Uly dala eli – Qazaqstan órkenieti órge, tirligi tórge ozǵan álem elderi arasynda airyqsha qurmet pen joǵary bedelge ie. Halyqaralyq qoǵamdastyq aldynda kóshbasshylyq róli men saiasi salmaǵyn nyǵaita otyryp, eń ozyq 30 memlekettiń qataryna kirý strategiialyq damý josparlarymen jańarýdyń jańa kezeńine jarqyn qadam basyp keledi. Qoǵam múddesine qarai túbegeili betburys, ońtaily ózgeris jasap, qaita túleý men modernizatsiialyq damýdyń laiyqty úlgisin kórsetti. Básekege qabiletti, jaýapkershiligi joǵary birtutas ult bolý úshin buqaralyq sanany oiatý maqsatynda «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn jariialady. Endi, mine, osy qundy qujattyń zańdy jalǵasy retinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy jaryq kórip, árqaisysymyzdyń tarih kóshindegi qasietti boryshymyz ben azamattyq mindetimizdi aiqyndap berip otyr.
Qazaq eliniń ǵana emes, baýyrlas memleketterdiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, qyzý qoldaýǵa ie bolǵan bastamada túgel túrki jurtynyń rýhani ortalyǵy, tórt qaqpaly Túrkistannyń damýy men halyqaralyq arenada tanylýyna erekshe mán berildi. Máńgilik eldiń maqtanyshy, túrli mádenietter men órkenietterdiń bastaýy bolǵan atajurttaǵy kóne shahardy túrki áleminiń altyn besigine ainaldyrý úshin tyń bastamalar kóterildi.
Elbasymyz aitqandai, bizdiń Qazaqstanymyz – Uly dala eli, Máńgilik el. Biz osynaý asa qasietti ataýdy endi ulttyq beine-bederimiz retinde kókiregimizdegi kúndei ystyq, sanamyzdaǵy serttei berik ustaýǵa tiispiz. Prezidenttiń baǵdarlamalyq maqalasy Uly dalanyń ulyq tarihyn jańasha jazyp, jas urpaqtyń sanasyna sińirý, damyǵan ekonomikanyń jáne jalpyǵa ortaq eńbektiń negizinde berekeli qoǵam qurý, jańa qazaqstandyq patriotizmdi qalyptastyrý ideialaryn ilgeriletýge baǵyttalǵan.
Osy oraida «Men úshin eń uly qorǵanys uiasy, eń uly kómek kózi – ultymnyń keýdesi. Sondyqtan da men ultymnyń keýdesin eshkimge bastyrmaý úshin barymdy salamyn» dep ótken Túrkiia Respýblikasynyń negizin qalaýshy Mustafa Kemal Atatúriktiń qansha ýaqyt ótse de qundylyǵyn joǵaltpaǵan myna sózi eriksiz eske túsedi. Kórnekti memleket qairatkeri «Álem bizdi qurmettesin desek, óz halqymyzdy jáne ulttyq beinemizdi aldymen ózimiz bar sana-sezimimizben, aqyl-oiymyzben, úlgili isimizben, búkil qimyl-áreketimizben qurmetteýimiz kerek. Óziniń ulttyq bolmysyn taba almaǵan ulttar basqalarǵa ońai jem bolady» deidi tarihi tulǵa.
Túbi bir týystarymyz «Túrki áleminiń Kóshbasshysy» dep ardaq tutqan Elbasymyz túp-tamyrymyzdy jetik bilýge shaqyryp, ulttyq tarihymyzǵa tereń úńilip, onyń kúrmeýli túiinin der kezinde sheshýdi aldymyzǵa maqsat etip qoiyp otyrǵanynyń bir máni osynda jatsa kerek. Biz túrki tarihynan tamyr tartqan bai muramyzdy túgendeý jáne ortaq qundylyqtarymyzdy nasihattaý arqyly jer júzindegi 300 millionnan astam túrki halqynyń týystyq jáne rýhani bailanysyn da jaqyndastyra alamyz. Babalarymyzdyń álemdik órkenietke qosqan úlesin aishyqtai otyryp, Uly dalany ózgelermen terezesin teńestirip, iyǵyn tirestirgen kemel elge ainaldyrý maqsatymyzǵa jol ashamyz.
Osy tusta Memleket basshysynyń «Uly dalanyń ulaǵattary» kitabynda «Qazaq dalasy – Uly Túrki dúniesiniń qara shańyraǵy. Altai men Atyraýdyń, Jaiyq pen Ileniń, Alataý men Saryarqanyń arasyn Jibek joly jalǵaǵan keshegi zamandy biz qaita túletip jatyrmyz. Eýraziianyń alyp dalasy Eýropanyń tórine, aspan asty eline jolyn jalǵap, jańa myńjyldyqtyń kerýendi kóshin uzartyp, kórkin asyryp keledi. Keshegi Jibek joly endi dáýirdiń dańǵylyna ainalyp, Qazaq elin damýdyń jańa saparyna bastap barady» degen sózi baǵdarlamalyq maqalada jalǵasyn taýyp, tyń oilarmen tolyqtyrylǵany kóńil qýantady.
«Qazaqstan – kúlli túrki halyqtarynyń qasietti qara shańyraǵy. Búgingi qazaqtyń saiyn dalasynan álemniń ár túkpirine taraǵan túrkitektes taipalar men halyqtar basqa elder men óńirlerdiń tarihi úderisterine eleýli úles qosty. Osyǵan bailanysty «Túrki órkenieti: túp tamyrynan qazirgi zamanǵa deiin» atty jobany qolǵa alý qajet» dei kele, Túrkologtardyń dúniejúzilik kongresin jáne ártúrli elder mýzeileriniń ekspozitsiialaryna ejelgi túrki jádigerleri qoiylatyn Túrki halyqtarynyń mádeni kúnderin ótkizý, Vikipediianyń úlgisinde Qazaqstannyń moderatorlyǵymen Túrki halyqtaryna ortaq týyndylardyń biryńǵai onlain kitaphanasyn ashý qajettigin tapsyrdy. Túrki áleminiń genezisine kóz júgirtip, «Uly dalanyń Uly esimderin» ulyqtaý úshin tyń bastamalar kóterdi.
Osyǵan deiin túrkologiia salasynda jekelegen ǵalymdar tolaǵai izdenis jasap, súbeli eńbekter jazyp júrgenimen, memlekettik deńgeide túpkilikti zertteý jumystaryn jasaý buryn-sońdy qolǵa alynbaǵan bolatyn. Sondyqtan túrki halyqtarynyń tarihyn keshendi túrde zerdeleý san qatparly tarihymyzdy tyń derektermen tolyqtyryp, ulttyq muramyzdy baiypty qundylyqtarmen baiytady degen oidamyz. Al, zamanaýi tehnologiia múmkindikterin paidalana otyryp, ortaq týyndylarymyzdy onlain kitaphana arqyly oqýǵa múmkindik jasaý – baýyrlas elderdiń mádenieti men ádebieti, shejiresi jáne folklorymen jaqyn tanysýǵa múmkindik berip, túrki integratsiiasyna yqpal eteri sózsiz.
Biylǵy jyly Elbasymyzdyń Jarlyǵymen qurylǵan Túrkistan oblysynyń ortalyǵy – Túrkistan qalasynyń orny halqymyz úshin áý bastan bólek. Eki ǵasyr boiy Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan shejireli shaharda taǵdyrly sheshimder qabyldandy, bátýaly basqosýlar men keleli keńester ótti.
Memleket basshysynyń sózimen aitsaq, ár qazaqtyń júreginiń tórinde qasietti Túrkistan qalasyna degen maqtanysh sezimi turady. Uly oishyl-aǵartýshy Qoja Ahmet Iasaýi babamyzdyń Túrkistanda jaqqan shamy óshken joq. Kerisinshe, ýaqyt ótken saiyn Iasaýi ilimine degen qyzyǵýshylyq artyp otyr.
«Túrkistan tek bizge ǵana emes, kúlli túrki jurtshylyǵyna baǵaly ári qymbat. Endi biz Túrkistandy oblys ortalyǵy ǵana emes, túbi bir túrki elderiniń mádeni jáne rýhani ortalyǵyna ainaldyratyn bolamyz! Bul sheshimniń tarihi sebepteri men jaýapkershiliginiń mańyzdy ekendigin árbir azamat jan-júregimen túsinýi qajet» deidi Elbasy.
Memleket basshysynyń sheshimi biylǵy jyly qyrkúiek aiynda Qyrǵyzstanda ótken Túrki keńesiniń sammitinde týystas elder basshylary tarapynan qyzý qoldaýǵa ie boldy. Túbi bir túrki halyqtary úshin qasterli ataý óziniń tuǵyryna qaita qonǵanyn baýyrlas elder óte jyly qabyldady. Jańa betburys birligimizdi bekemdep, tutastyǵymyzdy nyǵaityp, túp tamyrymyzdy bekite túserine senim bildirdi.
Prezident óz maqalasynda osy topyraqta dúniege kelgen «Uly dalanyń uly esimderi» Qoja Ahmet Iasaýi babamyz ben Otyrardan túlep ushqan Ábý Nasyr ál-Farabi ǵulamaǵa arnaiy toqtalyp, memlekettiń baǵa jetpes simvoldyq kapitaly retinde tanytý maqsatynda tapsyrmalar berdi.
Belgili qoǵam qairatkeri, kórnekti ǵalym Myrzatai Joldasbek «Halyqty oiatý úshin tarihty oiatý kerek» deidi bir sózinde. Ókinishke qarai, biz Otyrarda týyp, jetpiske jýyq til meńgergen, ózdiginen oqyp, kóp izdengen jalǵyz ǵana ál-Farabidi bilemiz. Al, keibir zertteýshilerdiń keltirip júrgen málimetinshe, Ábý Nasyrdan bólek, Otyrardan otyzdan astam ál-Farabi shyqqan kórinedi. Kásibi shyǵystanýshy, tarihshy-ǵalym Ábsattar Derbisáliniń izdenisterine súiensek, Sairamnan shyqqan 3 Sairami, Otyrardan shyqqan 30 ál-Farabi, Iassydan shyqqan 5 Iasaýi bar. Buǵan qosa, professor, ál-Farabidiń pedagogikalyq murasyn túbegeili zertteýshi Aýdanbek Kóbesov 961 jyly dúnieden ótken ádebietshi-ustaz Ysqaq Farabi men XI-XII ǵasyrlarda ómir súrgen Ahmet Farabidi anyqtaǵany belgili.
Osylardyń ishinde bizge keń tanylǵany – islam dúniesiniń eń iri, ataǵy álemge jaiylǵan ǵulama filosofy, osy kieli mekende dúniege kelgen Ábý Nasyr ál-Farabi. Ol – filosofiialyq eńbekteri men traktattary arqyly álemde Aristotelden keiin ekinshi ustaz atanyp, túrkilik oilaý men dúnietanymdy Eýropaǵa tanytqan tulǵa. Tarihshylar Ábý Nasyrdyń sońyna «át-Túrki» degen sóz jalǵap, onyń túrki tekti ekenin únemi maqtan etedi.
«Birde shyǵys ámirshisiniń biri ál-Farabidi saraiyna arnaiy shaqyryp:
– Ýa, Ekinshi ustaz, meniń memleketimniń bolashaǵy qandai kúide bolmaq? – dep suraidy. Sonda ol:
– Elińniń bolashaǵyn bilgiń kelse, maǵan jastaryńdy kórset, sonsoń aityp bereiin, − degen eken.
Bilim jáne oi tarihynan qurmetpen oryn alǵan oishyl-ǵulamanyń bul danalyq sózi qazirgi tańda da ózektiligin joǵaltqan joq.
870 jyly dúniege kelip, 950 jyly ómirden ótken aitýly tulǵanyń 2020 jyly ómirge kelgenine 1150 jyl tolady. Osyǵan sáikes, Túrkistan oblysynda ál-Farabige qatysty keshendi is-sharalardy uiymdastyrý josparlanýda. Muralaryn zerdelep, qazaq tiline aýdarylyp, jaryq kórgen týyndylaryn urpaqqa tanystyryp, el ishinde, jastar arasynda keń kólemde nasihattaý negizgi jumystarymyzdyń biri bolmaq.
Erjúrekter eli Túrkistan tórinde jatqan ǵalamdyq oishyl, dini qairatker Qoja Ahmet Iasaýidi islam dinin ustanatyn búkil túrki álemi qurmettep, ustaz tutady.
90 myńdai shəkirt-múritteri ilimin Orta Aziia, Taiaý Shyǵys elderine taratqan. Onyń jyrlaryndaǵy Qurannyń qaǵidalary, shariǵattyń sharttary, Paiǵambardyń hadisteri XIII–XV ǵasyrlar arasynda Horezm, Məýrenahr, Anadolyǵa deiin jetken. Túrik jurtynda «Mədinada – Muhammed, Túrkistanda – Qoja Ahmet» degen qanatty sóz bar. Ol hikmetterin qazirgi tańda «Túrkistan tili» dep atala bastaǵan kóne túrki ádebi tili – shaǵatai tilinde sóiletti. «Diýani hikmet» atty týyndysyn keleshek urpaqqa eleýli mura retinde qaldyrdy. Uly aǵartýshynyń Qajy Bektash Ýáli, Iýnýs Emre, Máýlana Jalaladdin Rými siiaqty izbasarlary da sopylyq poeziianyń jarqyn tulǵalaryna ainaldy. Alaida, qoǵamǵa izgilik nuryn shashqan babamyzdyń tarihi bolmysyn óz deńgeiinde tolyq tanyp, nasihattap boldyq dei almaimyz. Iasaýidiń ulylyǵy jer-jerdi meken etken jáne sol elderdiń rýhani temirqazyǵyna ainalǵan shákirtterimen de ólshenedi. Sondyqtan Iasaýi babamyzdy keń kólemde álemge tanytý úshin izbasarlary arqyly nasihattaýdy da qolǵa alýymyz kerek.
Iasaýi murasyn álemge pash etip otyrǵan bir ǵana Túrkiia elinde otyzǵa jýyq Q.A.Iasaýi atyndaǵy kóshe men dańǵyl, alpystan astam bilim oshaǵy, onǵa jýyq mádeni-zertteý ortalyǵy bar. Tanymdyq gazet-jýrnaldar jaryq kóredi. 2016 jyly IýNESKO boiynsha jariialanǵan «Iasaýi jyly» aiasynda Qoja Ahmet Iasaýidiń qaitys bolǵanyna 850 jyl tolýyna orai túrli sharalar atqaryldy. Poshta konverti men 850 jyl beinelengen arnaiy marka jáne kúmis moneta ainalymǵa tústi. Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetiniń ókiletti keńesi «Diýani hikmet» eńbegin shaǵatai tilindegi túpnusqasynan jaryqqa shyǵaryp, balalarǵa bazarlyq retinde Qoja Ahmet Iasaýige arnalǵan áńgimeler jinaǵyn tartý etti.
AQSh, Italiia, Niderlandy, Ulybritaniia syndy batys elderimen qatar, Túrkiia, Ózbekstan, Qyrǵyz Respýblikasy jáne Qazaqstanda basqa da bilikti iasaýitanýshylar eńbek etedi. Sondyqtan 2019 jyly Túrkistan qalasynda álemniń túkpir-túkpirindegi Iasaýi babanyń ǵylymi murasyn zerttep júrgen ǵalymdar-tarihshylardyń basyn qosyp, halyqaralyq konferentsiia ótkizýdi mejelep otyrmyz.
Buǵan qosa, Iasaýi muralary keshendi túrde zerttelip, derekti jáne kórkem filmder túsiriledi. Bilim básekelerin ótkizý de josparlandy. Elbasy tapsyrmasy boiynsha jańa Túrkistanda Iasaýi murajaiy salynyp, ǵulama men onyń shet memleketterdegi shákirtteriniń eńbekteri qoiylady. Iasaýi fenomenin joǵarylatý, atyn asqaqtatý arqyly ǵylymdy ǵana emes, týrizmdi de damytamyz. Mysaly, Túrkiiada Máýlana Jalaladdin Rými, Qajy Bektash Ýáli syndy ǵulamalardyń jatqan jerine milliondaǵan musylman ziiarat jasaidy. Byltyrǵy jyly ómiriniń sońǵy kúnderin Koniia qalasynda ótkizgen Máýlananyń murajaiy men jatqan jerine táý etýge 2,5 million adam at izin salǵan. Al, Iasaýi ilimin Anadoly jerinde jalǵastyrǵan shákirti Qajy Bektash Ýálidiń Nevshehir qalasyndaǵy kesenesine – 500 myń, Ankaradaǵy eń kóne oryndardyń biri Qajy Bairam meshitine 500 myńnan astam týrist kelgen.
Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iasaýi mavzoleii de keleshekte damyǵan týrizm ortalyǵyna ainalýy tiis. Kesenede 21 han, 8 sultan, 19 bi, 56 batyr jáne ózge de tulǵalar máńgi qonys tapqan. Bul atalarymyz – Qazaq memleketiniń irgetasyn qalaýǵa HVI ǵasyrdan atsalysqan ultymyzdyń kórnekti qairatkerleri. Al, olardy urpaqtarynyń qazaq saharasynyń batysy, shyǵysy, ortalyǵy, ońtústiginen arnaiy ákelip Túrkistanǵa jerleýi de osy topyraqtyń kieliligin kórsetse kerek.
Qazaq tarihyndaǵy uly tulǵalardy urpaq sanasyna sińirý maqsatynda «Túrki álemi», «Qazaq handary men bileri», «Uly dala eli», «Tarihi-kieli oryndar» ortalyqtary boi kóteredi. «Uly dalanyń uly esimderi» jobasy aiasynda munda osy aimaqta týyp, álemge tanylǵan ál-Farabi, Iasaýi syndy oishyldar men ǵulamalar, Báidibek bi, Domalaq ana, Qarabýra syndy áýlie jáne Súgir kúishi, Shámshi Qaldaiaqov, Názir Tórequlov, Táken Álimqulov, Asqar Súleimenov siiaqty rýhaniiat, mádeniet, ádebiet salasyna airyqsha úles qosqan tarihi tulǵalar týraly málimetter jinaqtalyp, ortaq baza jasalady.
Jaqynda qalamyzda «Kieli Túrkistan jáne Túrki dúniesiniń rýhani jańǵyrýy» atty ǵylymi-teoriialyq konferentsiia uiymdastyrylyp, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qyrǵyzstanda ótken Túrki keńesiniń
VI sammitinde usynǵan «Túrki áleminiń kieli jerleri» men «Túrki áleminiń 100 tulǵasyn» anyqtaý maqsatynda túrkolog-ǵalymdar men zerdeli zertteýshiler bas qosqan bolatyn. AQSh, Túrkiia, Úndistan, Vengriia, Resei, Ózbekstan, Ázirbaijan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne basqa TMD elderinen kelgen delegattar óz oilaryn ortaǵa salyp, ortaq maqtanyshtarymyz ál-Farabi, Iasaýi, Iýnýs Emre, Abai, Nizami, Fizýli, Ulyqbek, Shyńǵys Aitmatov, Maǵjan Jumabaev jáne basqa tulǵalardyń túrki álemindegi orny men róline toqtaldy. Nátijesinde Túrkistan oblysy ákimdigi men Halyqaralyq Túrki Akademiiasy arasynda ǵylymi jáne iskerlik bailanysty nyǵaitý maqsatynda memorandýmǵa qol qoiyldy. Aldaǵy ýaqytta Túrkistan qalasynda Halyqaralyq Túrki Akademiiasynyń zertteý ortalyǵy iske qosylmaq. Akademiianyń shtab-páterin Túrkistanǵa kóshirý jóninde usynystar aityldy. Túrkistanda Túrki álemi ortalyǵy salynyp, «Túrkistan kitaphanasy» seriiasymen jinaqtardy shyǵarýdy josparlap otyrmyz. «Túrkistan kitaphanasy» seriiasymen Túrki áleminiń rýhani muralary men eńbekteri qazaq tiline aýdarylady. Tony Kók, Bilge qaǵan, Qorqyt, Balasaǵun, Muhammed Haidar Dýlati, Mahmut Qashqari, Qoja Ahmet Iasaýi, Mahtýmkýli syndy túrkige ortaq tulǵalardyń muralary nasihattalady. Sonymen birge, «Túrki álemindegi 100 jańa esimdi» anyqtap jáne joba jeńimpazdarymen halyqaralyq forým ótkizbek niettemiz.
Túrkistan oblysyn álemdik deńgeide tanytý maqsatynda Túrki Akademiiasymen birge IýNESKO-nyń shtab-páterinde arnaýly is-shara uiymdastyryp, týrizm salasy boiynsha áleýeti bar elderde Túrkistan kúnderin ótkizý de oilastyrylǵan. Sondai-aq, Túrkiia, Qytai, Japoniia, Ońtústik Koreia jáne basqa kórshiles elderde Túrkistan qalasy men oblystaǵy týristik oryndar tanystyrylady.
Oblysymyzdyń týristik áleýetin damytý maqsatynda aǵymdaǵy jyldyń qyrkúieginde «Kóne Túrkistan – jańa múmkindikter» atty halyqaralyq týristik jáne investitsiialyq forým ótkizilip, álemniń 20-ǵa jýyq memleketiniń investorlarymen 1,7 mlrd. AQSh dollaryn quraityn memorandým jasaldy.
Túrkistan qalasyn túrki áleminiń rýhani ortalyǵyna ainaldyrý jáne týristerdi tartý maqsatynda Túrkistan oblysyn áleýmettik-ekonomikalyq damytýdyń 2024 jylǵa deiingi keshendi josparyna sáikes, Qoja Ahmet Iasaýi kesenesine jaqyn tusta Vizit ortalyǵy jáne ashyq aspan astyndaǵy mýzei, Beineleý óneri mýzeii, amfiteatr, mádeni demalys oryndary halyq igiligine usynylatyn bolady. Tarihi jádigerler qalpyna keltirilip, jańadan qurylysy bastalatyn Túrkistan oblysynyń tarihi-áýlieli jerleriniń ortalyǵy, oblystyq ámbebap kitaphana, qazaq drama teatry, týrizm kolledji jáne Media, «Qazaqstan-Nazarbaev» ortalyqtary da Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyn asha túspek.
Elbasy óz maqalasynda IH-H ǵasyrlarda sáýletti sarailary, iri medreseleri, munaraly meshitterimen aty máshhúr bolǵan kóne Otyrar qalashyǵyn týristik nysanǵa ainaldyrý máselesin de qozǵady. Ejelgi Otyrar qalasynyń birqatar nysandaryn – úileri men kóshelerin, qoǵamdyq oryndaryn, sý qubyrlaryn, qala qamalynyń qabyrǵalary men taǵy da basqa jerlerin ishinara qalpyna keltirip, osynyń negizinde bilimdi dáripteýge jáne týrizmdi damytýǵa basa mán berilýi qajettigin eske saldy.
Qazirgi sátte Otyrar qalashyǵyn abattandyrý jobasy qolǵa alynyp, jergilikti biýdjet esebinen 28,8 million teńge bólindi. Sonymen qatar, ústimizdegi jyly Otyrar qalashyǵynyń Vizit-ortalyǵynyń qurylysy bastaldy.
Budan bólek, «Týristik Qazaqstan – 2019-2025» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý boiynsha is-sharalar josparynda kóne qalashyqtarda, onyń ishinde Otyrar, Saýran, Kúltóbede arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizý qarastyrylǵan. Uly Jibek joly boiyndaǵy Sidaq, Qaraspantóbe, Jýantóbe qalashyqtaryna arheologiialyq zertteý jáne qalpyna keltirý jumystary júrgiziledi. Oqsyz ben Hanqorǵan da nazarymyzda bolady.
Qazaq handyǵynyń qurylyp, memleket retinde qalyptasýyna negiz bolǵan kóne Sozaq qalasyna 2010 jyldary bastalyp, qarjy tapshylyǵynan bir-eki jyldan keiin toqtap qalǵan arheologiialyq jumystar óz jalǵasyn tabady.
Al, Úkimet qaýlysymen bekitilgen «QR týristik indýstriiasyn 2023 jylǵa deiin damytý tujyrymdamasyna sáikes, oblys «Uly Jibek jolyn jańǵyrtý» klasterine engizilip, Túrkistan qalasy klasterdiń negizgi nysany retinde belgilendi. Túrkistan Qazaqstannyń týristifikatsiialaý kartasynyń respýblikalyq mańyzy bar TOP-10 nysanyna kirgizildi. Klasterge Otyrar, Saýran qalashyqtary, Arystan bab, Q.A.Iasaýi kesenesi de ilikti.
Túrkitildes elderdiń jastaryn jaqyndastyryp, ózara yntymaqtastyqty kúsheitý jáne bolashaq saiahatshylar men ólketanýshylardy daiarlaý maqsatynda «Túrki áleminiń biregei tarihi oryndaryna ólketaný» ekspeditsiialary jáne «Túrkistanǵa oralý» túrki halyqtarynyń etnofestivali, Túrki áleminiń Yntymaqtastyq kúni merekesi, Túrkologtardyń forýmy, «Túrkistan brendi» túrki álemi fotosýretshileriniń simpoziýmy qolǵa alynbaq. Sondai-aq ashyq aspan astynda fotokórme júzege asyp, «SMART Rýhani jańǵyrý» mobildi qosymshasy daiyndalady.
«SMART Rýhani jańǵyrý» mobildi qosymshasyn ázirleý arqyly «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý aiasynda tsifrly tehnologiialardy qoldaný arqyly Túrkistan oblysynyń kieli jerlerin kórýge jáne onlain kitap oqýǵa múmkindik týady.
Túrkistan – Uly Dala mekeni
Memleket basshysy qandai bastama kóterse de ǵasyrlar qoinaýynan jalǵasyp kele jatqan tól mádenietimizben tyǵyz bailanystyra otyryp, mańyzdy qadam jasaýdy úlgi etip keledi.
Qazaqstan Prezidenti «Zor mádeni jetistikter shoǵyry dalamyzǵa syrttan kelgen joq, kerisinshe, kópshiligi osy keń-baitaq ólkede paida bolyp, sodan keiin Batys pen Shyǵysqa, Kúngei men Teriskeige taraldy» dei kele, naqty ǵylymi derekterge súiene otyryp, jahandyq tarihtaǵy óz rólimizdi baiypty ári durys paiymdaý kerek ekenimizdi eske saldy.
«Ult tarihyndaǵy keńistik pen ýaqyt» atalǵan alǵashqy taraýy da túrli qasiretti sátter men qaiǵyly oqiǵalardy, surapyl soǵystar men qaqtyǵystardy basynan ótkergen qazaq eliniń atqa miný mádenietinen bastalady.
Tarihtan belgili, Altaidan Atyraýǵa, Ertisten Edilge deiin sozylyp jatqan ulan-baitaq dalany babalarymyz aq bilektiń kúshimen, aq naizanyń ushymen at ústinde qorǵady. Túrkistannan – Túrkiiaǵa, Úndistannan – Arab eline, Saharadan – Eýropanyń Italiia, Frantsiiasyna deiin atpen baryp, urpaq órbitti. 1920 jyly maly myńǵyrǵan keibir bailardyń 40 myńǵa deiin jylqysy bolsa, qazaq dalasynda jalpy sany 20 milliondai Qambar ata túligi bolǵandyǵy týraly derekter saqtalǵan. «Tegimiz – túrki, túligimiz – jylqy» deitin qazaqqa ǵana emes, túrkitildes memleketterdiń turmys-tirshiliginde de tórt túliktiń tóresi airyqsha qasterli.
Qazaqstan Prezidenti de – bala kezden at qulaǵynda oinaǵan, álem liderleriniń arasynda salaýatty ómir saltyn ustanǵan birden-bir memlekettik tulǵa. Tennis, golf oinaýdy unatady, taý shańǵysyn jaqsy kóredi jáne atpen serýendeýdi daǵdyǵa ainaldyrǵan. At jalyn tartyp mingeli búkil ǵumyry at ústinde ótip keledi desek te artyq aitpaimyz.
Dańqty sportshylarǵa qamqorlyq tanytyp, jeńisti sátterde qoldaý bildirip, sport salasyna árdaiym kóńil bólip otyrady. Árbir oblysta stadiondar men sport keshenderin salyp, jastardyń sportpen ainalysýyna barlyq múmkindik jasalýyn nazarda ustaidy.
Sondyqtan bolsa kerek, maqalada «Bizdiń jerimiz materialdyq mádeniettiń kóptegen dúnieleriniń paida bolǵan orny» ekenin aita kele, atqa miný mádenietiniń jylqy malyn tektilikke balaityn qazaq úshin alatyn ornyna toqtalady.
«Atqa miný mádenieti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵany tarihtan belgili. Elimizdiń soltústik óńirindegi eneolit dáýirine tiesili «Botai» qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń tuńǵysh ret qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úiretilgenin dáleldedi. Jylqyny qolǵa úiretý arqyly bizdiń babalarymyz óz dáýirinde adam aitqysyz ústemdikke ie boldy. Al, jahandyq aýqymda alsaq, sharýashylyq pen áskeri saladaǵy teńdessiz revoliýtsiiaǵa jol ashty. Jylqynyń qolǵa úiretilýi atqa miný mádenietiniń de negizin qalady. Bes qarýyn asynǵan salt atty, sarbaz aibarly kóshpendiler imperiialary tarih sahnasyna shyqqan dáýirdiń simvolyna ainaldy. Tý ustaǵan salt atty jaýyngerdiń beinesi – batyrlar zamanynyń eń tanymal emblemasy, sonymen qatar atty áskerdiń paida bolýyna bailanysty qalyptasqan kóshpendiler álemi «mádeni kodynyń» airyqsha elementi» dep tujyrymdaǵan.
Túrkistan oblysynda jylqy sharýashylyǵy, ulttyq at sporty, atqa miný mádenieti joǵary deńgeide damyǵan. Búginde oblysymyzda 300 myńnan asa jylqy bar. Sońǵy 5 jylda Qambar ata túligi 25 paiyzǵa kóbeidi. 2025 jylǵa qarai jylqy sanyn 450 myń basqa jetkizý kózdelip otyr.
At – minis kóligi ári qymyzy men saýmaly – emge dári, janǵa daýa. At sportyn dáripteý, atbegilikti, ańshylyqty, salt-dástúrdi nasihattaý maqsatynda oblysta arnaiy festivalder, túrli qashyqtyqtaǵy atjarystar men alaman báigeler ótkizilip turady.
Máselen, biyl Báidibek aýdanynda ótken «Qymyzmuryndyq» festivalinde qazaq halqynyń ulttyq sýsyny – qymyzdyń qundylyǵy nasihattaldy, saýmal, qunan qymyz, túnemel qymyz, han qymyz túrleri tanystyryldy.
Salt-dástúrimizdiń ishinde Ulystyń uly kúni Naýryz ben qasietti Qurban aittan birde-bir kem túspeitin ulttyq mereke ázirge halyqtyq sipat ala qoiǵan joq. Sondyqtan festivaldi jyl saiyn turaqty túrde uiymdastyryp, halyqaralyq deńgeige kóteremiz degen senim bar.
Oblysta ulttyq sport túrlerin damytýǵa negizdelgen sport mektebi jumys isteidi. Kókparshylarymyz Aziia, álem chempionattarynda top jaryp, ulttyq quramanyń jeńisine súbeli úles qosty. Aýdandarda jyl saiyn iri kókpar básekeleri ótip turady. Taiaý jyldary at sportyn damytý úshin Túrkistan qalasynda halyqaralyq talapqa sai atshabar salynady.
2019 jyly «Sáigúlikter» festivali qolǵa alynyp, ulttyq at sport oiyndary: teńge alý, aýdaryspaq, qyz qýý, jamby atý, sáigúlikter sherýi, sondai-aq at ábzelderi, attyly jaýyngerlerdiń kiimi men qarý-jaraqtaryna arnalǵan kórmeler, jylqy malyna bailanysty jyr músháirasy, jyrshylar men termeshiler baiqaýy uiymdastyrylady.
Derekterge úńilsek, saiatshylyq ónerdiń úsh myń jyldyq tarihy bar eken. Joshy han – 3 myń qyran, Abylai han – 500 búrkit, 300 qarshyǵa, suńqar ustaǵany jaiynda málimet saqtalǵan. Abai, Shoqan, Jaiaý Musa, Úkili Ybyrai, Aqan seri, Imanjúsip, Sádýaqas Shormanovtar da qus júgirtip, ań salǵan.
Osy oraida babalar izin jalǵaityn oblystyq «Salbýryn – saiatshylyq merekesiniń» de jylqy men qusbegilik ónerge degen qyzyǵýshylar sanyn arttyryp, umytyla bastaǵan salt-sanamyzdy qaita jańǵyrtary sózsiz.
Elbasy maqalasynda ata-babalarymyzdyń jańa, neǵurlym berik metaldar óndirý isin damytyp, olardyń jedel tehnologiialyq ilgerileýine jol ashqany da qamtylǵan.
Dala órkenieti tehnologiialyq turǵydan ketpen, qaila, kúrek tárizdi eńbek quraldary men semser, qylysh, qanjar, saýyt, súńgi, sadaq siiaqty qarý-jaraq, qazan-oshaq daiyndaityn temir ustalary men úi jihazdary men at ábzelderi, áshekei buiymdar soǵatyn zergerlerdiń paida bolýynan bastaý alaryn baǵamdaimyz. Bizdiń sózimizge arheologiialyq qazba kezinde Otyrar qalasynan tabylǵan segiz qyrly qola bilezik, shekelik, arab jazýy jazylǵan kórkem beldik dálel bolsa kerek.
2019 jyly Túrkistan oblysynda «Shyǵys bazary» festivali júzege asyp, temirden túiin túigen ustalar men zergerlerdiń qola, mys, temir, kúmis, altynnan jasaǵan áshekei buiymdaryn kórmege qoiatyn bolamyz, sońy turmystyq zattar men qarý-jaraqtardyń jármeńkesine ulasady.
«Búginde jer júzinde qyzǵaldaqtyń 3 myńnan astam túri bar, olardyń basym kópshiligi – bizdiń dala qyzǵaldaǵynyń «urpaǵy». Qazir Qazaqstanda qyzǵaldaqtyń 35 túri ósedi» deidi Prezident.
«Kóktem arýynyń» eń ádemi túrleri Túrkistan oblysyndaǵy Túlkibas, Qazyǵurt, Tólebi, Báidibek aýdandaryndaǵy taýly aýmaqtarda kezdesedi.
Shubaiqyzyl shoqysynan elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engizilgen Greig túrin taba alasyz. Biyl birinshi ret Túlkibas aýdanynda «Qyzyl kitapqa» engen, iaǵni airyqsha qorǵaýdy qajet etetin lala gúlderdi qorǵaý jáne sol aimaqtyń týristik áleýetin kóterý maqsatynda halyqaralyq «Qyzǵaldaq» festivali ótkizildi.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasyndaǵy «Týǵan jer» baǵdarlamasy aiasynda qyzyl kilemge oranǵandai ásem alqap kórinisin 5 myńǵa jýyq adam tamashalady. 10-15 kún ǵana gúldeitin qyzǵaldaqtar mekeni buryn «Krasnaia gorka», keiin «Qyzyl tóbeshik» dep ataldy. Qazir jazýshy Marhabat Baiǵuttyń bastamasymen «Shubaiqyzyl shoqysy» ataýy qaita berildi jáne atalǵan tóbege «Qyzǵaldaq» belgisi ornatyldy. Kelesi jyly bul festivaldiń halyqaralyq mańyzyn arttyryp, deńgeiin kóteremiz. Oǵan myńdaǵan saiahatshy keletin bolady. Sondai-aq, «Nomad explorer» ekspeditsiiasynan 1,5 myńdai qazaqstandyq jáne sheteldik týrister tartylady dep kútilýde.
Qazaqstan álemdegi alma ataýlynyń arǵy atasy – Sivers almasynyń otany sanalsa, Túrkistan oblysy respýblika boiynsha alma ósirýden birinshi orynda turǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Biyl 116 myń tonna jemis-jidek jinalsa, sonyń 92 myń tonnasy – alma. Oblysta ósirilip qana qoimai, elimizden bólek shetelderge de eksporttalýda. Aldaǵy ýaqytta almabaqtaryn kóbeitý, ony tereń óńdeý baǵytynda jumystar atqarylady.
Elbasy óz maqalasynda Qazaqstannyń órkeniet tarihynyń úzdiksiz damýyn kórsetetin derekti-qoiylymdyq filmderdiń, televiziialyq serialdar men tolyqmetrajdy kórkem kartinalardyń arnaiy tsiklin óndiriske engizý kerektigine basa mán berdi.
«Ult qaharmandaryn úlgi tutý úrdisin qalyptastyrýǵa jol ashatyn sapaly balalar filmderi men mýltiplikatsiialyq serialdardy asa qajet etetin óskeleń urpaqtyń da talǵamyna erekshe nazar aýdarý kerek. Bizdiń dańqty batyrlarymyz, oishyldarymyz ben el bileýshilerimiz – tek Qazaqstan ǵana emes, sondai-aq búkil álem boiynsha elikteýge laiyqty tulǵalar» dep, el tarihy men tarihi tulǵalaryn kórkem jáne animatsiialyq filmder arqyly dáripteýdi tapsyrdy. Osyǵan sáikes, «Ordabasy – birliktiń týy», «Túrkistan», «Oqsyz» animatsiialyq filmi, 10 seriialy «Tóle bi» telehikaiasy jaqyn kúnderi jurtshylyq nazaryna usynylady.
«Q.A.Iasaýi ómiri» jáne «ál-Farabi» atty 10 seriialy, «Túrkistan qalasynyń tarihy» týraly 5 seriialy, qazaq aýyz ádebietiniń kórnekti keiipkeri «Qambar batyr», sondai-aq «Saýran qalashyǵy» týraly animatsiialyq filmder túsirý josparlanýda.
Buǵan deiin Túrkistan oblysynda tarihi-mádeni muralarymyzdy nasihattap, jastarǵa patriottyq tárbie berý maqsatynda «Kóne jetigenniń syry» atty 10 seriialy telehikaia, «Kieli Qazyǵurt», «Otyrardy qorǵaý», «Kúsh atasy – Qajymuqan» atty animatsiialyq filmderi túsirilip, respýblikalyq deńgeide kórsetilgen bolatyn.
IýNESKO-nyń «Uly Jibek joly eskertkishteri» atalymy boiynsha álemdik mádeni muralar tizimine engen ortaǵasyrlyq 8 eskertkish (Saýran qalashyǵy, Túrkistan, Sidaq, Qaraspan, Jýantóbe, Kúltóbe, Otyrar oazisiniń eskertkishteri, Bórjar qorǵany) týraly tuńǵysh ret túsirilgen derekti film jáne «Báidibek bi» animatsiialyq filmi kópshilik kóńilinen shyqty degen senimdemiz.
Memleket basshysy el tarihyndaǵy qundy qujattardy zertteý, arhiv salasyn damytý máselesin de qozǵady. «Táýelsizdik jyldarynda halqymyzdyń ótkenin zertteýge qatysty aýqymdy jumystar atqaryldy. Elimizdiń tarihi jylnamasyndaǵy aqtańdaqtardy qaita qalpyna keltirýge jol ashqan «Mádeni mura» baǵdarlamasy tabysty iske asyryldy. Biraq, babalarymyzdyń ómiri men olardyń ǵajap órkenieti jónindegi kóptegen derekti qujattar áli de bolsa ǵylymi ainalymǵa túsken joq. Olar álemniń búkil arhivterinde óz izdeýshisi men zertteýshisin kútip jatyr» dei kele, ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deiingi kezeńdi qamtityn barlyq otandyq jáne sheteldik muraǵattar dúniesine eleýli irgeli zertteýler júrgizý úshin «Arhiv – 2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn jasaýymyz qajettigin kún tártibine qoidy.
2019 jyly «Arhiv – 2025» baǵdarlamasy aiasynda oblysta 1,5 millionǵa jýyq is qujattardy tsifrlandyrý josparlanyp, oǵan oblys biýdjetinen 125 million teńge bólinip otyr. Túrkistan tarihyn tereńinen zertteý maqsatynda alys-jaqyn shetelderdiń arhivterindegi qujattarymen tanysý máselesi de qolǵa alynady.
Biyl halyq aýyz ádebieti boiynsha «Ońtústiktiń qasietti oryndary: ańyz-ápsanalar» jinaǵy men «Ońtústik Qazaqstan oblysynyń tarihi oryndary men kieli jerleri» atty eki kitap shyǵaryldy. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynda «Qazaqstannyń qasietti rýhani qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» jobasyn jasaý kerektigin atap ótip, rýhani, qasterli jerlerimizdiń birtutas jelisin túzýdi tapsyrǵan edi. Osyǵan sáikes, «Ońtústik Qazaqstan oblysynyń tarihi oryndary men kieli jerleri» jinaǵynda Sairamdaǵy sansyz bab, Túrkistandaǵy túmen bab, babtardyń baby – Arystan bab siiaqty kieli oryndardy fotoalbomǵa toptastyrdyq.
Qoja Ahmet Iasaýi, Ibragim ata, Qarashash ana, Appaq Ishan sáýlet kesheni, Baba Túkti Shashty Áziz, Qarabýra áýlie, Domalaq ana kesenesi týraly málimetter jastarymyzǵa elin, jerin kirshiksiz súiýge, tamyrly tarihyn tereń bilýge múmkindik bermek.
Saýda men qolónerdiń ortalyǵy – Otyrar qalashyǵy, Aq ordanyń astanasy – Saýran, qola dáýiri men temir ǵasyrynyń basynda tasqa qashalǵan Boraldai jáne Qarataý taýlaryndaǵy Kelinshektaý jotasynyń baýraiynda ornalasqan Arpaózen petroglifteri urpaq tanymyn keńeitip, oi-órisin ósire túspek. Nuh paiǵambardyń kemesi qalǵan qasietti Qazyǵurt qorǵany, ańyzǵa toly Aqmeshit úńgiri, sirek kezdesetin, joiylyp bara jatqan janýarlar men ósimdikterdiń bai qazynasy Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy, jer asty taýlarymen, kórkem peizajymen, qaitalanbas landshaftymen baýrap alatyn Qasqasý shatqaly, Qarataý memlekettik qoryǵy, sýy emdik qasietke ie Qyzylkól kóli, 500 jyldyq tut aǵashy ósip turǵan Qarnaq qalashyǵy siiaqty týǵan jerdiń taý-tasyn, ózen-kólin keiingi býyn bilip ósýi tiis.
Aldaǵy ýaqytta Túrkistan óńiriniń dástúrli mýzykasy, jyr, termeleri de jinaqtalady. Ókinishke qarai, jyraýlar poeziiasynyń beldi ókili, halyq aqyny Mailyqoja Sultanqojaulynyń shyǵarmashylyǵy tolyq zerttelip, maqamdary áli kúnge notaǵa túsirilgen emes, SD diskisin shyǵarý jumystary túbegeili qolǵa alyna qoiǵan joq. Aldaǵy ýaqytta osy olqylyqtardyń ornyn toltyryp, óńirdegi ózge de aitýly tulǵalarymyzdyń aty aishyqtalatyn bolady.
Qarataý kúishilik óneriniń bastaýynda turǵan Súgir Áliulynyń esh jerde jariialanbaǵan, buryn-sońdy eshkim estimegen kúileriniń notalyq jinaǵyn Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Janǵali Júzbaev arhivten arshyp alyp otyr. Klassik jazýshy Muhtar Áýezov «Shaianǵa barsań ánshimin deme, Sozaqqa barsań kúishimin deme» dep laiyqty baǵasyn berip ketken biregei kúishi men izin jalǵastyrýshy shákirtteriniń SD albomyn halyqqa tartý etý qazaq mádenietine qosylǵan úlken qazyna bolary sózsiz.
Qazaqstan Prezidentiniń «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» Joldaýynda kórsetilgen «Jastar jylyna» orai da 2019 jyly keshendi is-sharalar jospary jasaqtalýda. «Túrkistan tunǵan shejire tarihy», «Túrki jastarynyń kongresi», «Orta Aziia jastarynyń forýmy», «Han turaǵy», «Kúltóbe», «Táýelsizdik tańy jastarmen», «Jańa ǵasyrdyń jastary», «Túrkistan – yntymaq pen birliktiń mekeni» taqyryptarynda forýmdar, konferentsiialar, kezdesýler, seminarlar óz jemisin beredi degen úmittemiz.
Jambyl, Qyzylorda, Almaty oblystarynyń Túrkistandaǵy kúnderi de aimaqaralyq bailanystar men mádeni qarym-qatynasymyzdy tereńdete túseri sózsiz.
Elbasy Nursultan Nazarbaev ústimizdegi jyldyń qyrkúiek aiynda aimaqqa jasaǵan jumys sapary kezinde jergilikti turǵyndarmen kezdesip, Túrkistan oblysyn qurýdyń jáne óńir ortalyǵyn Túrkistan qalasyna kóshirýdiń tarihi ári áleýmettik-ekonomikalyq mánin túsindirgen edi. Qala kelbeti tez arada aitarlyqtai ózgerip, shahar óziniń órkendeý jolyndaǵy jańa biikterdi baǵyndyratynyna senim bildirgen. Sondyqtan joǵaryda atap kórsetilgen jumystardyń barlyǵy Túrkistandy túletý, túrki dúniesiniń ortalyǵyna ainaldyryp, halyqaralyq mańyzyn kúsheitý maqsatynda iske asatyn bolady.
Qoryta aitqanda, Memleket basshysynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyndaǵy tapsyrmalary men oilary Túrkistandy damytý tujyrymdamasymen jan-jaqty úilesip tur. Ótkenimizge úńilip, barymyzdy baǵalap, joǵymyzdy túgendeýge baǵyttalǵan jobalar Túrkistandy túletýge airyqsha serpin bermek. Túrkistanǵa qyzmet – tarihqa qurmet dep bilemiz!
Janseiit TÚIMEBAEV, Túrkistan oblysynyń ákimi
