جالپى, بارلىق تۇراقتى تٸركەستەر مەن مەتافورا, ەپيتەت ارقىلى جاسالعان كٷردەلٸ سٶزدەر بٶلەك جازىلاتىنى بەلگٸلٸ.
مىسالى: ادام كٶرگٸسٸز, ادام تٶزگٸسٸز, اي ماڭداي, اق تەر, كٶك تەر بولۋ, اق ٶلٸم, اق قار, كٶك مۇزدا, اق بۇيرىقتى ٶلٸم, اق باتا, ايىر كٶمەي, ايتا قالارلىق, اينا قاتەسٸز, ايدىن كٶل, اق قاسقا, اق ساقالدى, سارى تٸستٸ ت.ب.
بۇل تۇراقتى تٸركەستەر تٸلدە بار اتاۋلارعا ەموتسييالىق, ەكسپرەسسيۆتٸك رەڭك ٷستەۋ ٷشٸن, قوسىمشا اتاۋ ٷشٸن پايدا بولعان. مىسالى, تەز دەگەن سٶز تٸلٸمٸزدە بولسا دا ونىڭ ورنىنا قاس پەن كٶزدٸڭ اراسىندا دەگەن فرەزەولوگييالىق تٸركەستٸ قولدانا قويامىز. تەزدٸك ۇعىمىنىڭ ەكپرەسسيۆتٸك رەڭكٸن كٷشەيتۋ ماقساتىندا قولدانامىز. ونداي قىزمەتتەگٸ تۇراقتى تٸركەستەر ٷنەمٸ بٶلەك جازىلادى. مىسالى, جاس جٷرەك, اساۋ جٷرەك, مۇز جٷرەك, وت جٷرەك سٶزدەرٸن بٸرگە جازا المايسىز.
الايدا «ول ەرجٷرەك ادام ەدٸ» دەسە, بٸرگە جازا باستايسىز. ونىڭ سەبەبٸ ەرجٷرەك سٶزٸ باتىر, باتىل سٶزدەرٸنە ەكسپرەسسيۆتٸ رەڭك ٷستەپ تۇرعان جوق, جەكە ٶزٸ وسى باتىرلىق ۇعىمىن جاڭا رەڭكپەن اتاۋ ٷشٸن قولدانىلعان. مىسالى, قوي اۋزىنان شٶپ الماس مومىن ادام دەيمٸز, ال ەر جٷرەك باتىر ادام دەي المايمىز. ياعني قوي اۋزىنان شٶپ الماس سٶزٸ – مومىن cٶزٸنٸڭ ەپيتەتٸ تەرٸزدٸ, ال ەر جٷرەك سٶزٸ باتىر سٶزٸنٸڭ ەپيتەتٸ ەمەس, سينونيمٸ تەرٸزدەس. سوندىقتان بۇل سٶزدەر قاتار ايتىلسا, ارالارىنا ٷتٸر قويىلىپ, ەر جٷرەك تۇراقتى تٸركەسٸ بٸرگە جازىلادى.
تۇراقتى تٸركەستەردٸڭ سٶز قىزمەتٸن اتقارۋى جاپپاي قۇبىلىس ەمەس. بٸراق تٸلدە بار قۇبىلىس. سوندىقتان تٸل بٸلٸمٸندە لەكسيكالانۋ دەگەن تەرمين بار. بۇل پروتسەستەن لەكسيكالانعان تٸركەس دەگەن تەرمين پايدا بولعان. ول – «فرازەولوگييالىق ماعىناسىنان قول ٷزگەن, سينتاكسيستٸك قاتىناس كٶمەسكٸلەنگەن, جەكە سٶز ورنىنا جٷرەتٸن لەكسيكالىق بٸرلٸكتەر» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ لەكسيكالانۋى – تۋرا ماعىناداعى سٶزدەردٸ جاساۋدىڭ تابيعي جولى. تاعى بٸر مىسال. ات سالىستى دەگەن تۇراقتى تٸركەس پەن قۇيرىق تٸستەستٸ, ٷزەڭگٸ قاعىستى دەگەن تۇراقتى تٸركەستەردٸڭ بٸر كەزدە ايىرماشىلىعى جوق ەدٸ. بٶلەك جازىلاتىن تۇراقتى سٶز تٸركەستەرٸ بولاتىن. ەندٸ بٷگٸندە اتسالىستى سٶزٸ قوعامدىق, ەلەۋمەتتٸك لەكسيكا رەتٸندە, رەسمي ستيلدە بٸرگە جازىلىپ, «بەلسەنۋ, قولىنان كەلەتٸن بار مٷمكٸندٸكتەرٸمەن جەردەمدەسۋ» دەگەن قيمىل-ەرەكەتتٸ بەرەتٸن ەتٸستٸككە اينالدى. قۇيرىق تٸستەستٸ, ٷزەڭگٸ قاعىستى تۇراقتى تٸركەستەرٸمەن بٸر دەڭگەيدەگٸ فرازەولوگيزمدەر ەمەس. لەكسيكالانۋ دەگەن – وسى.
قازاق تٸلٸندەگٸ ماعىناسى دەرەكسٸز تەرمين, اتاۋ سٶزدەردٸڭ بٸرٸككەن تٷرٸ, نەگٸزٸنەن, مەتافورالار ارقىلى جاسالعان. بۇل قاتار اقساقال, اقسٷيەك, بويكٷيەز, باقتالاس, تٶلتۋما, قولتاڭبا, دٷنيەقوڭىز, اققٶڭٸل سيياقتى اتاۋلاردان تۇرادى. ولاردىڭ العاشقى كٶرٸنٸسٸ فرازەولوگيزمدەردەن باستاۋ الادى. و باستا يديومالىق, فرازالىق تٸركەستەر بولعان سٶزدەر ۋاقىت ٶتە كەلە كٶركەمدەۋٸشتٸك, باعالاۋىشتىق بەلگٸلەرٸنەن ايىرىلىپ, تەرميندٸك, اتاۋىشتىق مەنگە يە بولىپ, كٷردەلٸ سٶزگە اينالىپ جاتادى. دەمەك, اينالادا پايدا بولىپ جاتقان زاتتار مەن قۇبىلىستار تٸلدٸك تاڭبانى تەك سٶز تۇلعاسىندا ەمەس, سيپاتتاما-باعالاۋىشتىق قىزمەتتەگٸ فرازالىق تٸركەستەر تۇلعاسىندا دا الادى.
فرازەولوگييا تەوريياسى بويىنشا قازاق جازۋىندا بٶلەك جازىلۋعا تيٸستٸ يديوما, تۇراقتى تٸركەستەر جازۋ تەجٸريبەسٸندە بٸرگە تاڭبالاۋ باعىتىن كٷشەيتٸپ كەلگەن ەدٸ. سوعان وراي ەملە سٶزدٸگٸنٸڭ ەر باسىلىمى دا تۇراقتى تٸركەستەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ نورمالاي باستادى. اتاپ ايتقاندا, ايدالا, اقجولتاي, اققۇلا, اقساقال, اقسارباس, اقساۋساق, اقسٷيەك, اقتاياق, اقىرزامان, ارامتاماق, اسانقايعى, اسقازان, اتامەكەن, اتامۇرا, اتجال, اتجالدانۋ, اتكٶپٸر, اتٷستٸ, اۋىزەكٸ, اياقجاقسى, ەلٸمجەتتٸك, ەڭگٸرتاياق, ەپەرباقان, باقكٷندەس, باقتالاس, بالاباقشا, بالقايماق, بالسىرا, باسارازدىق, باسارقا, باسساۋلىق, باسبٸلگٸ, باۋكەسپە, بويجەتكەن ت.ب. كٶپتەگەن نورمالار بەلگٸلٸ بٸر زات نە ۇعىم اتاۋىنا بٸرٸنشٸلٸك اتاۋ بولىپ تا (ايدالا, اقساقال, اقساۋساق, اقسٷيەك, اقىرزامان, ارامتاماق, اتكٶپٸر), ەكٸنشٸلٸك اتاۋ بولىپ تا (باۋكەسپە, بويجەتكەن, اتٷستٸ, ەلٸمجەتتٸك, قۇلانتازا, قانٸشەر), سٶزجاسام پروتسەسٸنە ارالاسىپ تا (كٶربٸلتەلەنۋ, كٶربالالىق, كٶكسوقتالانۋ, كٶزجۇمبايلىق, كەۋدەمسوقتانۋ, كەۋدەمسوقتىق, كەرتارتپالىق, كەڭپەيٸلدٸ, كەڭپەيٸلدٸلٸك, كٸشٸپەيٸلدٸلٸك, جالپاقشەشەيلٸك, قىزۋقاندى, قىزۋقاندىلىق) بٸرگە جازىلا باستادى.
سٶز بٸرلٸكتەردٸڭ مەتافورالانۋ پروتسەسٸ ارقىلى كٶبەيەتٸنٸن ەنۇران, ەلباسى, ەلتاڭبا سٶزدەرٸنەن-اق كٶرۋگە بولادى. ەندەشە اتاۋدىڭ فرازا, يديوما نەگٸزٸندە شىعۋىن, اتاۋ بولۋىن, سٶزجاسامنىڭ ٶنٸمدٸ تەسٸلٸ بولۋى قولدانىستا رەتتەلٸپ وتىر دەيمٸز.
سوندىقتان 2019 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان «جاڭا ەلٸپبي نەگٸزٸندەگٸ قازاق تٸلٸ ەملەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸندە» «§29. يديومالىق, فرازالىق تٸركەستەردەگٸ ەربٸر سٶز بٶلەك جازىلادى: qas batyr, shynjyr balaq, shubar tós, qara ter, ıek artty, bas tartty, bet burdy, ıin tires. بٸراق اتاۋ سٶزدٸڭ ورنىنا جٷرەتٸن لەكسيكالانعان تٸركەستەر بٸرگە جازىلادى: basqosý, atsalysý, aqkóńil (§38-دٸ قاراڭىز)» جەنە «§38. كٷردەلٸ سٶزگە اينالعان فرازەولوگيزمدەر بٸرگە جازىلادى: aqsaqal, aqsúıek, aqnıet, aqnıettik, aqkóńil, aqkóńildilik; kóshbasshy, dúnıeqońyzdaný, erjúrek, erjúrektik, janpıda, janpıdalyq, ataqonys; basqosý, atsalysý, atústi, atústilik». دەگەن ەرەجە بار.
وسى ەرەجەگە ساي جاڭادان ەزٸرلەنٸپ جاتقان «قازاق تٸلٸنٸڭ ٷلكەن ورفوگرافييالىق سٶزدٸگٸندە» مىناداي سٶزدەردٸڭ بٸرگە جازىلاتىنى كٶرسەتٸلەتٸن بولادى.
مىسالى: الاكٶڭٸل بولۋ, سaزبەت ەيەل, كٶكبەت ەيەل, قارابەت بولۋ, بٸربەت كٸسٸ, ەرجٷرەك, -تٸك, جاۋجٷرەك, -تەنۋ, -تٸك, جٷرەكجۇتقان, -دىق, سۋجٷرەك كٸسٸ, تاسجٷرەك ادام, اقجٷرەك جان, قاراجٷرەك ادام, الاۋىز, الاٶكپە بولۋ, الاسابىر شاق, الاساپاق كەز, الاسەۋلە كەز, الاتەگەنەك كەز, الاتوپالاڭ شاق, الاتۇياق ادام, الاشابىر بولۋ, اۋىزباققىش ادام, -تىق, اۋىزتاتىر, -لىق, اۋىزتۇشىر, -لىق, كٶڭٸلجىقپاس, -تىق, كٶڭٸلجەتەر (ٸن) شاقىرۋ, جٷزتانىس, -تىق, جٷزٸقارا ەيەل, جٷزجىرتىسۋشىلىق, تٸسقاققان ۇرى, يتجەمەدە قالۋ, يتمٸنەز كٸسٸ, سۋجۇقپاس ادام, سۋقاراڭعى كٶرمەۋ, سۋمۇرىن بالا, سۋىققول ادام, تاماقساۋ كٸسٸ, مىسىقتٸلەۋ بولۋ, مىسىقدەمە بولۋ, مىسىقسوپى بولۋ, وڭجاقتا وتىرىپ قالۋ, نارقاسقالار, اشكٶز ادام, اشىناجاي بولۋ, اياقاستى ٶزگەرۋ, اياقاستىنان پايدا بولۋ, اياقباسىسى جاقسى, اياقٷستٸ بولۋ, ەكٸمقارا بٸرەۋ, ەلٸمجەتتٸك جاساۋ, ەپەرباقان كٸسٸ, ەسەمسال سۇلۋ, ەۋدەمجەر جٷرۋ, سۋٸشكٸلٸگٸ بار, ۇزىنتۇرا كٸسٸ, ٶركٶكٸرەك قىز, سالبٶكسە ەيەل, اتاجۇرتتان كەلۋ, اتاكەسٸپپەن اينالىسۋ, اتامەكەنگە ورالۋ, اتامۇرامىزعا اباي بولۋ
ق.كٷدەرينوۆا
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ
ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ,
ف.ع.د., پروفەسسور
