىنداي نەرسەلەر ٶتە كٶپ بولدى, ولار قىسىمدا بولدى. قازاق ۇعىمىمەن ايتساق, اۋىزدارى تۇمىلدىرىقتاۋلى بولدى, كٶزدەرٸ توماعالى بولدى, بالاق باۋلى بولدى. 1952-54 جىلى پارتييانىڭ قاۋلىسىمەن بٸزدٸڭ حالىق اۋىز ەدەبيەتٸندەگٸ باتىرلار جىرىنىڭ, ەرتەگٸلەردٸڭ سوتتالعانىن بٸلەسٸز عوي. باتىرلار جىرىنان «قارا قاسقا اتتى قامبار» قالدى, سەبەبٸ ول كەدەي تابىنان شىققان ەدٸ. ەندٸ, تەۋەلسٸزدٸك الا قالعان كەزدە بارلىق باتىر, بي, حاندارىمىزعا اس بەرٸلە باستادى. بٶگەۋدە تۇرعان تاسقىن سۋداي لاق ەتە قالدى. وسى كەزدە تاريحي روماندار ەدەل-جەدەل شىقتى.

- قاي رومانداردى اتار ەدٸڭٸز?

- قابانباي باتىر تۋرالى قابدەشتٸڭ «دارابوزى». سوۆەت كەزٸندە جازىلعان «ەلەڭ-الاڭ» دا, «الاساپىران» دا, وسىنىڭ بەرٸ جالپى حالىقتىڭ, جالپى ۇلتتىڭ دٷنيەسٸ. بۇل جەردە جەكەلەگەن باتىرلار مەن جەكەلەگەن حاندار جازىلا باستادى. ابىلايحان تۋرالى, بٶگەنباي باتىر تۋرالى روماندار... كەيٸن نەسٸپبەك ايتۇلى پوەما جانرىندا باتىرلاردىڭ وبرازىن جاسادى. ول قازاق دالاسىنداعى باتىرلاردى بٶلٸپ-جارعان جوق: جالاڭتٶستەن باستادى, قابانباي باتىرعا دا, بٶگەنباي باتىرعا دا, ناۋرىزباي باتىرعا دا پوەما جازدى. نەساعامىزدٸكٸ ەندٸ كٶزگە كٶرٸنەتٸن دٷنيەلەر بولدى. ودان باسقا كٶزگە كٶرٸنبەي قالعان اۆتورلار دا بولدى. جولداسبەك تۇرلىباەۆتىڭ «رايىمبەك» دەگەن رومانى بار, مىسالى... ەندٸ وسىدان ەدەبيەتتە ەركٸم ٶز باباسىن ۇلىقتادى دەگەن ەڭگٸمە شىعاردىق. ول زاڭدى دا ەدٸ. ول ۋاقىتتان ٶتۋٸمٸز كەرەك ەدٸ بەرٸمٸزگە. سودان كەيٸن قايسىسى ەدەبيەتتٸڭ تٶل جەتٸستٸگٸ ەكەندٸگٸن ۋاقىت جەنە وقىرمان ٶزٸ ىلعاپ الادى.

- سوۆەت وداعى كەزٸندە اقىن, جازۋشىلار ٷلكەن قامقورلىق كٶردٸ دەدٸڭٸز. قازٸر بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق جاعدايى جامان ەمەس. بٸراق, قازٸرگٸ كٷندە سول كەزدەگٸدەي قالاماقى تٶلەنبەيدٸ. جاس جازۋشىلارمەن كەزدەسسەك, ىلعي وسى مەسەلەنٸ كٶتەرەدٸ. وسى جايىندا وقىرمانعا قانداي بٸر تىڭ اقپارات بەرە الاسىز?

- تەۋەلسٸزدٸك الا قالعان كەزدە بٸزدە 1000 دانامەن كٸتاپ شىقپاي قالعان ۋاقىتتار بولدى. كەيٸن مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كٸتاپتار 1000 دانادان اسپايتىن. قازٸر, تەۋبە, مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كٸتاپتار 5000 داناعا جەتتٸ. ۋاقىت كەرەك بولدى. ەندٸ قالاماقى مەسەلەسٸنە كەلسەك, شىنىمەن دە ول توقتاپ قالدى. بۇرىن گازەت-جۋرنالعا جازعان ماقالاسىنا دا قالاماقى الىپ وتىرعان قالامگەرلەردٸڭ ابدىراعان كەزٸ وسى بولاتىن. ٶتكەندە مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ مەجٸلٸسكە دايىنداپ جاتقان مەدەنيەت تۋرالى زاڭنىڭ ٸشٸندە ەدەبيەت تۋرالى بٸر سٶز جوق بولاتىن. ازييا فورۋمىندا پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى بەردٸكبەك ساپارباەۆ اقىن, جازۋشىلاردى قابىلدادى. سوندا ٷلكەن قالامگەرلەر وسى مەسەلەنٸ كٶتەردٸ. بۇعان دەيٸن مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كٸتاپتىڭ اۆتورلىعىن 40 جىلعا ساتىپ الاتىن بولعان. ولار ەر باسپا تاباققا 150 مىڭ تەڭگەدەن قالاماقى بەرەدٸ. بٸراق اۆتورلىعىن ساتىپ العاننان كەيٸن سەن ول كٸتاپتى 40 جىل بويى ٶزٸڭ شىعارا المايسىڭ. بۇل الماتىدا بىلتىر جازۋشىلاردىڭ سەزٸندە دە كٶتەرٸلدٸ. وسى دٷنيە قايتادان قاراستىرىلىپ, مەملەكەت اۆتوردىڭ شىعارماسىنىڭ اۆتورلىعىن 40 جىلعا الىپ قويۋدى دوعاردى. قازٸر زاڭ سەناتتا قارالىپ جاتىر. ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنٸڭ ماماندارىمەن دە سٶيلەسٸپ, مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ بۇل زاڭدى جان-جاقتى تالقىلاپ, كەلٸسٸمگە كەلدٸ. مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ اۆتوردىڭ شىعارماسىن الادى, وعان قالاماقى بەرەدٸ, كەيٸن شىعارما شىققانشا سول ۆەدومستۆودا جاتادى. باسپادان شىعىپ, كٸتاپحانالارعا تٷسكەننەن كەيٸن اۆتور كٸتابىن قايتادان كوممەرتسييالىق جولمەن شىعارۋعا رۇقسات بەرٸلەتٸن بولدى.

- جاڭاعى 5000 دانامەن شىعاتىن ەڭبەكتەرگە توقتالساق. بۇل قالامى تٶسەلگەن, اعا بۋىن قالامگەرلەرگە وڭتايلى سەكٸلدٸ دە, جاستارعا كەلە بەرمەيتٸن سەكٸلدٸ. جاستار ەر شىعارماعا جەكە قالاماقى تٶلەنٸپ تۇرسا دەيدٸ. بۇل بٸر جاعىنان ىنتالاندىرۋ دا بولار ەدٸ?

- بۇل ەندٸ جەكە جاستارعا دەپ بٶلەك قاراستىرىلماعان. مىنا مەسەلەگە قاراڭىزشى, بىلتىر وداقتىڭ باسشىسى اۋىسقالى بەرٸ استانادا ٷش فورۋم ٶتتٸ. سوعان سوۆەت قۇرامىندا بولعان ەلدەردٸڭ جازۋشىلارى كەلگەن كەزدە تەۋبە دەپ كەتتٸ. ٸرگەدەگٸ قىرعىزستاندى ال, بٸز مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن كٸتاپ شىعارامىز, ولاردا قازٸر مەملەكەتتٸك تاپسىرىس تا جوق. سوندىقتان بٸز بەرٸ بٸردەن بولا قالمادى دەيمٸز. جاس قالامگەرلەرگە دەگەن جەكە باعدارلاما جوق. نەگٸزٸنەن, بۇل كٶتەرٸلەتٸن مەسەلە. سودان كەيٸن تەك قانا مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنٸڭ قامقورلىعى ەمەس, قازٸر وبلىستار بۇل مەسەلەنٸ جەكە-جەكە قولعا الىپ جاتىر. بٸر نەرسەنٸ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك, ەلورداعا جاستار جينالدى عوي. رۋحاني ورتالىق بولادى, كەيٸن ٷلكەيەدٸ, بٸز وسى جەردە ٶمٸر سٷرگٸمٸز كەلەدٸ دەپ. وسىلاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ ٶز تۋعان جەرٸ بار. مىسالى, بىلتىر الماتى وبلىسى 40 اۆتوردىڭ كٸتابىن شىعاردى. اقتٶبە كٸتاپحاناسى 40 اۆتوردىڭ كٸتابىن شىعاردى, ونىڭ ٸشٸندە 10 جاس اقىننىڭ كٸتابى شىقتى. بٸزدٸڭ دە وسى ماقساتتا قالالىق ەكٸمدٸككە جولداعان جوبامىز بولعان, ول كەلەسٸ جىلى جٷزەگە اسىپ قالار. بيىل ۋاقىت تىعىز بولىپ كەتتٸ. «مازداق» دەگەن سەرييامەن كٸتابى شىقپاعان 29 جاسقا دەيٸنگٸ 20 اقىن, جازۋشىنىڭ كٸتابىن شىعارىپ بەرۋدٸ قالالىق ەكٸمدٸككە جوبا رەتٸندە ۇسىنعانبىز. باسىندا ماقۇلدانىپ ەدٸ, كەيٸن قولداۋ تاپپاي قالدى. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ جازۋشىلار ٷيٸن اشۋعا ونسىز دا بٸراز ەرەكەت جاساپ جاتقاننان كەيٸن بٸز تٶپەشتەي المادىق. بٸراق, بولىپ قالاتىن شىعار دەپ وتىرمىز...

- بٸزدٸڭ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ٶتكەنٸنە ٷڭٸلسەك, 20 عاسىردىڭ باسىندا عانا پروزا جانرى پايدا بولعان. وعان دەيٸنگٸ اۋىز ەدەبيەتٸندەگٸ جىرلاردا, داستانداردا ەسٸرەلەۋ دەگەن تەسٸل كٶپ قولدانىلادى. تٸپتٸ, كٶپتەگەن شىعارمالار قييال-عاجايىپقا قۇرىلعان. بٸراق قازٸر بٸزدە «فەنتەزي» جانرىندا جالپاق جۇرتقا كەڭ تاراعان شىعارما جوق. قييالعا جٷيرٸك بٸزدٸڭ حالىق نەگە ٶز تابيعاتىنا جاقىن جانردا كٶشتەن قالدى? وسى جانردا جازىپ جٷرگەندەر بار ما?

- ەدەبيەتتە قوعامنىڭ ٶزگەرٸسٸنە, ادامنىڭ سانا-سەزٸمٸنە بايلانىستى نەشە تٷرلٸ ەكسپەريمەنتتەر جاسالادى. مىسالى, بٸر كەزدە جۇرت اسقار سٷلەيمەنوۆتٸ ونشا قابىلداي المادى عوي. ونىڭ كٷردەلٸ سٶيلەمدەرٸ جالپى وقىرمانعا ونشا تٷسٸنٸكسٸز بولدى. كەيٸن بارىپ اسقاردى تٷسٸندٸ. مەن قازٸر ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ەدەبيەتتەن ساباق بەرەمٸن. بٸز وقۋ بٸتٸرگەن كەزدە, 2000 جىلدارعا دەيٸن, ودان 2008-گە دەيٸن ساباق بەرگەن ۋاقىتتا اسقار سٷلەيمەنوۆ, ورالحان بٶكەەۆتەر قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا ترەندتە بولدى. ەندٸ قازٸرگٸ ستۋدەنتتەرٸمە اسقاردى جەلكەلەسەم دە وقىتىپ, تٷسٸندٸرە المايمىن. بۇل كٶركەم ەدەبيەتتٸ قابىلدايتىن بۋىننىڭ الماسىپ كەتۋٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. سٸز ايتىپ وتىرعان قييال-عاجايىپ دٷنيەلەر بٸزدٸڭ اۋىز ەدەبيەتٸمٸزدە بولعانى راس. بٸراق, ەلەمدٸك نارىققا قازاق ەدەبيەتٸ شىعۋعا ەلٸ دە تالپىنىستار كەرەك. كٶبٸرەك ەكسپەريمەنتتەر كەرەك.

راقىمجان وتارباەۆتىڭ اتاقتى سۇحباتى بولدى عوي, «اباي جولىن» وقىتۋدىڭ قاجەتٸ جوق, قازٸرگٸلەر ونى وقىمايدى» دەگەن. راقاڭ ونى بٸلٸپ ايتىپ وتىر. قازٸر ادامداردىڭ 4 تومدىق ٷلكەن شىعارمالاردى وقۋعا ۋاقىتى دا جوق جەنە قابٸلەتٸ دە جەتپەيدٸ, مەنٸڭشە.

- كەز كەلگەن ۇسىنىس سۇرانىسقا تەۋەلدٸ. بٸزدٸڭ قوعام نەنٸ سۇرايدى, جازۋشى سونى بەرۋ كەرەك پە? ەلدە, ٶز بيٸگٸندە جازا بەرۋ كەرەك پە?

- «الامان» دەگەن سٶز بار قازاقتا. 1927 جىلى حالەل دوسمۇحامەدوۆتٸڭ حالىق اۋىز ەدەبيەتٸنەن ماحامبەتتەردٸ, مۇرات مٶڭكەۇلىن بەرەتٸن كٸتابىنىڭ اتى – «الامان». الامان دەگەن – توبىرلىق. الامان بەيگە دەيمٸز. مەلس قوسىنباەۆتىڭ ايتىستا ايتاتىنى بار: «ايقايلاپ كەلٸپ قول سوققان, اعايىن مىنا — الامان» دەگەن. ول - توبىردىڭ سۇرانىسى, توبىردىڭ قۋانىشى. ياعني, شوۋلىق دٷنيەگە ەكەلەتٸن نەرسە. قوعامنىڭ سۇرانىسى دەگەن وسىعان ەكەلەدٸ. سول قوعامنىڭ سۇراعانىن ٶتەپ جاتقان شوۋلار بار قازٸر. «ەزٸل ەلەمٸ» بار, «جايدارمان» بار. كەشٸرٸڭٸز, بٸراق ول كٶركەم دٷنيە ەمەس. كٶركەمدٸك دەگەن – تەرەڭدٸكتە, كٷردەلٸلٸكتە. سوندىقتان, قوعامنىڭ سۇرانىسىنا بارلىق اقىن, جازۋشى ەڭكەيٸپ باس يەتٸن بولسا, رۋحانيياتىڭىز دا, ەدەبيەتٸڭٸز دە قۇلدىرايدى.

- مەسكەۋدە نەمەسە پەتەربۋرگتە قوعامدىق ورىنداردا بٸراز ادامنىڭ كٸتاپ وقىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى. «ورىس جازۋشىلارى وقىرمان قالاۋىمەن ساناسۋ ارقىلى وقىرمانىن قالىپتاستىردى دا, بٸزدٸڭ جازۋشىلار ٶز ستيلٸندە جازامىن دەپ وقىرمانىن جوعالتىپ الدى» دەگەن پٸكٸر بار. بۇعان نە دەر ەدٸڭٸز?

- مەن ول پٸكٸرگە قارسىمىن. ٶيتكەنٸ اقىن, جازۋشى, راس, وقىرماندى تەربيەلەيدٸ. بٸراق ول وقىرماننىڭ ىقپالىندا كەتۋ ەمەس. وقىرماندى بەرٸبٸر ٶزٸنە قاراتا بٸلۋ. مەن سٸز ايتىپ وتىرعان مەسكەۋدە دە, تٷركييادا دا بولدىم. بٸزگە قاراعاندا قوعامدىق ورىنداردا كٸتاپ وقىپ تۇرعان ادامداردى كٶبٸرەك كٶرەسٸڭ. ولاردىڭ بەرٸ جاھاندانۋعا بٸزدەن ەرتە جەتكەن. وعان سەل ۋاقىت كەرەك دەپ ويلايمىن.

وسى ەلوردادا ٶتەتٸن ەۋرازييالىق حالىقارالىق كٸتاپ كٶرمەسٸ بار. بۇيىرسا, بيىل بەسٸنشٸ جىل ٶتەدٸ. بۇنى مەملەكەت ۇيىمداستىرىپ وتىرعان جوق, بٸر باسپانىڭ ۇيىمداستىرىپ وتىرعان دٷنيەسٸ. «فوليانت» باسپاسىنىڭ ٶز قارجىسىمەن, ٶز جوسپارىمەن ٶتكٸزٸپ وتىرعان شارۋاسى. ٶتكەندە تاشكەنتكە دە حالىقارالىق كٸتاپ كٶرمەسٸنە بارىپ كەلدٸم. سوندا بايقاعانىم, بٸزگە قاراعاندا ول جاقتا كٸتاپقا سۇرانىس كٶبٸرەك ەكەن. بۇل كٸتاپ كٶرمەسٸن نە ٷشٸن ٶتكٸزەدٸ? اقشا تابۋ ٷشٸن ەمەس, وقىرمان تارتۋ ٷشٸن. كٸتاپ مەدەنيەتٸن كٶتەرۋ ٷشٸن. وسىنى بٸزدٸڭ بيلٸك قولىنا الۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ونداي جەرگە بالالاردى كٷشتەپ ەكەلۋ كەرەك. اتا-اناسىمەن كەلٸپ, انا كٸتاپتى الىپ بەر, مىنا كٸتاپتى الىپ بەر دەپ تۇرعان بالالاردى كٶردٸك. كٶرٸپ, مارقاياسىڭ. بٸز كٸتاپ مەدەنيەتٸنە وسىلاي قايتىپ ورالامىز.

- دامىعان ەلدەردە جازۋشى ٶز شىعارماسىنان وراسان پايدا تابادى. تٸپتٸ, دوللارلىق ميلليونەرلەر شىعىپ جاتىر. 2018 جىلى Forbes ەڭ جوعارى قالاماقى الاتىن جازۋشىلاردىڭ تٸزٸمٸن شىعارعاندا, بٸرٸنشٸ ورىندا دجەيمس پاتتەرسون ەسٸمدٸ امەريكالىق جازۋشى تۇردى. ول بٸر جىلدا 86 ملن دوللار تابىس تاپقان. بٸزدٸڭ جازۋشىلار الداعى ۋاقىتتا ٶز شىعارماشىلىعىن تابىس كٶزٸنە اينالدىرۋى ٷشٸن بٷگٸن نەنٸ ٸستەۋٸمٸز كەرەك?

- بۇل جەردە قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ جاعدايىنىڭ تٷزەلۋٸ ٶزٸنە بايلانىستى. بىلتىر جازدىگٷنٸ قالالىق ەكٸمدٸكپەن بٸرلەسە قالا كٷنٸنە ورايلاستىرىپ «ەۋرازييا استانالارىنىڭ قالامگەرلەرٸ» دەگەن فورۋم ٶتكٸزدٸك. سوندا بٸر سەكتسييانىڭ تاقىرىبىن «ەدەبي اۋدارما جەنە ەدەبي اگەنتتەر» دەپ قويدىق.

- ەدەبي اگەنت دەگەن كٸم?

- ەدەبي اگەنت — تامىر-تانىستىعىڭ. جۇلدىزداردىڭ پروديۋسسەرلەرٸ بولاتىنى سەكٸلدٸ ەدەبي پروديۋسەرلەر دە بولۋى كەرەك. كەزدەسۋدٸ ۇيىمداستىرۋعا, كٸتاپتارىڭنىڭ اۋدارماسىنا بايلانىستى. بۇل بٸزدە ەلٸ جولعا قويىلعان جوق. ەدەبيەت تانىلۋى ٷشٸن, اۆتور سىرتقا ٶزٸن كٶرسەتە الۋى ٷشٸن ول كەرەك نەرسە. وسى مەسەلەنٸ كٶتەرٸپ جٷرگەن الماتىدا باقتىگٷل ماحامبەتوۆا دەگەن ەپكەمٸز بار. اعىلشىنشا جاقسى بٸلەدٸ. وسىنداي تٸل بٸلەتٸن ادامداردان جاساقتالۋ كەرەك ەدەبي اگەنتتەر. بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ قامقورلىعىنداعى ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى - ول جالپى قازاق ەدەبيەتٸن اۋدارىپ, تانىستىرۋعا ەرەكەت جاساپ جاتقان ۇيىم. جەكەلەگەن اۆتورلار ٶزدەرٸ ەرەكەت جاساپ, ٶزدەرٸ اگەنتتەرٸن تاۋىپ, قاراجاتىن تابۋى كەرەك. دۋلات يسابەكتٸڭ شىعارمالارى شەتەلدە شىعىپ جاتتى عوي, ديدار امانتايدىڭ كٸتاپتارى شەتەلدە شىقتى, بۇنىڭ بەرٸ مەملەكەتتٸڭ اقشاسى ەمەس. سوسىن بٸزدٸڭ اۆتورلاردا, قالامگەرلەردە سالبٶكسەلٸك, بويكٷيەزدٸك بار. «مەن اقىنمىن, مەن جازۋشىمىن, مەنٸ ەكٸمدٸك, مينيسترلٸك ٸزدەپ تاۋىپ السىن» دەگەن وي بار.

- قازٸرگٸ قازاق پروزاسىن الساق, ول ٶزٸنٸڭ بٸر انىق باعىتىن تاپتى ما?

- ەكسپەريمەنتالدى كەزەڭدە تۇرمىز دەپ ويلايمىن. مىسالى, ميستيكا جانرىندا قويشىبەك مٷبەراك جاقسى دٷنيەلەر جازىپ جٷر. ميستيكا جانرىندا تەۋەكەلگە بارىپ جٷرگەن كٶپ ادامدى كٶرە المايسىڭ. ەكٸنشٸ - ماقسات مەلٸكتٸڭ شىعارمالارى قازٸرگٸ وقىرمانعا قىزىقتىراق كٶرٸنەدٸ. ەسبولات ايدابوسىن, مۇرات الماسبەك, ىرىسبەك دەبەي قالامدارى قالىپتاسىپ قالعان جازۋشىلار دەر ەدٸم. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا اعا بۋىننان كەيٸنگٸ لەكتە اسقار التايدى ايتۋعا بولادى. «سيرات» دەگەن رومانى بار. وسىنىڭ كەز كەلگەن بٶلٸمٸن الىڭىز دا, باسىنا قويىپ وقي بەرسەڭٸز, تٷسٸنەسٸز. وسىنداي بٸر فورمانى ەكەلگەن ەدٸ.

- قازٸر كەيبٸر ەڭبەكتەر بار: ەدەبيەت دەيٸن دەسەڭ كٶركەمدٸگٸ جوق, ەدەبي تۋىندى ەمەس دەيٸن دەسەڭ, وقىرمانى بار. سٸز ولاردى ەدەبي شىعارما دەپ ايتا الاسىز با? مىسالى, Michael Sherimbek-تٸڭ «جٷز» كٸتابى, ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ شىعارىپ جاتقان كٸتاپتارى بار. بۇلاردى قانداي تۋىندى دەپ اتاۋعا بولادى?

- «قازٸرگٸ زامانعى سٶز ەنەرگيياسى» اتتى الدىڭعى جىلى ٶتكٸزٸلگەن فورۋمدا راسۋل جۇمالى قازٸرگٸ بلوگەرلەردٸ دە جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسۋ كەرەك دەگەن پٸكٸر ايتتى. بٸز وسىنداي پٸكٸردٸ نەگە ايتقىزدىق? ٶيتكەنٸ قازٸر كٶركەم پروزادا تٸل قاساڭداپ كەتتٸ. كٶركەم ەدەبيەتتە تٸل جۇتاڭدانىپ بارا جاتىر. پروزاداعى كٶركەم تٸلگە قازٸر مەن تۇششىنبايمىن. مەيلٸ, ەۋەزوۆتٸڭ, قاليقان, ەبٸشتٸڭ تٸلٸمەن جازا الماي-اق قويايىق. جىلدان جىلعا تٸل جۇتاڭدانا بەرسە نە بولادى? اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸ كٶركەم ەدەبيەت بولا المايدى. مەن جاستارعا ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرەتٸن وقىتۋشى رەتٸندە دە كٶرەتٸن پروبلەمام وسى. پروزادا دا سول, پوەزييادا دا سول. كٶركەم ەدەبيەت تٸلدٸڭ قورى, قورمالى, قايماعى, مەيەگٸ. سول ٷشٸن كٶركەم ەدەبيەت كەرەك, ونىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ اتقاراتىن مٸندەتٸ — تٸلدٸ ساقتاۋ. ال جاڭاعى سٸز ايتىپ وتىرعان ادامداردىڭ كٸتابىن مەن ەدەبيەت دەپ قابىلدامايمىن. كەشٸرٸڭٸز, ول اراداعى بٸر دٷبارا, دٷدامال, دٷرەگەي دٷنيە. بايان ماقساتقىزىنىڭ كٸتابىن وقيتىندار دا, اينۇر تۇرسىنباەۆانىڭ كٸتابىن وقيتىندار دا, لەيلە سۇلتانقىزىنىڭ كٸتابىن وقيتىندار دا, مايكل شەرٸمبەكتٸڭ كٸتابىن وقيتىندار دا كٶركەم ەدەبيەتتٸ جەتە تٷسٸنٸپ وقىعان ادامدار ەمەس, ولار – تىڭدارماندار — قۇلاقپەن قابىلدايتىندار. ونىڭ ٸشٸنەن بٸرەۋدٸ ماقتاپ, ماداقتاۋعا, بٸرەۋدٸ الداپ-ارباۋعا جەتەرلٸك تەربيە الاتىن شىعار. مەن ودان كٶركەم ەدەبيەت تە, ەستەتيكالىق مەن دە كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن.

- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!