Jalpy, barlyq turaqty tirkester men metafora, epitet arqyly jasalǵan kúrdeli sózder bólek jazylatyny belgili.
Mysaly: adam kórgisiz, adam tózgisiz, ai mańdai, aq ter, kók ter bolý, aq ólim, aq qar, kók muzda, aq buiryqty ólim, aq bata, aiyr kómei, aita qalarlyq, aina qatesiz, aidyn kól, aq qasqa, aq saqaldy, sary tisti t.b.
Bul turaqty tirkester tilde bar ataýlarǵa emotsiialyq, ekspressivtik reńk ústeý úshin, qosymsha ataý úshin paida bolǵan. Mysaly, tez degen sóz tilimizde bolsa da onyń ornyna qas pen kózdiń arasynda degen frezeologiialyq tirkesti qoldana qoiamyz. Tezdik uǵymynyń ekpressivtik reńkin kúsheitý maqsatynda qoldanamyz. Ondai qyzmettegi turaqty tirkester únemi bólek jazylady. Mysaly, jas júrek, asaý júrek, muz júrek, ot júrek sózderin birge jaza almaisyz.
Alaida «Ol erjúrek adam edi» dese, birge jaza bastaisyz. Onyń sebebi erjúrek sózi batyr, batyl sózderine ekspressivti reńk ústep turǵan joq, jeke ózi osy batyrlyq uǵymyn jańa reńkpen ataý úshin qoldanylǵan. Mysaly, qoi aýzynan shóp almas momyn adam deimiz, al er júrek batyr adam dei almaimyz. Iaǵni qoi aýzynan shóp almas sózi – momyn cóziniń epiteti tárizdi, al er júrek sózi batyr sóziniń epiteti emes, sinonimi tárizdes. Sondyqtan bul sózder qatar aitylsa, aralaryna útir qoiylyp, er júrek turaqty tirkesi birge jazylady.
Turaqty tirkesterdiń sóz qyzmetin atqarýy jappai qubylys emes. Biraq tilde bar qubylys. Sondyqtan til biliminde leksikalaný degen termin bar. Bul protsesten leksikalanǵan tirkes degen termin paida bolǵan. Ol – «frazeologiialyq maǵynasynan qol úzgen, sintaksistik qatynas kómeskilengen, jeke sóz ornyna júretin leksikalyq birlikter» degen maǵynany bildiredi. Sóz tirkesteriniń leksikalanýy – týra maǵynadaǵy sózderdi jasaýdyń tabiǵi joly. Taǵy bir mysal. At salysty degen turaqty tirkes pen quiryq tistesti, úzeńgi qaǵysty degen turaqty tirkesterdiń bir kezde aiyrmashylyǵy joq edi. Bólek jazylatyn turaqty sóz tirkesteri bolatyn. Endi búginde atsalysty sózi qoǵamdyq, áleýmettik leksika retinde, resmi stilde birge jazylyp, «belsený, qolynan keletin bar múmkindikterimen járdemdesý» degen qimyl-áreketti beretin etistikke ainaldy. Quiryq tistesti, úzeńgi qaǵysty turaqty tirkesterimen bir deńgeidegi frazeologizmder emes. Leksikalaný degen – osy.
Qazaq tilindegi maǵynasy dereksiz termin, ataý sózderdiń birikken túri, negizinen, metaforalar arqyly jasalǵan. Bul qatar aqsaqal, aqsúiek, boikúiez, baqtalas, tóltýma, qoltańba, dúnieqońyz, aqqóńil siiaqty ataýlardan turady. Olardyń alǵashqy kórinisi frazeologizmderden bastaý alady. O basta idiomalyq, frazalyq tirkester bolǵan sózder ýaqyt óte kele kórkemdeýishtik, baǵalaýyshtyq belgilerinen aiyrylyp, termindik, ataýyshtyq mánge ie bolyp, kúrdeli sózge ainalyp jatady. Demek, ainalada paida bolyp jatqan zattar men qubylystar tildik tańbany tek sóz tulǵasynda emes, sipattama-baǵalaýyshtyq qyzmettegi frazalyq tirkester tulǵasynda da alady.
Frazeologiia teoriiasy boiynsha qazaq jazýynda bólek jazylýǵa tiisti idioma, turaqty tirkester jazý tájiribesinde birge tańbalaý baǵytyn kúsheitip kelgen edi. Soǵan orai emle sózdiginiń ár basylymy da turaqty tirkesterdi biriktirip normalai bastady. Atap aitqanda, aidala, aqjoltai, aqqula, aqsaqal, aqsarbas, aqsaýsaq, aqsúiek, aqtaiaq, aqyrzaman, aramtamaq, asanqaiǵy, asqazan, atameken, atamura, atjal, atjaldaný, atkópir, atústi, aýyzeki, aiaqjaqsy, álimjettik, áńgirtaiaq, áperbaqan, baqkúndes, baqtalas, balabaqsha, balqaimaq, balsyra, basarazdyq, basarqa, bassaýlyq, basbilgi, baýkespe, boijetken t.b. kóptegen normalar belgili bir zat ne uǵym ataýyna birinshilik ataý bolyp ta (aidala, aqsaqal, aqsaýsaq, aqsúiek, aqyrzaman, aramtamaq, atkópir), ekinshilik ataý bolyp ta (baýkespe, boijetken, atústi, álimjettik, qulantaza, qanisher), sózjasam protsesine aralasyp ta (kórbiltelený, kórbalalyq, kóksoqtalaný, kózjumbailyq, keýdemsoqtaný, keýdemsoqtyq, kertartpalyq, keńpeiildi, keńpeiildilik, kishipeiildilik, jalpaqshesheilik, qyzýqandy, qyzýqandylyq) birge jazyla bastady.
Sóz birlikterdiń metaforalaný protsesi arqyly kóbeietinin ánuran, elbasy, eltańba sózderinen-aq kórýge bolady. Endeshe ataýdyń fraza, idioma negizinde shyǵýyn, ataý bolýyn, sózjasamnyń ónimdi tásili bolýy qoldanysta rettelip otyr deimiz.
Sondyqtan 2019 jyldyń 18 qańtarynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan «Jańa álipbi negizindegi qazaq tili emlesiniń negizgi erejelerinde» «§29. Idiomalyq, frazalyq tirkesterdegi árbir sóz bólek jazylady: qas batyr, shynjyr balaq, shubar tós, qara ter, iek artty, bas tartty, bet burdy, iin tires. Biraq ataý sózdiń ornyna júretin leksikalanǵan tirkester birge jazylady: basqosý, atsalysý, aqkóńil (§38-di qarańyz)» jáne «§38. Kúrdeli sózge ainalǵan frazeologizmder birge jazylady: aqsaqal, aqsúiek, aqniet, aqniettik, aqkóńil, aqkóńildilik; kóshbasshy, dúnieqońyzdaný, erjúrek, erjúrektik, janpida, janpidalyq, ataqonys; basqosý, atsalysý, atústi, atústilik». degen ereje bar.
Osy erejege sai jańadan ázirlenip jatqan «Qazaq tiliniń úlken orfografiialyq sózdiginde» mynadai sózderdiń birge jazylatyny kórsetiletin bolady.
Mysaly: alakóńil bolý, sazbet áiel, kókbet áiel, qarabet bolý, birbet kisi, erjúrek, -tik, jaýjúrek, -tený, -tik, júrekjutqan, -dyq, sýjúrek kisi, tasjúrek adam, aqjúrek jan, qarajúrek adam, alaýyz, alaókpe bolý, alasabyr shaq, alasapaq kez, alasáýle kez, alategenek kez, alatopalań shaq, alatuiaq adam, alashabyr bolý, aýyzbaqqysh adam, -tyq, aýyztatyr, -lyq, aýyztushyr, -lyq, kóńiljyqpas, -tyq, kóńiljeter (in) shaqyrý, júztanys, -tyq, júziqara áiel, júzjyrtysýshylyq, tisqaqqan ury, itjemede qalý, itminez kisi, sýjuqpas adam, sýqarańǵy kórmeý, sýmuryn bala, sýyqqol adam, tamaqsaý kisi, mysyqtileý bolý, mysyqdáme bolý, mysyqsopy bolý, ońjaqta otyryp qalý, narqasqalar, ashkóz adam, ashynajai bolý, aiaqasty ózgerý, aiaqastynan paida bolý, aiaqbasysy jaqsy, aiaqústi bolý, ákimqara bireý, álimjettik jasaý, áperbaqan kisi, ásemsal sulý, áýdemjer júrý, sýishkiligi bar, uzyntura kisi, órkókirek qyz, salbókse áiel, atajurttan kelý, atakásippen ainalysý, atamekenge oralý, atamuramyzǵa abai bolý
Q.Kúderinova
A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi
institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri,
f.ǵ.d., professor
