جانسەيٸت تٷيمەباەۆ. «تٷركٸستان – ۇلى دالا مەكەنٸ»

ۇلى دالا ەلٸ – قازاقستان ٶركەنيەتٸ ٶرگە, تٸرلٸگٸ تٶرگە وزعان ەلەم ەلدەرٸ اراسىندا ايرىقشا قۇرمەت پەن جوعارى بەدەلگە يە. حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا كٶشباسشىلىق رٶلٸ مەن ساياسي سالماعىن نىعايتا وتىرىپ, ەڭ وزىق 30 مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا كٸرۋ ستراتەگييالىق دامۋ جوسپارلارىمەن جاڭارۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸنە جارقىن قادام باسىپ كەلەدٸ. قوعام مٷددەسٸنە قاراي تٷبەگەيلٸ بەتبۇرىس, وڭتايلى ٶزگەرٸس جاساپ, قايتا تٷلەۋ مەن مودەرنيزاتسييالىق دامۋدىڭ لايىقتى ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸ. بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى بٸرتۇتاس ۇلت بولۋ ٷشٸن بۇقارالىق سانانى وياتۋ ماقساتىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جارييالادى. ەندٸ, مٸنە, وسى قۇندى قۇجاتتىڭ زاڭدى جالعاسى رەتٸندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ماقالاسى جارىق كٶرٸپ, ەرقايسىسىمىزدىڭ تاريح كٶشٸندەگٸ قاسيەتتٸ بورىشىمىز بەن ازاماتتىق مٸندەتٸمٸزدٸ ايقىنداپ بەرٸپ وتىر.

قازاق ەلٸنٸڭ عانا ەمەس, باۋىرلاس مەملەكەتتەردٸڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, قىزۋ قولداۋعا يە بولعان باستامادا تٷگەل تٷركٸ جۇرتىنىڭ رۋحاني ورتالىعى, تٶرت قاقپالى تٷركٸستاننىڭ دامۋى مەن حالىقارالىق ارەنادا تانىلۋىنا ەرەكشە مەن بەرٸلدٸ. مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ ماقتانىشى, تٷرلٸ مەدەنيەتتەر مەن ٶركەنيەتتەردٸڭ باستاۋى بولعان اتاجۇرتتاعى كٶنە شاھاردى تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ التىن بەسٸگٸنە اينالدىرۋ ٷشٸن تىڭ باستامالار كٶتەرٸلدٸ.

ەلباسىمىز ايتقانداي, بٸزدٸڭ قازاقستانىمىز – ۇلى دالا ەلٸ, مەڭگٸلٸك ەل. بٸز وسىناۋ اسا قاسيەتتٸ اتاۋدى ەندٸ ۇلتتىق بەينە-بەدەرٸمٸز رەتٸندە كٶكٸرەگٸمٸزدەگٸ كٷندەي ىستىق, سانامىزداعى سەرتتەي بەرٸك ۇستاۋعا تيٸسپٸز. پرەزيدەنتتٸڭ باعدارلامالىق ماقالاسى ۇلى دالانىڭ ۇلىق تاريحىن جاڭاشا جازىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جەنە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتٸڭ نەگٸزٸندە بەرەكەلٸ قوعام قۇرۋ, جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزمدٸ قالىپتاستىرۋ يدەيالارىن ٸلگەرٸلەتۋگە باعىتتالعان.

وسى ورايدا «مەن ٷشٸن ەڭ ۇلى قورعانىس ۇياسى, ەڭ ۇلى كٶمەك كٶزٸ – ۇلتىمنىڭ كەۋدەسٸ. سوندىقتان دا مەن ۇلتىمنىڭ كەۋدەسٸن ەشكٸمگە باستىرماۋ ٷشٸن بارىمدى سالامىن» دەپ ٶتكەن تٷركييا رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى مۇستافا كەمال اتاتٷرٸكتٸڭ قانشا ۋاقىت ٶتسە دە قۇندىلىعىن جوعالتپاعان مىنا سٶزٸ ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ. كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ «ەلەم بٸزدٸ قۇرمەتتەسٸن دەسەك, ٶز حالقىمىزدى جەنە ۇلتتىق بەينەمٸزدٸ الدىمەن ٶزٸمٸز بار سانا-سەزٸمٸمٸزبەن, اقىل-ويىمىزبەن, ٷلگٸلٸ ٸسٸمٸزبەن, بٷكٸل قيمىل-ەرەكەتٸمٸزبەن قۇرمەتتەۋٸمٸز كەرەك. ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق بولمىسىن تابا الماعان ۇلتتار باسقالارعا وڭاي جەم بولادى» دەيدٸ تاريحي تۇلعا.

تٷبٸ بٸر تۋىستارىمىز «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ كٶشباسشىسى» دەپ ارداق تۇتقان ەلباسىمىز تٷپ-تامىرىمىزدى جەتٸك بٸلۋگە شاقىرىپ, ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ٷڭٸلٸپ, ونىڭ كٷرمەۋلٸ تٷيٸنٸن دەر كەزٸندە شەشۋدٸ الدىمىزعا ماقسات ەتٸپ قويىپ وتىرعانىنىڭ بٸر مەنٸ وسىندا جاتسا كەرەك. بٸز تٷركٸ تاريحىنان تامىر تارتقان باي مۇرامىزدى تٷگەندەۋ جەنە ورتاق قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتاۋ ارقىلى جەر جٷزٸندەگٸ 300 ميلليوننان استام تٷركٸ حالقىنىڭ تۋىستىق جەنە رۋحاني بايلانىسىن دا جاقىنداستىرا الامىز. بابالارىمىزدىڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەتكە قوسقان ٷلەسٸن ايشىقتاي وتىرىپ, ۇلى دالانى ٶزگەلەرمەن تەرەزەسٸن تەڭەستٸرٸپ, يىعىن تٸرەستٸرگەن كەمەل ەلگە اينالدىرۋ ماقساتىمىزعا جول اشامىز.

وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتارى» كٸتابىندا «قازاق دالاسى – ۇلى تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ قارا شاڭىراعى. التاي مەن اتىراۋدىڭ, جايىق پەن ٸلەنٸڭ, الاتاۋ مەن سارىارقانىڭ اراسىن جٸبەك جولى جالعاعان كەشەگٸ زاماندى بٸز قايتا تٷلەتٸپ جاتىرمىز. ەۋرازييانىڭ الىپ دالاسى ەۋروپانىڭ تٶرٸنە, اسپان استى ەلٸنە جولىن جالعاپ, جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ كەرۋەندٸ كٶشٸن ۇزارتىپ, كٶركٸن اسىرىپ كەلەدٸ. كەشەگٸ جٸبەك جولى ەندٸ دەۋٸردٸڭ داڭعىلىنا اينالىپ, قازاق ەلٸن دامۋدىڭ جاڭا ساپارىنا باستاپ بارادى» دەگەن سٶزٸ باعدارلامالىق ماقالادا جالعاسىن تاۋىپ, تىڭ ويلارمەن تولىقتىرىلعانى كٶڭٸل قۋانتادى.

«قازاقستان – كٷللٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ قاسيەتتٸ قارا شاڭىراعى. بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸنە تاراعان تٷركٸتەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا ەلدەر مەن ٶڭٸرلەردٸڭ تاريحي ٷدەرٸستەرٸنە ەلەۋلٸ ٷلەس قوستى. وسىعان بايلانىستى «تٷركٸ ٶركەنيەتٸ: تٷپ تامىرىنان قازٸرگٸ زامانعا دەيٸن» اتتى جوبانى قولعا الۋ قاجەت» دەي كەلە, تٷركولوگتاردىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك كونگرەسٸن جەنە ەرتٷرلٸ ەلدەر مۋزەيلەرٸنٸڭ ەكسپوزيتسييالارىنا ەجەلگٸ تٷركٸ جەدٸگەرلەرٸ قويىلاتىن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ مەدەني كٷندەرٸن ٶتكٸزۋ, ۆيكيپەدييانىڭ ٷلگٸسٸندە قازاقستاننىڭ مودەراتورلىعىمەن تٷركٸ حالىقتارىنا ورتاق تۋىندىلاردىڭ بٸرىڭعاي ونلاين كٸتاپحاناسىن اشۋ قاجەتتٸگٸن تاپسىردى. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ گەنەزيسٸنە كٶز جٷگٸرتٸپ, «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسٸمدەرٸن» ۇلىقتاۋ ٷشٸن تىڭ باستامالار كٶتەردٸ.

وسىعان دەيٸن تٷركولوگييا سالاسىندا جەكەلەگەن عالىمدار تولاعاي ٸزدەنٸس جاساپ, سٷبەلٸ ەڭبەكتەر جازىپ جٷرگەنٸمەن, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە تٷپكٸلٸكتٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جاساۋ بۇرىن-سوڭدى قولعا الىنباعان بولاتىن. سوندىقتان تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحىن كەشەندٸ تٷردە زەردەلەۋ سان قاتپارلى تاريحىمىزدى تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرىپ, ۇلتتىق مۇرامىزدى بايىپتى قۇندىلىقتارمەن بايىتادى دەگەن ويدامىز. ال, زاماناۋي تەحنولوگييا مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانا وتىرىپ, ورتاق تۋىندىلارىمىزدى ونلاين كٸتاپحانا ارقىلى وقۋعا مٷمكٸندٸك جاساۋ – باۋىرلاس ەلدەردٸڭ مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸ, شەجٸرەسٸ جەنە فولكلورىمەن جاقىن تانىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ, تٷركٸ ينتەگراتسيياسىنا ىقپال ەتەرٸ سٶزسٸز.

بيىلعى جىلى ەلباسىمىزدىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى – تٷركٸستان قالاسىنىڭ ورنى حالقىمىز ٷشٸن ەۋ باستان بٶلەك. ەكٸ عاسىر بويى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان شەجٸرەلٸ شاھاردا تاعدىرلى شەشٸمدەر قابىلداندى, بەتۋالى باسقوسۋلار مەن كەلەلٸ كەڭەستەر ٶتتٸ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ سٶزٸمەن ايتساق, ەر قازاقتىڭ جٷرەگٸنٸڭ تٶرٸندە قاسيەتتٸ تٷركٸستان قالاسىنا دەگەن ماقتانىش سەزٸمٸ تۇرادى. ۇلى ويشىل-اعارتۋشى قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ تٷركٸستاندا جاققان شامى ٶشكەن جوق. كەرٸسٸنشە, ۋاقىت ٶتكەن سايىن ياساۋي ٸلٸمٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ وتىر.

«تٷركٸستان تەك بٸزگە عانا ەمەس, كٷللٸ تٷركٸ جۇرتشىلىعىنا باعالى ەرٸ قىمبات. ەندٸ بٸز تٷركٸستاندى وبلىس ورتالىعى عانا ەمەس, تٷبٸ بٸر تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ مەدەني جەنە رۋحاني ورتالىعىنا اينالدىراتىن بولامىز! بۇل شەشٸمنٸڭ تاريحي سەبەپتەرٸ مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸنٸڭ ماڭىزدى ەكەندٸگٸن ەربٸر ازامات جان-جٷرەگٸمەن تٷسٸنۋٸ قاجەت» دەيدٸ ەلباسى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشٸمٸ بيىلعى جىلى قىركٷيەك ايىندا قىرعىزستاندا ٶتكەن تٷركٸ كەڭەسٸنٸڭ سامميتٸندە تۋىستاس ەلدەر باسشىلارى تاراپىنان قىزۋ قولداۋعا يە بولدى. تٷبٸ بٸر تٷركٸ حالىقتارى ٷشٸن قاستەرلٸ اتاۋ ٶزٸنٸڭ تۇعىرىنا قايتا قونعانىن باۋىرلاس ەلدەر ٶتە جىلى قابىلدادى. جاڭا بەتبۇرىس بٸرلٸگٸمٸزدٸ بەكەمدەپ, تۇتاستىعىمىزدى نىعايتىپ, تٷپ تامىرىمىزدى بەكٸتە تٷسەرٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.

پرەزيدەنت ٶز ماقالاسىندا وسى توپىراقتا دٷنيەگە كەلگەن «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسٸمدەرٸ» قوجا احمەت ياساۋي بابامىز بەن وتىراردان تٷلەپ ۇشقان ەبۋ ناسىر ەل-فارابي عۇلاماعا ارنايى توقتالىپ, مەملەكەتتٸڭ باعا جەتپەس سيمۆولدىق كاپيتالى رەتٸندە تانىتۋ ماقساتىندا تاپسىرمالار بەردٸ.

بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ, كٶرنەكتٸ عالىم مىرزاتاي جولداسبەك «حالىقتى وياتۋ ٷشٸن تاريحتى وياتۋ كەرەك» دەيدٸ بٸر سٶزٸندە. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز وتىراردا تۋىپ, جەتپٸسكە جۋىق تٸل مەڭگەرگەن, ٶزدٸگٸنەن وقىپ, كٶپ ٸزدەنگەن جالعىز عانا ەل-فارابيدٸ بٸلەمٸز. ال, كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەردٸڭ كەلتٸرٸپ جٷرگەن مەلٸمەتٸنشە, ەبۋ ناسىردان بٶلەك, وتىراردان وتىزدان استام ەل-فارابي شىققان كٶرٸنەدٸ. كەسٸبي شىعىستانۋشى, تاريحشى-عالىم ەبساتتار دەربٸسەلٸنٸڭ ٸزدەنٸستەرٸنە سٷيەنسەك, سايرامنان شىققان 3 سايرامي, وتىراردان شىققان 30 ەل-فارابي, ياسسىدان شىققان 5 ياساۋي بار. بۇعان قوسا, پروفەسسور, ەل-فارابيدٸڭ پەداگوگيكالىق مۇراسىن تٷبەگەيلٸ زەرتتەۋشٸ اۋدانبەك كٶبەسوۆ 961 جىلى دٷنيەدەن ٶتكەن ەدەبيەتشٸ-ۇستاز ىسقاق فارابي مەن XI-XII عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرگەن احمەت فارابيدٸ انىقتاعانى بەلگٸلٸ.

وسىلاردىڭ ٸشٸندە بٸزگە كەڭ تانىلعانى – يسلام دٷنيەسٸنٸڭ ەڭ ٸرٸ, اتاعى ەلەمگە جايىلعان عۇلاما فيلوسوفى, وسى كيەلٸ مەكەندە دٷنيەگە كەلگەن ەبۋ ناسىر ەل-فارابي. ول – فيلوسوفييالىق ەڭبەكتەرٸ مەن تراكتاتتارى ارقىلى ەلەمدە اريستوتەلدەن كەيٸن ەكٸنشٸ ۇستاز اتانىپ, تٷركٸلٸك ويلاۋ مەن دٷنيەتانىمدى ەۋروپاعا تانىتقان تۇلعا. تاريحشىلار ەبۋ ناسىردىڭ سوڭىنا «ەت-تٷركي» دەگەن سٶز جالعاپ, ونىڭ تٷركٸ تەكتٸ ەكەنٸن ٷنەمٸ ماقتان ەتەدٸ.

«بٸردە شىعىس ەمٸرشٸسٸنٸڭ بٸرٸ ەل-فارابيدٸ سارايىنا ارنايى شاقىرىپ:

– ۋا, ەكٸنشٸ ۇستاز, مەنٸڭ مەملەكەتٸمنٸڭ بولاشاعى قانداي كٷيدە بولماق? – دەپ سۇرايدى. سوندا ول:

– ەلٸڭنٸڭ بولاشاعىن بٸلگٸڭ كەلسە, ماعان جاستارىڭدى كٶرسەت, سونسوڭ ايتىپ بەرەيٸن, − دەگەن ەكەن.

بٸلٸم جەنە وي تاريحىنان قۇرمەتپەن ورىن العان ويشىل-عۇلامانىڭ بۇل دانالىق سٶزٸ قازٸرگٸ تاڭدا دا ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتقان جوق.

870 جىلى دٷنيەگە كەلٸپ, 950 جىلى ٶمٸردەن ٶتكەن ايتۋلى تۇلعانىڭ 2020 جىلى ٶمٸرگە كەلگەنٸنە 1150 جىل تولادى. وسىعان سەيكەس, تٷركٸستان وبلىسىندا ەل-فارابيگە قاتىستى كەشەندٸ ٸس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانۋدا. مۇرالارىن زەردەلەپ, قازاق تٸلٸنە اۋدارىلىپ, جارىق كٶرگەن تۋىندىلارىن ۇرپاققا تانىستىرىپ, ەل ٸشٸندە, جاستار اراسىندا كەڭ كٶلەمدە ناسيحاتتاۋ نەگٸزگٸ جۇمىستارىمىزدىڭ بٸرٸ بولماق.

ەرجٷرەكتەر ەلٸ تٷركٸستان تٶرٸندە جاتقان عالامدىق ويشىل, دٸني قايراتكەر قوجا احمەت ياساۋيدٸ يسلام دٸنٸن ۇستاناتىن بٷكٸل تٷركٸ ەلەمٸ قۇرمەتتەپ, ۇستاز تۇتادى.

90 مىڭداي شəكٸرت-مٷريتتەرٸ ٸلٸمٸن ورتا ازييا, تاياۋ شىعىس ەلدەرٸنە تاراتقان. ونىڭ جىرلارىنداعى قۇراننىڭ قاعيدالارى, شاريعاتتىڭ شارتتارى, پايعامباردىڭ حاديستەرٸ XIII–XV عاسىرلار اراسىندا حورەزم, مəۋرەناھر, انادولىعا دەيٸن جەتكەن. تٷرٸك جۇرتىندا «مəدينادا – مۇحاممەد, تٷركٸستاندا – قوجا احمەت» دەگەن قاناتتى سٶز بار. ول حيكمەتتەرٸن قازٸرگٸ تاڭدا «تٷركٸستان تٸلٸ» دەپ اتالا باستاعان كٶنە تٷركٸ ەدەبي تٸلٸ – شاعاتاي تٸلٸندە سٶيلەتتٸ. «ديۋاني حيكمەت» اتتى تۋىندىسىن كەلەشەك ۇرپاققا ەلەۋلٸ مۇرا رەتٸندە قالدىردى. ۇلى اعارتۋشىنىڭ قاجى بەكتاش ۋەلي, يۋنۋس ەمرە, مەۋلانا جالالاددين رۋمي سيياقتى ٸزباسارلارى دا سوپىلىق پوەزييانىڭ جارقىن تۇلعالارىنا اينالدى. الايدا, قوعامعا ٸزگٸلٸك نۇرىن شاشقان بابامىزدىڭ تاريحي بولمىسىن ٶز دەڭگەيٸندە تولىق تانىپ, ناسيحاتتاپ بولدىق دەي المايمىز. ياساۋيدٸڭ ۇلىلىعى جەر-جەردٸ مەكەن ەتكەن جەنە سول ەلدەردٸڭ رۋحاني تەمٸرقازىعىنا اينالعان شەكٸرتتەرٸمەن دە ٶلشەنەدٸ. سوندىقتان ياساۋي بابامىزدى كەڭ كٶلەمدە ەلەمگە تانىتۋ ٷشٸن ٸزباسارلارى ارقىلى ناسيحاتتاۋدى دا قولعا الۋىمىز كەرەك.

ياساۋي مۇراسىن ەلەمگە پاش ەتٸپ وتىرعان بٸر عانا تٷركييا ەلٸندە وتىزعا جۋىق ق.ا.ياساۋي اتىنداعى كٶشە مەن داڭعىل, الپىستان استام بٸلٸم وشاعى, ونعا جۋىق مەدەني-زەرتتەۋ ورتالىعى بار. تانىمدىق گازەت-جۋرنالدار جارىق كٶرەدٸ. 2016 جىلى يۋنەسكو بويىنشا جارييالانعان «ياساۋي جىلى» اياسىندا قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ قايتىس بولعانىنا 850 جىل تولۋىنا وراي تٷرلٸ شارالار اتقارىلدى. پوشتا كونۆەرتٸ مەن 850 جىل بەينەلەنگەن ارنايى ماركا جەنە كٷمٸس مونەتا اينالىمعا تٷستٸ. قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸ كەڭەسٸ «ديۋاني حيكمەت» ەڭبەگٸن شاعاتاي تٸلٸندەگٸ تٷپنۇسقاسىنان جارىققا شىعارىپ, بالالارعا بازارلىق رەتٸندە قوجا احمەت ياساۋيگە ارنالعان ەڭگٸمەلەر جيناعىن تارتۋ ەتتٸ.

اقش, يتالييا, نيدەرلاندى, ۇلىبريتانييا سىندى باتىس ەلدەرٸمەن قاتار, تٷركييا, ٶزبەكستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جەنە قازاقستاندا باسقا دا بٸلٸكتٸ ياساۋيتانۋشىلار ەڭبەك ەتەدٸ. سوندىقتان 2019 جىلى تٷركٸستان قالاسىندا ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ ياساۋي بابانىڭ عىلىمي مۇراسىن زەرتتەپ جٷرگەن عالىمدار-تاريحشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزۋدٸ مەجەلەپ وتىرمىز.

بۇعان قوسا, ياساۋي مۇرالارى كەشەندٸ تٷردە زەرتتەلٸپ, دەرەكتٸ جەنە كٶركەم فيلمدەر تٷسٸرٸلەدٸ. بٸلٸم بەسەكەلەرٸن ٶتكٸزۋ دە جوسپارلاندى. ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا جاڭا تٷركٸستاندا ياساۋي مۇراجايى سالىنىپ, عۇلاما مەن ونىڭ شەت مەملەكەتتەردەگٸ شەكٸرتتەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸ قويىلادى. ياساۋي فەنومەنٸن جوعارىلاتۋ, اتىن اسقاقتاتۋ ارقىلى عىلىمدى عانا ەمەس, تۋريزمدٸ دە دامىتامىز. مىسالى, تٷركييادا مەۋلانا جالالاددين رۋمي, قاجى بەكتاش ۋەلي سىندى عۇلامالاردىڭ جاتقان جەرٸنە ميلليونداعان مۇسىلمان زييارات جاسايدى. بىلتىرعى جىلى ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كٷندەرٸن كونييا قالاسىندا ٶتكٸزگەن مەۋلانانىڭ مۇراجايى مەن جاتقان جەرٸنە تەۋ ەتۋگە 2,5 ميلليون ادام ات ٸزٸن سالعان. ال, ياساۋي ٸلٸمٸن انادولى جەرٸندە جالعاستىرعان شەكٸرتٸ قاجى بەكتاش ۋەليدٸڭ نەۆشەھير قالاسىنداعى كەسەنەسٸنە – 500 مىڭ, انكاراداعى ەڭ كٶنە ورىنداردىڭ بٸرٸ قاجى بايرام مەشٸتٸنە 500 مىڭنان استام تۋريست كەلگەن.

تٷركٸستانداعى قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيٸ دە كەلەشەكتە دامىعان تۋريزم ورتالىعىنا اينالۋى تيٸس. كەسەنەدە 21 حان, 8 سۇلتان, 19 بي, 56 باتىر جەنە ٶزگە دە تۇلعالار مەڭگٸ قونىس تاپقان. بۇل اتالارىمىز – قازاق مەملەكەتٸنٸڭ ٸرگەتاسىن قالاۋعا حVٸ عاسىردان اتسالىسقان ۇلتىمىزدىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرلەرٸ. ال, ولاردى ۇرپاقتارىنىڭ قازاق ساحاراسىنىڭ باتىسى, شىعىسى, ورتالىعى, وڭتٷستٸگٸنەن ارنايى ەكەلٸپ تٷركٸستانعا جەرلەۋٸ دە وسى توپىراقتىڭ كيەلٸلٸگٸن كٶرسەتسە كەرەك.

قازاق تاريحىنداعى ۇلى تۇلعالاردى ۇرپاق ساناسىنا سٸڭٸرۋ ماقساتىندا «تٷركٸ ەلەمٸ», «قازاق حاندارى مەن بيلەرٸ», «ۇلى دالا ەلٸ», «تاريحي-كيەلٸ ورىندار» ورتالىقتارى بوي كٶتەرەدٸ. «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسٸمدەرٸ» جوباسى اياسىندا مۇندا وسى ايماقتا تۋىپ, ەلەمگە تانىلعان ەل-فارابي, ياساۋي سىندى ويشىلدار مەن عۇلامالار, بەيدٸبەك بي, دومالاق انا, قارابۋرا سىندى ەۋليە جەنە سٷگٸر كٷيشٸ, شەمشٸ قالداياقوۆ, نەزٸر تٶرەقۇلوۆ, تەكەن ەلٸمقۇلوۆ, اسقار سٷلەيمەنوۆ سيياقتى رۋحانييات, مەدەنيەت, ەدەبيەت سالاسىنا ايرىقشا ٷلەس قوسقان تاريحي تۇلعالار تۋرالى مەلٸمەتتەر جيناقتالىپ, ورتاق بازا جاسالادى.

جاقىندا قالامىزدا «كيەلٸ تٷركٸستان جەنە تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ رۋحاني جاڭعىرۋى» اتتى عىلىمي-تەورييالىق كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىلىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىرعىزستاندا ٶتكەن تٷركٸ كەڭەسٸنٸڭ

VI سامميتٸندە ۇسىنعان «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ كيەلٸ جەرلەرٸ» مەن «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ 100 تۇلعاسىن» انىقتاۋ ماقساتىندا تٷركولوگ-عالىمدار مەن زەردەلٸ زەرتتەۋشٸلەر باس قوسقان بولاتىن. اقش, تٷركييا, ٷندٸستان, ۆەنگرييا, رەسەي, ٶزبەكستان, ەزٸربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان جەنە باسقا تمد ەلدەرٸنەن كەلگەن دەلەگاتتار ٶز ويلارىن ورتاعا سالىپ, ورتاق ماقتانىشتارىمىز ەل-فارابي, ياساۋي, يۋنۋس ەمرە, اباي, نيزامي, فيزۋلي, ۇلىقبەك, شىڭعىس ايتماتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ جەنە باسقا تۇلعالاردىڭ تٷركٸ ەلەمٸندەگٸ ورنى مەن رٶلٸنە توقتالدى. نەتيجەسٸندە تٷركٸستان وبلىسى ەكٸمدٸگٸ مەن حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسى اراسىندا عىلىمي جەنە ٸسكەرلٸك بايلانىستى نىعايتۋ ماقساتىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. الداعى ۋاقىتتا تٷركٸستان قالاسىندا حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ زەرتتەۋ ورتالىعى ٸسكە قوسىلماق. اكادەمييانىڭ شتاب-پەتەرٸن تٷركٸستانعا كٶشٸرۋ جٶنٸندە ۇسىنىستار ايتىلدى. تٷركٸستاندا تٷركٸ ەلەمٸ ورتالىعى سالىنىپ, «تٷركٸستان كٸتاپحاناسى» سەريياسىمەن جيناقتاردى شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. «تٷركٸستان كٸتاپحاناسى» سەريياسىمەن تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني مۇرالارى مەن ەڭبەكتەرٸ قازاق تٸلٸنە اۋدارىلادى. تونى كٶك, بٸلگە قاعان, قورقىت, بالاساعۇن, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, ماحمۇت قاشقاري, قوجا احمەت ياساۋي, ماحتۋمكۋلي سىندى تٷركٸگە ورتاق تۇلعالاردىڭ مۇرالارى ناسيحاتتالادى. سونىمەن بٸرگە, «تٷركٸ ەلەمٸندەگٸ 100 جاڭا ەسٸمدٸ» انىقتاپ جەنە جوبا جەڭٸمپازدارىمەن حالىقارالىق فورۋم ٶتكٸزبەك نيەتتەمٸز.

تٷركٸستان وبلىسىن ەلەمدٸك دەڭگەيدە تانىتۋ ماقساتىندا تٷركٸ اكادەميياسىمەن بٸرگە يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پەتەرٸندە ارناۋلى ٸس-شارا ۇيىمداستىرىپ, تۋريزم سالاسى بويىنشا ەلەۋەتٸ بار ەلدەردە تٷركٸستان كٷندەرٸن ٶتكٸزۋ دە ويلاستىرىلعان. سونداي-اق, تٷركييا, قىتاي, جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا جەنە باسقا كٶرشٸلەس ەلدەردە تٷركٸستان قالاسى مەن وبلىستاعى تۋريستٸك ورىندار تانىستىرىلادى.

وبلىسىمىزدىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن دامىتۋ ماقساتىندا اعىمداعى جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە «كٶنە تٷركٸستان – جاڭا مٷمكٸندٸكتەر» اتتى حالىقارالىق تۋريستٸك جەنە ينۆەستيتسييالىق فورۋم ٶتكٸزٸلٸپ, ەلەمنٸڭ 20-عا جۋىق مەملەكەتٸنٸڭ ينۆەستورلارىمەن 1,7 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايتىن مەموراندۋم جاسالدى.

تٷركٸستان قالاسىن تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالدىرۋ جەنە تۋريستەردٸ تارتۋ ماقساتىندا تٷركٸستان وبلىسىن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2024 جىلعا دەيٸنگٸ كەشەندٸ جوسپارىنا سەيكەس, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنە جاقىن تۇستا ۆيزيت ورتالىعى جەنە اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي, بەينەلەۋ ٶنەرٸ مۋزەيٸ, امفيتەاتر, مەدەني دەمالىس ورىندارى حالىق يگٸلٸگٸنە ۇسىنىلاتىن بولادى. تاريحي جەدٸگەرلەر قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, جاڭادان قۇرىلىسى باستالاتىن تٷركٸستان وبلىسىنىڭ تاريحي-ەۋليەلٸ جەرلەرٸنٸڭ ورتالىعى, وبلىستىق ەمبەباپ كٸتاپحانا, قازاق دراما تەاترى, تۋريزم كوللەدجٸ جەنە مەديا, «قازاقستان-نازارباەۆ» ورتالىقتارى دا ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ماقالاسىن اشا تٷسپەك.

ەلباسى ٶز ماقالاسىندا ٸح-ح عاسىرلاردا سەۋلەتتٸ سارايلارى, ٸرٸ مەدرەسەلەرٸ, مۇنارالى مەشٸتتەرٸمەن اتى مەشھٷر بولعان كٶنە وتىرار قالاشىعىن تۋريستٸك نىسانعا اينالدىرۋ مەسەلەسٸن دە قوزعادى. ەجەلگٸ وتىرار قالاسىنىڭ بٸرقاتار نىساندارىن – ٷيلەرٸ مەن كٶشەلەرٸن, قوعامدىق ورىندارىن, سۋ قۇبىرلارىن, قالا قامالىنىڭ قابىرعالارى مەن تاعى دا باسقا جەرلەرٸن ٸشٸنارا قالپىنا كەلتٸرٸپ, وسىنىڭ نەگٸزٸندە بٸلٸمدٸ دەرٸپتەۋگە جەنە تۋريزمدٸ دامىتۋعا باسا مەن بەرٸلۋٸ قاجەتتٸگٸن ەسكە سالدى.

قازٸرگٸ سەتتە وتىرار قالاشىعىن اباتتاندىرۋ جوباسى قولعا الىنىپ, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت ەسەبٸنەن 28,8 ميلليون تەڭگە بٶلٸندٸ. سونىمەن قاتار, ٷستٸمٸزدەگٸ جىلى وتىرار قالاشىعىنىڭ ۆيزيت-ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى.

بۇدان بٶلەك, «تۋريستٸك قازاقستان – 2019-2025» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ بويىنشا ٸس-شارالار جوسپارىندا كٶنە قالاشىقتاردا, ونىڭ ٸشٸندە وتىرار, ساۋران, كٷلتٶبەدە ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ قاراستىرىلعان. ۇلى جٸبەك جولى بويىنداعى سيداق, قاراسپانتٶبە, جۋانتٶبە قالاشىقتارىنا ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلەدٸ. وقسىز بەن حانقورعان دا نازارىمىزدا بولادى.

قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلىپ, مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسۋىنا نەگٸز بولعان كٶنە سوزاق قالاسىنا 2010 جىلدارى باستالىپ, قارجى تاپشىلىعىنان بٸر-ەكٸ جىلدان كەيٸن توقتاپ قالعان ارحەولوگييالىق جۇمىستار ٶز جالعاسىن تابادى.

ال, ٷكٸمەت قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلگەن «قر تۋريستٸك يندۋستريياسىن 2023 جىلعا دەيٸن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا سەيكەس, وبلىس «ۇلى جٸبەك جولىن جاڭعىرتۋ» كلاستەرٸنە ەنگٸزٸلٸپ, تٷركٸستان قالاسى كلاستەردٸڭ نەگٸزگٸ نىسانى رەتٸندە بەلگٸلەندٸ. تٷركٸستان قازاقستاننىڭ تۋريستيفيكاتسييالاۋ كارتاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار توپ-10 نىسانىنا كٸرگٸزٸلدٸ. كلاستەرگە وتىرار, ساۋران قالاشىقتارى, ارىستان باب, ق.ا.ياساۋي كەسەنەسٸ دە ٸلٸكتٸ.

تٷركٸتٸلدەس ەلدەردٸڭ جاستارىن جاقىنداستىرىپ, ٶزارا ىنتىماقتاستىقتى كٷشەيتۋ جەنە بولاشاق ساياحاتشىلار مەن ٶلكەتانۋشىلاردى دايارلاۋ ماقساتىندا «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ بٸرەگەي تاريحي ورىندارىنا ٶلكەتانۋ» ەكسپەديتسييالارى جەنە «تٷركٸستانعا ورالۋ» تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ەتنوفەستيۆالٸ, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ىنتىماقتاستىق كٷنٸ مەرەكەسٸ, تٷركولوگتاردىڭ فورۋمى, «تٷركٸستان برەندٸ» تٷركٸ ەلەمٸ فوتوسۋرەتشٸلەرٸنٸڭ سيمپوزيۋمى قولعا الىنباق. سونداي-اق اشىق اسپان استىندا فوتوكٶرمە جٷزەگە اسىپ, «SMART رۋحاني جاڭعىرۋ» موبيلدٸ قوسىمشاسى دايىندالادى.

«SMART رۋحاني جاڭعىرۋ» موبيلدٸ قوسىمشاسىن ەزٸرلەۋ ارقىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ اياسىندا تسيفرلى تەحنولوگييالاردى قولدانۋ ارقىلى تٷركٸستان وبلىسىنىڭ كيەلٸ جەرلەرٸن كٶرۋگە جەنە ونلاين كٸتاپ وقۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى.

تٷركٸستان – ۇلى دالا مەكەنٸ

مەملەكەت باسشىسى قانداي باستاما كٶتەرسە دە عاسىرلار قويناۋىنان جالعاسىپ كەلە جاتقان تٶل مەدەنيەتٸمٸزبەن تىعىز بايلانىستىرا وتىرىپ, ماڭىزدى قادام جاساۋدى ٷلگٸ ەتٸپ كەلەدٸ.

قازاقستان پرەزيدەنتٸ «زور مەدەني جەتٸستٸكتەر شوعىرى دالامىزعا سىرتتان كەلگەن جوق, كەرٸسٸنشە, كٶپشٸلٸگٸ وسى كەڭ-بايتاق ٶلكەدە پايدا بولىپ, سودان كەيٸن باتىس پەن شىعىسقا, كٷنگەي مەن تەرٸسكەيگە تارالدى» دەي كەلە, ناقتى عىلىمي دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, جاھاندىق تاريحتاعى ٶز رٶلٸمٸزدٸ بايىپتى ەرٸ دۇرىس پايىمداۋ كەرەك ەكەنٸمٸزدٸ ەسكە سالدى.

«ۇلت تاريحىنداعى كەڭٸستٸك پەن ۋاقىت» اتالعان العاشقى تاراۋى دا تٷرلٸ قاسٸرەتتٸ سەتتەر مەن قايعىلى وقيعالاردى, سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستاردى باسىنان ٶتكەرگەن قازاق ەلٸنٸڭ اتقا مٸنۋ مەدەنيەتٸنەن باستالادى.

تاريحتان بەلگٸلٸ, التايدان اتىراۋعا, ەرتٸستەن ەدٸلگە دەيٸن سوزىلىپ جاتقان ۇلان-بايتاق دالانى بابالارىمىز اق بٸلەكتٸڭ كٷشٸمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن ات ٷستٸندە قورعادى. تٷركٸستاننان – تٷركيياعا, ٷندٸستاننان – اراب ەلٸنە, ساحارادان – ەۋروپانىڭ يتالييا, فرانتسيياسىنا دەيٸن اتپەن بارىپ, ۇرپاق ٶربٸتتٸ. 1920 جىلى مالى مىڭعىرعان كەيبٸر بايلاردىڭ 40 مىڭعا دەيٸن جىلقىسى بولسا, قازاق دالاسىندا جالپى سانى 20 ميلليونداي قامبار اتا تٷلٸگٸ بولعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر ساقتالعان. «تەگٸمٸز – تٷركٸ, تٷلٸگٸمٸز – جىلقى» دەيتٸن قازاققا عانا ەمەس, تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸندە دە تٶرت تٷلٸكتٸڭ تٶرەسٸ ايرىقشا قاستەرلٸ.

قازاقستان پرەزيدەنتٸ دە – بالا كەزدەن ات قۇلاعىندا ويناعان, ەلەم ليدەرلەرٸنٸڭ اراسىندا سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانعان بٸردەن-بٸر مەملەكەتتٸك تۇلعا. تەننيس, گولف ويناۋدى ۇناتادى, تاۋ شاڭعىسىن جاقسى كٶرەدٸ جەنە اتپەن سەرۋەندەۋدٸ داعدىعا اينالدىرعان. ات جالىن تارتىپ مٸنگەلٸ بٷكٸل عۇمىرى ات ٷستٸندە ٶتٸپ كەلەدٸ دەسەك تە ارتىق ايتپايمىز.

داڭقتى سپورتشىلارعا قامقورلىق تانىتىپ, جەڭٸستٸ سەتتەردە قولداۋ بٸلدٸرٸپ, سپورت سالاسىنا ەردايىم كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرادى. ەربٸر وبلىستا ستاديوندار مەن سپورت كەشەندەرٸن سالىپ, جاستاردىڭ سپورتپەن اينالىسۋىنا بارلىق مٷمكٸندٸك جاسالۋىن نازاردا ۇستايدى.

سوندىقتان بولسا كەرەك, ماقالادا «بٸزدٸڭ جەرٸمٸز ماتەريالدىق مەدەنيەتتٸڭ كٶپتەگەن دٷنيەلەرٸنٸڭ پايدا بولعان ورنى» ەكەنٸن ايتا كەلە, اتقا مٸنۋ مەدەنيەتٸنٸڭ جىلقى مالىن تەكتٸلٸككە بالايتىن قازاق ٷشٸن الاتىن ورنىنا توقتالادى.

«اتقا مٸنۋ مەدەنيەتٸ مەن جىلقى شارۋاشىلىعى جەر جٷزٸنە ۇلى دالادان تاراعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرٸندەگٸ ەنەوليت دەۋٸرٸنە تيەسٸلٸ «بوتاي» قونىسىندا جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى جىلقىنىڭ تۇڭعىش رەت قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا قولعا ٷيرەتٸلگەنٸن دەلەلدەدٸ. جىلقىنى قولعا ٷيرەتۋ ارقىلى بٸزدٸڭ بابالارىمىز ٶز دەۋٸرٸندە ادام ايتقىسىز ٷستەمدٸككە يە بولدى. ال, جاھاندىق اۋقىمدا الساق, شارۋاشىلىق پەن ەسكەري سالاداعى تەڭدەسسٸز رەۆوليۋتسيياعا جول اشتى. جىلقىنىڭ قولعا ٷيرەتٸلۋٸ اتقا مٸنۋ مەدەنيەتٸنٸڭ دە نەگٸزٸن قالادى. بەس قارۋىن اسىنعان سالت اتتى, سارباز ايبارلى كٶشپەندٸلەر يمپەرييالارى تاريح ساحناسىنا شىققان دەۋٸردٸڭ سيمۆولىنا اينالدى. تۋ ۇستاعان سالت اتتى جاۋىنگەردٸڭ بەينەسٸ – باتىرلار زامانىنىڭ ەڭ تانىمال ەمبلەماسى, سونىمەن قاتار اتتى ەسكەردٸڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى قالىپتاسقان كٶشپەندٸلەر ەلەمٸ «مەدەني كودىنىڭ» ايرىقشا ەلەمەنتٸ» دەپ تۇجىرىمداعان.

تٷركٸستان وبلىسىندا جىلقى شارۋاشىلىعى, ۇلتتىق ات سپورتى, اتقا مٸنۋ مەدەنيەتٸ جوعارى دەڭگەيدە دامىعان. بٷگٸندە وبلىسىمىزدا 300 مىڭنان اسا جىلقى بار. سوڭعى 5 جىلدا قامبار اتا تٷلٸگٸ 25 پايىزعا كٶبەيدٸ. 2025 جىلعا قاراي جىلقى سانىن 450 مىڭ باسقا جەتكٸزۋ كٶزدەلٸپ وتىر.

ات – مٸنٸس كٶلٸگٸ ەرٸ قىمىزى مەن ساۋمالى – ەمگە دەرٸ, جانعا داۋا. ات سپورتىن دەرٸپتەۋ, اتبەگٸلٸكتٸ, اڭشىلىقتى, سالت-دەستٷردٸ ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا وبلىستا ارنايى فەستيۆالدەر, تٷرلٸ قاشىقتىقتاعى اتجارىستار مەن الامان بەيگەلەر ٶتكٸزٸلٸپ تۇرادى.

مەسەلەن, بيىل بەيدٸبەك اۋدانىندا ٶتكەن «قىمىزمۇرىندىق» فەستيۆالٸندە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سۋسىنى – قىمىزدىڭ قۇندىلىعى ناسيحاتتالدى, ساۋمال, قۇنان قىمىز, تٷنەمەل قىمىز, حان قىمىز تٷرلەرٸ تانىستىرىلدى.

سالت-دەستٷرٸمٸزدٸڭ ٸشٸندە ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ ناۋرىز بەن قاسيەتتٸ قۇربان ايتتان بٸردە-بٸر كەم تٷسپەيتٸن ۇلتتىق مەرەكە ەزٸرگە حالىقتىق سيپات الا قويعان جوق. سوندىقتان فەستيۆالدٸ جىل سايىن تۇراقتى تٷردە ۇيىمداستىرىپ, حالىقارالىق دەڭگەيگە كٶتەرەمٸز دەگەن سەنٸم بار.

وبلىستا ۇلتتىق سپورت تٷرلەرٸن دامىتۋعا نەگٸزدەلگەن سپورت مەكتەبٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. كٶكپارشىلارىمىز ازييا, ەلەم چەمپيوناتتارىندا توپ جارىپ, ۇلتتىق قۇرامانىڭ جەڭٸسٸنە سٷبەلٸ ٷلەس قوستى. اۋدانداردا جىل سايىن ٸرٸ كٶكپار بەسەكەلەرٸ ٶتٸپ تۇرادى. تاياۋ جىلدارى ات سپورتىن دامىتۋ ٷشٸن تٷركٸستان قالاسىندا حالىقارالىق تالاپقا ساي اتشابار سالىنادى.

2019 جىلى «سەيگٷلٸكتەر» فەستيۆالٸ قولعا الىنىپ, ۇلتتىق ات سپورت ويىندارى: تەڭگە الۋ, اۋدارىسپاق, قىز قۋۋ, جامبى اتۋ, سەيگٷلٸكتەر شەرۋٸ, سونداي-اق ات ەبزەلدەرٸ, اتتىلى جاۋىنگەرلەردٸڭ كيٸمٸ مەن قارۋ-جاراقتارىنا ارنالعان كٶرمەلەر, جىلقى مالىنا بايلانىستى جىر مٷشەيراسى, جىرشىلار مەن تەرمەشٸلەر بايقاۋى ۇيىمداستىرىلادى.

دەرەكتەرگە ٷڭٸلسەك, ساياتشىلىق ٶنەردٸڭ ٷش مىڭ جىلدىق تاريحى بار ەكەن. جوشى حان – 3 مىڭ قىران, ابىلاي حان – 500 بٷركٸت, 300 قارشىعا, سۇڭقار ۇستاعانى جايىندا مەلٸمەت ساقتالعان. اباي, شوقان, جاياۋ مۇسا, ٷكٸلٸ ىبىراي, اقان سەرٸ, يمانجٷسٸپ, سەدۋاقاس شورمانوۆتار دا قۇس جٷگٸرتٸپ, اڭ سالعان.

وسى ورايدا بابالار ٸزٸن جالعايتىن وبلىستىق «سالبۋرىن – ساياتشىلىق مەرەكەسٸنٸڭ» دە جىلقى مەن قۇسبەگٸلٸك ٶنەرگە دەگەن قىزىعۋشىلار سانىن ارتتىرىپ, ۇمىتىلا باستاعان سالت-سانامىزدى قايتا جاڭعىرتارى سٶزسٸز.

ەلباسى ماقالاسىندا اتا-بابالارىمىزدىڭ جاڭا, نەعۇرلىم بەرٸك مەتالدار ٶندٸرۋ ٸسٸن دامىتىپ, ولاردىڭ جەدەل تەحنولوگييالىق ٸلگەرٸلەۋٸنە جول اشقانى دا قامتىلعان.

دالا ٶركەنيەتٸ تەحنولوگييالىق تۇرعىدان كەتپەن, قايلا, كٷرەك تەرٸزدٸ ەڭبەك قۇرالدارى مەن سەمسەر, قىلىش, قانجار, ساۋىت, سٷڭگٸ, ساداق سيياقتى قارۋ-جاراق, قازان-وشاق دايىندايتىن تەمٸر ۇستالارى مەن ٷي جيھازدارى مەن ات ەبزەلدەرٸ, ەشەكەي بۇيىمدار سوعاتىن زەرگەرلەردٸڭ پايدا بولۋىنان باستاۋ الارىن باعامدايمىز. بٸزدٸڭ سٶزٸمٸزگە ارحەولوگييالىق قازبا كەزٸندە وتىرار قالاسىنان تابىلعان سەگٸز قىرلى قولا بٸلەزٸك, شەكەلٸك, اراب جازۋى جازىلعان كٶركەم بەلدٸك دەلەل بولسا كەرەك.

2019 جىلى تٷركٸستان وبلىسىندا «شىعىس بازارى» فەستيۆالٸ جٷزەگە اسىپ, تەمٸردەن تٷيٸن تٷيگەن ۇستالار مەن زەرگەرلەردٸڭ قولا, مىس, تەمٸر, كٷمٸس, التىننان جاساعان ەشەكەي بۇيىمدارىن كٶرمەگە قوياتىن بولامىز, سوڭى تۇرمىستىق زاتتار مەن قارۋ-جاراقتاردىڭ جەرمەڭكەسٸنە ۇلاسادى.

«بٷگٸندە جەر جٷزٸندە قىزعالداقتىڭ 3 مىڭنان استام تٷرٸ بار, ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ – بٸزدٸڭ دالا قىزعالداعىنىڭ «ۇرپاعى». قازٸر قازاقستاندا قىزعالداقتىڭ 35 تٷرٸ ٶسەدٸ» دەيدٸ پرەزيدەنت.

«كٶكتەم ارۋىنىڭ» ەڭ ەدەمٸ تٷرلەرٸ تٷركٸستان وبلىسىنداعى تٷلكٸباس, قازىعۇرت, تٶلەبي, بەيدٸبەك اۋداندارىنداعى تاۋلى اۋماقتاردا كەزدەسەدٸ.

شۇبايقىزىل شوقىسىنان ەلٸمٸزدٸڭ «قىزىل كٸتابىنا» ەنگٸزٸلگەن گرەيگ تٷرٸن تابا الاسىز. بيىل بٸرٸنشٸ رەت تٷلكٸباس اۋدانىندا «قىزىل كٸتاپقا» ەنگەن, ياعني ايرىقشا قورعاۋدى قاجەت ەتەتٸن لالا گٷلدەردٸ قورعاۋ جەنە سول ايماقتىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن كٶتەرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق «قىزعالداق» فەستيۆالٸ ٶتكٸزٸلدٸ.

ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنداعى «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا قىزىل كٸلەمگە ورانعانداي ەسەم القاپ كٶرٸنٸسٸن 5 مىڭعا جۋىق ادام تاماشالادى. 10-15 كٷن عانا گٷلدەيتٸن قىزعالداقتار مەكەنٸ بۇرىن «كراسنايا گوركا», كەيٸن «قىزىل تٶبەشٸك» دەپ اتالدى. قازٸر جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ باستاماسىمەن «شۇبايقىزىل شوقىسى» اتاۋى قايتا بەرٸلدٸ جەنە اتالعان تٶبەگە «قىزعالداق» بەلگٸسٸ ورناتىلدى. كەلەسٸ جىلى بۇل فەستيۆالدٸڭ حالىقارالىق ماڭىزىن ارتتىرىپ, دەڭگەيٸن كٶتەرەمٸز. وعان مىڭداعان ساياحاتشى كەلەتٸن بولادى. سونداي-اق, «Nomad explorer» ەكسپەديتسيياسىنان 1,5 مىڭداي قازاقستاندىق جەنە شەتەلدٸك تۋريستەر تارتىلادى دەپ كٷتٸلۋدە.

قازاقستان ەلەمدەگٸ الما اتاۋلىنىڭ ارعى اتاسى – سيۆەرس الماسىنىڭ وتانى سانالسا, تٷركٸستان وبلىسى رەسپۋبليكا بويىنشا الما ٶسٸرۋدەن بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. بيىل 116 مىڭ توننا جەمٸس-جيدەك جينالسا, سونىڭ 92 مىڭ تونناسى – الما. وبلىستا ٶسٸرٸلٸپ قانا قويماي, ەلٸمٸزدەن بٶلەك شەتەلدەرگە دە ەكسپورتتالۋدا. الداعى ۋاقىتتا الماباقتارىن كٶبەيتۋ, ونى تەرەڭ ٶڭدەۋ باعىتىندا جۇمىستار اتقارىلادى.

ەلباسى ٶز ماقالاسىندا قازاقستاننىڭ ٶركەنيەت تاريحىنىڭ ٷزدٸكسٸز دامۋىن كٶرسەتەتٸن دەرەكتٸ-قويىلىمدىق فيلمدەردٸڭ, تەلەۆيزييالىق سەريالدار مەن تولىقمەتراجدى كٶركەم كارتينالاردىڭ ارنايى تسيكلٸن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ كەرەكتٸگٸنە باسا مەن بەردٸ.

«ۇلت قاھارماندارىن ٷلگٸ تۇتۋ ٷردٸسٸن قالىپتاستىرۋعا جول اشاتىن ساپالى بالالار فيلمدەرٸ مەن مۋلتيپليكاتسييالىق سەريالداردى اسا قاجەت ەتەتٸن ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دا تالعامىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. بٸزدٸڭ داڭقتى باتىرلارىمىز, ويشىلدارىمىز بەن ەل بيلەۋشٸلەرٸمٸز – تەك قازاقستان عانا ەمەس, سونداي-اق بٷكٸل ەلەم بويىنشا ەلٸكتەۋگە لايىقتى تۇلعالار» دەپ, ەل تاريحى مەن تاريحي تۇلعالارىن كٶركەم جەنە انيماتسييالىق فيلمدەر ارقىلى دەرٸپتەۋدٸ تاپسىردى. وسىعان سەيكەس, «ورداباسى – بٸرلٸكتٸڭ تۋى», «تٷركٸستان», «وقسىز» انيماتسييالىق فيلمٸ, 10 سەرييالى «تٶلە بي» تەلەحيكاياسى جاقىن كٷندەرٸ جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلادى.

«ق.ا.ياساۋي ٶمٸرٸ» جەنە «ەل-فارابي» اتتى 10 سەرييالى, «تٷركٸستان قالاسىنىڭ تاريحى» تۋرالى 5 سەرييالى, قازاق اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ كەيٸپكەرٸ «قامبار باتىر», سونداي-اق «ساۋران قالاشىعى» تۋرالى انيماتسييالىق فيلمدەر تٷسٸرۋ جوسپارلانۋدا.

بۇعان دەيٸن تٷركٸستان وبلىسىندا تاريحي-مەدەني مۇرالارىمىزدى ناسيحاتتاپ, جاستارعا پاتريوتتىق تەربيە بەرۋ ماقساتىندا «كٶنە جەتٸگەننٸڭ سىرى» اتتى 10 سەرييالى تەلەحيكايا, «كيەلٸ قازىعۇرت», «وتىراردى قورعاۋ», «كٷش اتاسى – قاجىمۇقان» اتتى انيماتسييالىق فيلمدەرٸ تٷسٸرٸلٸپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كٶرسەتٸلگەن بولاتىن.

يۋنەسكو-نىڭ «ۇلى جٸبەك جولى ەسكەرتكٸشتەرٸ» اتالىمى بويىنشا ەلەمدٸك مەدەني مۇرالار تٸزٸمٸنە ەنگەن ورتاعاسىرلىق 8 ەسكەرتكٸش (ساۋران قالاشىعى, تٷركٸستان, سيداق, قاراسپان, جۋانتٶبە, كٷلتٶبە, وتىرار وازيسٸنٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ, بٶرجار قورعانى) تۋرالى تۇڭعىش رەت تٷسٸرٸلگەن دەرەكتٸ فيلم جەنە «بەيدٸبەك بي» انيماتسييالىق فيلمٸ كٶپشٸلٸك كٶڭٸلٸنەن شىقتى دەگەن سەنٸمدەمٸز.

مەملەكەت باسشىسى ەل تاريحىنداعى قۇندى قۇجاتتاردى زەرتتەۋ, ارحيۆ سالاسىن دامىتۋ مەسەلەسٸن دە قوزعادى. «تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا حالقىمىزدىڭ ٶتكەنٸن زەرتتەۋگە قاتىستى اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. ەلٸمٸزدٸڭ تاريحي جىلناماسىنداعى اقتاڭداقتاردى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە جول اشقان «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى تابىستى ٸسكە اسىرىلدى. بٸراق, بابالارىمىزدىڭ ٶمٸرٸ مەن ولاردىڭ عاجاپ ٶركەنيەتٸ جٶنٸندەگٸ كٶپتەگەن دەرەكتٸ قۇجاتتار ەلٸ دە بولسا عىلىمي اينالىمعا تٷسكەن جوق. ولار ەلەمنٸڭ بٷكٸل ارحيۆتەرٸندە ٶز ٸزدەۋشٸسٸ مەن زەرتتەۋشٸسٸن كٷتٸپ جاتىر» دەي كەلە, ەجەلگٸ دەۋٸردەن قازٸرگٸ زامانعا دەيٸنگٸ كەزەڭدٸ قامتيتىن بارلىق وتاندىق جەنە شەتەلدٸك مۇراعاتتار دٷنيەسٸنە ەلەۋلٸ ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ ٷشٸن «ارحيۆ – 2025» جەتٸ جىلدىق باعدارلاماسىن جاساۋىمىز قاجەتتٸگٸن كٷن تەرتٸبٸنە قويدى.

2019 جىلى «ارحيۆ – 2025» باعدارلاماسى اياسىندا وبلىستا 1,5 ميلليونعا جۋىق ٸس قۇجاتتاردى تسيفرلاندىرۋ جوسپارلانىپ, وعان وبلىس بيۋدجەتٸنەن 125 ميلليون تەڭگە بٶلٸنٸپ وتىر. تٷركٸستان تاريحىن تەرەڭٸنەن زەرتتەۋ ماقساتىندا الىس-جاقىن شەتەلدەردٸڭ ارحيۆتەرٸندەگٸ قۇجاتتارىمەن تانىسۋ مەسەلەسٸ دە قولعا الىنادى.

بيىل حالىق اۋىز ەدەبيەتٸ بويىنشا «وڭتٷستٸكتٸڭ قاسيەتتٸ ورىندارى: اڭىز-ەپسانالار» جيناعى مەن «وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريحي ورىندارى مەن كيەلٸ جەرلەرٸ» اتتى ەكٸ كٸتاپ شىعارىلدى. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا «قازاقستاننىڭ قاسيەتتٸ رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جوباسىن جاساۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتٸپ, رۋحاني, قاستەرلٸ جەرلەرٸمٸزدٸڭ بٸرتۇتاس جەلٸسٸن تٷزۋدٸ تاپسىرعان ەدٸ. وسىعان سەيكەس, «وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريحي ورىندارى مەن كيەلٸ جەرلەرٸ» جيناعىندا سايرامداعى سانسىز باب, تٷركٸستانداعى تٷمەن باب, بابتاردىڭ بابى – ارىستان باب سيياقتى كيەلٸ ورىنداردى فوتوالبومعا توپتاستىردىق.

قوجا احمەت ياساۋي, يبراگيم اتا, قاراشاش انا, اپپاق يشان سەۋلەت كەشەنٸ, بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز, قارابۋرا ەۋليە, دومالاق انا كەسەنەسٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر جاستارىمىزعا ەلٸن, جەرٸن كٸرشٸكسٸز سٷيۋگە, تامىرلى تاريحىن تەرەڭ بٸلۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەك.

ساۋدا مەن قولٶنەردٸڭ ورتالىعى – وتىرار قالاشىعى, اق وردانىڭ استاناسى – ساۋران, قولا دەۋٸرٸ مەن تەمٸر عاسىرىنىڭ باسىندا تاسقا قاشالعان بورالداي جەنە قاراتاۋ تاۋلارىنداعى كەلٸنشەكتاۋ جوتاسىنىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان ارپاٶزەن پەتروگليفتەرٸ ۇرپاق تانىمىن كەڭەيتٸپ, وي-ٶرٸسٸن ٶسٸرە تٷسپەك. نۇھ پايعامباردىڭ كەمەسٸ قالعان قاسيەتتٸ قازىعۇرت قورعانى, اڭىزعا تولى اقمەشٸت ٷڭگٸرٸ, سيرەك كەزدەسەتٸن, جويىلىپ بارا جاتقان جانۋارلار مەن ٶسٸمدٸكتەردٸڭ باي قازىناسى اقسۋ-جاباعىلى قورىعى, جەر استى تاۋلارىمەن, كٶركەم پەيزاجىمەن, قايتالانباس لاندشافتىمەن باۋراپ الاتىن قاسقاسۋ شاتقالى, قاراتاۋ مەملەكەتتٸك قورىعى, سۋى ەمدٸك قاسيەتكە يە قىزىلكٶل كٶلٸ, 500 جىلدىق تۇت اعاشى ٶسٸپ تۇرعان قارناق قالاشىعى سيياقتى تۋعان جەردٸڭ تاۋ-تاسىن, ٶزەن-كٶلٸن كەيٸنگٸ بۋىن بٸلٸپ ٶسۋٸ تيٸس.

الداعى ۋاقىتتا تٷركٸستان ٶڭٸرٸنٸڭ دەستٷرلٸ مۋزىكاسى, جىر, تەرمەلەرٸ دە جيناقتالادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, جىراۋلار پوەزيياسىنىڭ بەلدٸ ٶكٸلٸ, حالىق اقىنى مايلىقوجا سۇلتانقوجاۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى تولىق زەرتتەلٸپ, ماقامدارى ەلٸ كٷنگە نوتاعا تٷسٸرٸلگەن ەمەس, سD ديسكٸسٸن شىعارۋ جۇمىستارى تٷبەگەيلٸ قولعا الىنا قويعان جوق. الداعى ۋاقىتتا وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, ٶڭٸردەگٸ ٶزگە دە ايتۋلى تۇلعالارىمىزدىڭ اتى ايشىقتالاتىن بولادى.

قاراتاۋ كٷيشٸلٸك ٶنەرٸنٸڭ باستاۋىندا تۇرعان سٷگٸر ەلٸۇلىنىڭ ەش جەردە جارييالانباعان, بۇرىن-سوڭدى ەشكٸم ەستٸمەگەن كٷيلەرٸنٸڭ نوتالىق جيناعىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ جانعالي جٷزباەۆ ارحيۆتەن ارشىپ الىپ وتىر. كلاسسيك جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆ «شايانعا بارساڭ ەنشٸمٸن دەمە, سوزاققا بارساڭ كٷيشٸمٸن دەمە» دەپ لايىقتى باعاسىن بەرٸپ كەتكەن بٸرەگەي كٷيشٸ مەن ٸزٸن جالعاستىرۋشى شەكٸرتتەرٸنٸڭ سD البومىن حالىققا تارتۋ ەتۋ قازاق مەدەنيەتٸنە قوسىلعان ٷلكەن قازىنا بولارى سٶزسٸز.

قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ ٶسۋٸ: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» جولداۋىندا كٶرسەتٸلگەن «جاستار جىلىنا» وراي دا 2019 جىلى كەشەندٸ ٸس-شارالار جوسپارى جاساقتالۋدا. «تٷركٸستان تۇنعان شەجٸرە تاريحى», «تٷركٸ جاستارىنىڭ كونگرەسٸ», «ورتا ازييا جاستارىنىڭ فورۋمى», «حان تۇراعى», «كٷلتٶبە», «تەۋەلسٸزدٸك تاڭى جاستارمەن», «جاڭا عاسىردىڭ جاستارى», «تٷركٸستان – ىنتىماق پەن بٸرلٸكتٸڭ مەكەنٸ» تاقىرىپتارىندا فورۋمدار, كونفەرەنتسييالار, كەزدەسۋلەر, سەمينارلار ٶز جەمٸسٸن بەرەدٸ دەگەن ٷمٸتتەمٸز.

جامبىل, قىزىلوردا, الماتى وبلىستارىنىڭ تٷركٸستانداعى كٷندەرٸ دە ايماقارالىق بايلانىستار مەن مەدەني قارىم-قاتىناسىمىزدى تەرەڭدەتە تٷسەرٸ سٶزسٸز.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ قىركٷيەك ايىندا ايماققا جاساعان جۇمىس ساپارى كەزٸندە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارمەن كەزدەسٸپ, تٷركٸستان وبلىسىن قۇرۋدىڭ جەنە ٶڭٸر ورتالىعىن تٷركٸستان قالاسىنا كٶشٸرۋدٸڭ تاريحي ەرٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەنٸن تٷسٸندٸرگەن ەدٸ. قالا كەلبەتٸ تەز ارادا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸپ, شاھار ٶزٸنٸڭ ٶركەندەۋ جولىنداعى جاڭا بيٸكتەردٸ باعىندىراتىنىنا سەنٸم بٸلدٸرگەن. سوندىقتان جوعارىدا اتاپ كٶرسەتٸلگەن جۇمىستاردىڭ بارلىعى تٷركٸستاندى تٷلەتۋ, تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ ورتالىعىنا اينالدىرىپ, حالىقارالىق ماڭىزىن كٷشەيتۋ ماقساتىندا ٸسكە اساتىن بولادى.

قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ماقالاسىنداعى تاپسىرمالارى مەن ويلارى تٷركٸستاندى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىمەن جان-جاقتى ٷيلەسٸپ تۇر. ٶتكەنٸمٸزگە ٷڭٸلٸپ, بارىمىزدى باعالاپ, جوعىمىزدى تٷگەندەۋگە باعىتتالعان جوبالار تٷركٸستاندى تٷلەتۋگە ايرىقشا سەرپٸن بەرمەك. تٷركٸستانعا قىزمەت – تاريحقا قۇرمەت دەپ بٸلەمٸز!

جانسەيٸت تٷيمەباەۆ, تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ