1 اقپاننان باستاپ ەلٸمٸزدە كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ەگٸلە باستايدى. ۆاكتسينا الدىمەن قانداي ساناتتاعى ادامدارعا ەگٸلەدٸ? ۆاكتسينا ەككەن كەزدە دەرٸگەر نەنٸ ەسكەرۋٸ كەرەك? قانداي جاعدايدا ادامعا ۆاكتسينا ەگۋگە تىيىم سالىنادى? ۆاكتسينا نە سەبەپتٸ ەڭ الدىمەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ مەن مۇعالٸمدەرگە سالىنادى? وسى جەنە باسقا دا ٶزەكتٸ سۇراقتارعا قاراعاندى مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كلينيكالىق جۇمىستار جٶنٸندەگٸ پرورەكتورى, كلينيكالىق حاتتامانى ەزٸرلەۋ توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باقىت كٶشەروۆا جاۋاپ بەردٸ.
«كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ كەزٸندە كٶپتەگەن شەكتەۋ شاراسى قولعا الىندى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ قالاي جۇمىس ٸستەگەنٸن ٶزدەرٸڭٸز دە كٶردٸڭٸزدەر. ٸندەتپەن كٷرەسۋ بارىسىندا Covid-19-دىڭ الدىن الۋدىڭ بٸردەن بٸر جولى – ۆاكتسينا ەگۋ ەكەنٸ تۋرالى قورىتىندىعا كەلدٸك. ۆاكتسينا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ پروفيلاكتيكاسى ٷشٸن تيٸمدٸ ەرٸ قاۋٸپسٸز ەدٸسٸ بولىپ سانالادى. ول - جۇقپالى اۋرۋلارعا يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتٸن مەديتسينالىق پرەپارات. ەڭ العاشقى ۆاكتسينا شەشەك اۋرۋىنا قارسى ويلاپ تابىلعان. قازاقستاندا 21 جۇقپالى اۋرۋعا قارسى ۆاكتسينا ەگٸلەدٸ. ۆاكتسينا سالۋدىڭ پايداسىن كٶرٸپ كەلەمٸز جەنە دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دا ۆاكتسينا ەگۋ جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الاتىن ەڭ قاۋٸپسٸز جول ەكەنٸن العا تارتادى», - دەيدٸ پروفەسسور باقىت كٶشەروۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ بيىلعى 19 قاڭتارداعى اقپاراتى بويىنشا, كوروناۆيرۋسقا قارسى 237 كانديدات ۆاكتسينا بار.
«ونىڭ ٸشٸندە 64 ۆاكتسينا كلينيكالىق سىناقتان, ال 173 ۆاكتسينا كلينيكاعا دەيٸنگٸ سىناقتان ٶتٸپ جاتىر. قازٸرگٸ ۋاقىتتا 8 ۆاكتسينا قولدانىسقا ەنگٸزٸلگەن جەنە بٸز ونىڭ نەتيجەسٸن كٶرٸپ وتىرمىز. ەلەم بويىنشا 42 مەملەكەت كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى ەگٸپ جاتىر. ول مەملەكەتتەردٸڭ ٸشٸندە اقش, قىتاي, يزرايل, ەۋرووداققا مٷشە مەملەكەتتەر, تمد قۇرامنىداعى ەلدەردەن رەسەي مەن بەلارۋس بار. 20 قاڭتارداعى مەلٸمەت بويىنشا, يزرايل حالقىنىڭ 26,7%-عا جۋىعىنا كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ەگٸلگەن. ودان كەيٸنگٸ ورىندا ۇلىبريتانييا مەن باحرەين تۇر. بٷگٸنگٸ تاڭدا ۆاكتسينا سالدىرۋ بۇقارالىق سيپاتقا يە بولعانىن كٶرٸپ وتىرمىز. ەكپەسٸز كوروناۆيرۋستى جەڭۋ قيىنداي تٷسەتٸنٸن حالىق تٷسٸنٸپ وتىر», - دەيدٸ ول.
قازاقستاندا ەلٸ قولدانىسقا ەنگٸزٸلمەگەن QazCOVID-in ۆاكتسيناسى بار. ول كلينيكالىق سىناقتىڭ ٷشٸنشٸ كەزەڭٸنەن ٶتٸپ جاتىر. .
«ۆاكتسينانى دۇرىس ەگۋ جولدارىنا دا باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. قازاقستاندا ۆاكتسينانى جەتكٸزەتٸن, ساقتايتىن, تاراتاتىن جەنە ەگەتٸن, ياعني وسى پروتسەسكە قاتىساتىن بارلىق مامانعا ارنالعان وقىتۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. ەكپە سالدىرتۋعا حالىقتى دا دايىنداۋ كەرەك. بۇل دا – ٷلكەن, ماڭىزدى جۇمىس», - دەيدٸ قاراعاندى مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كلينيكالىق جۇمىستار جٶنٸندەگٸ پرورەكتورى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۆاكتسينا ەگۋدٸ رەتتەۋگە قاتىستى نورماتيۆتٸ قۇجات بار.
«ۆاكتسينا ەگۋگە بولمايتىن ادامدار بار. ەكپە سالاتىن ماماندار سونى ەسكەرٸپ, ونداي ادامداردى تٸزٸمنەن الىپ تاستاۋى كەرەك. سونداي-اق, كوروناۆيرۋسپەن قاتتى اۋىرعان جەنە پتر تەست وڭ نەتيجە كٶرسەتكەن ادامدارعا دا ۆاكتسينا سالىنباۋى كەرەك. كوروناۆيرۋسپەن اۋىرعان ناۋقاسپەن بايلانىستا بولعان ادامدارعا ۆاكتسينا كارانتين بٸتكەننەن كەيٸن ەگٸلەدٸ. كوروناۆيرۋسپەن اۋىرىپ, جازىلىپ شىققان ادامدارعا ساۋىققاننا التى اي ٶتكەننەن كەيٸن بارىپ ۆاكتسينا قابىلداۋعا كەڭەس بەرەمٸز. ەگەر ۆاكتسينا سالدىراتىن ادام ۆاكتسينانىڭ قاندايدا بٸر قۇرامداس بٶلٸگٸن اسا سەزٸمتالدىقپەن قابىلدايتىن بولسا, اللەرگيياسى بار نەمەسە قانت ديابەتٸ سيياقتى اۋرۋى بولسا – دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتٸرمەي تۇرىپ ۆاكتسينا قابىلداماعانى دۇرىس. اياعى اۋىر, سەبيٸن ەمٸزەتٸن ەيەلدەر مەن 18 جاسقا تولماعان بالالارعا ۆاكتسينا ەگٸلمەيدٸ. ەكپەدەن كەيٸن اللەرگييا بايقالسا نەمەسە دەنە قىزۋى 40 گرادۋستان جوعارى بولسا – ۆاكتسينانىڭ ەكٸنشٸ دوزاسى سالىنبايدى. بٷيرەك, باۋىرىندا سوزىلمالى اۋرۋلارى بار, جٷرەك قان-تامىرلارىنا قاتىستى دەرتٸ بار, ەپيلەپسيياسى بار, جٷيكە جٷيەسٸ اۋىراتىن ادامدارعا ۆاكتسينا ەگٸلۋ كەرەك-كەرەك ەمەستٸگٸن دەرٸگەر شەشەدٸ. مۇنداي دەرتٸ بار ادامدار ۆاكتسينا سالدىرعىسى كەلسە – دەرٸگەرمەن اقىلداسىپ بارىپ شەشٸم قابىلدايدى. ەگەر ۆاكتسينا ەگٸلەتٸن ادامدا ٶتكٸر رەسپيراتورلىق اۋرۋ بەلگٸلەرٸ بولسا, ونى پتر تەست تاپسىرۋعا جٸبەرٸپ, تەكسەرٸپ الادى», - دەيدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۆاكتسينا ەگٸلمەس بۇرىن تٸزٸم جاسالادى جەنە سۇراقتارى بار پاراق بەرٸلەدٸ.
«ونداعى سۇراقتارعا جاۋاپ جازىلۋى كەرەك. ۆاكتسينا سالدىراتىن ادام ۆاكتسينا تۋرالى بارلىق اقپاراتتى بٸلۋٸ كەرەك جەنە ەكپەدەن كەيٸن قانداي رەاكتسييا بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸنەن دە حاباردار بولۋى قاجەت. سونداي-اق ۆاكتسينادان باس تارتۋدىڭ سالدارى قانداي بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن دە بٸلۋٸ شارت. ودان كەيٸن بارىپ ادام ۆاكتسينا ەگۋگە كەلٸسٸم بەرەدٸ.
ۆاكتسينا مەديتسينالىق مەكەمەلەردە ەگٸلەدٸ. ول جەردە شوك تەراپيياسى قامتاماسىز ەتٸلەدٸ. ۆاكتسينا ەگەتٸن مامان الدىنا كەلگەن ادامنىڭ دەنە قىزۋىن, قان قىسىمىن ٶلشەۋٸ, جٷرەك سوعىسىنىڭ جيٸلٸگٸن باقىلاۋى كەرەك جەنە ۆاكتسينا تۋرالى بارلىق اقپاراتتى بٸلەتٸنٸنە كٶز جەتكٸزٸپ, كەلٸسٸمٸن الۋى كەرەك», - دەيدٸ باقىت كٶشەروۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۆاكتسينا ەگۋ – ارنايى تەسٸلمەن دايىندالعان انتيگەندٸك قاسيەتٸ بار زاتتاردى ادام اعزاسىنا ەنگٸزۋ. ەكپەدەن كەيٸن دەنە قىزارىپ, بٶرتٸپ كەتۋٸ, دەنە قىزۋى كٶتەرٸلۋٸ ىقتيمال, دەنە قۇرىسىپ قالۋى دا مٷمكٸن.
«مۇنداي قۇبىلىستار بولۋى دا, بولماۋى دا مٷمكٸن جەنە وسى تۋرالى ۆاكتسينا الاتىن ادامعا ەسكەرتٸلۋٸ كەرەك. ۆاكتسينا ەكتٸرەتٸن ادام جاقىن كٷندەرٸ قانداي دەرٸ-دەرمەك ٸشكەنٸ تۋرالى دەرٸگەرگە ەسكەرتٸپ ايتۋعا تيٸس. دەرٸگەر سول اقپاراتقا سٷيەنٸپ شەشٸم قابىلدايدى. ۆاكتسينا ەگٸلگەن ادام ٷش كٷن بويى ٶزٸن باقىلاۋى كەرەك. بويىندا ەلسٸزدٸك بايقالسا, دەنە قىزۋى كٶتەرٸلسە – بٸردەن ۋچاسكەلٸك دەرٸگەرٸنە حابارلاۋى قاجەت. ٶز بەتٸمەن شەشٸم قابىلداۋىنا بولمايدى», - دەيدٸ ول.
باقىت كٶشەروۆا «نە سەبەپتٸ ۆاكتسينا ەڭ الدىمەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنە ەگٸلەدٸ» دەپ كٶپ سۇرايتىنىن ايتتى.
«جانساقتاۋ بٶٸلٸمٸندە, قابىلداۋ بٶلٸمٸندە, جەدەل جەردەمدە جۇمىس ٸستەيتٸن مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر الدىڭعى شەپتە جٷرەتٸندٸكتەن – ەڭ الدىمەن سولار اۋرۋدان قورعالۋى كەرەك. ودان كەيٸنگٸ كەزەكتە مۇعالٸمدەر, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ جەنە تاعى باسقا الدىڭعى شەپتە جٷرەتٸن ماماندار. ولاردىڭ كەزەگٸ قاشان كەلەتٸنٸن بولجاپ ايتۋ قيىن, سەبەبٸ ەر وبلىستا قانشا مامان بار, قانشاسى ەگٸلۋٸ كەرەك سوعان بايلانىستى.
ال قازاقستاندا ۆاكتسينا 18-60 جاس ارالىعىنداعى ادامدارعا ەگٸلەدٸ. جاس ارالىعىندا شەكتەۋدە ٶزگەرٸس بولۋى مٷمكٸن دەپ ويلايمىن, سەبەبٸ بۇل ۆاكتسيناعا قاتىستى ەلٸ دە زەرتتەۋ جۇمىستارى, ماقالالار جازرييالانىپ جاتىر. سپۋتنيك-V ۆاكتسيناسى رەسەيدە 18 جاستان جوعارى ادامدارعا ەگٸلەدٸ. 18 جاستان ارى قاراي شەكتەۋ جوق. مىسالى, 62, 65, 70 جاستاعى ادامدار ماعان ەكپە سالدىرعىسى كەلەتٸنٸن ايتتى. 1 اقپاننان باستاپ كٷنٸنە 60 ادامعا ۆاكتسينا ەگٸلەتٸن بولادى. قالاي بولاتىنىن جاعدايعا قاراي كٶرەمٸز», - دەيدٸ پروفەسسور.
ول «قاۋٸپ-قاتەر توبىنا كٸرمەيتٸن ادامدار ۆاكتسينانى قالاي الۋىنا بولادى?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەردٸ.
«ۆاكتسينامەن بارلىق تۇرعىندى قامتاماسىز ەتۋ – ەلەم بويىنشا ٶزەكتٸ مەسەلە. ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ ۆاكتسينانىڭ بٸرٸنشٸ دوزاسىن العانمەن, ەكٸنشٸ دوزاسىن ەلٸ الا الماي وتىر. 1 اقپاننان باستاپ قازاقستاندا دەرٸگەرلەرگە ۆاكتسينا ەگۋ باستالادى. ۆاكتسينا جەتكٸلٸكتٸ مٶلشەردە شىعارىلسا – قالاعان ادامنىڭ بەرٸنە سالىنادى. ۆاكتسينا مەديتسينالىق ساقتاندىرىلعان-ساقتاندىرىلماعانىنا قاراماستان بەرٸنە تەگٸن تٷردە ەگٸلەدٸ. ەكپەدەن باس تارتۋعا بولادى, ول ەر ادامنىڭ ٶز تاڭداۋى. ۆاكتسينا ادامنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن ەگٸلەدٸ, سونى ۇعىنۋىمىز كەرەك», - دەيدٸ ول.
پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, اقپان ايىنان رەسەيلٸك ۆاكتسينانى ەگۋ باستالسا, سەۋٸر ايىندا قازاقستاندىق ۆاكتسينانىڭ كلينيكالىق سىناعى اياقتالادى.
«تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, بۇل ۆاكتسينا قىزىلشاعا ارنالعان ۆاكتسينا سيياقتى 10 جىلعا انتيدەنە قالىپتاستىرمايدى. سول سەبەپتٸ كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا جىل سايىن ەگٸلۋٸ مٷمكٸن جەنە جاعدايعا قاراي ەر جىلى ەرتٷرلٸ ۆاكتسينا ەگەتٸن بولامىز. ۆاكتسينادان كەيٸن قالىپتاساتىن انتيدەنە 6 اي, 1 جىل نەمەسە 2 جىل بولۋى مٷمكٸن. مۇنىڭ بەرٸ ەزٸرگە زەرتتەۋ كەزەڭٸندەگٸ مەسەلە. كوروناۆيرۋستىڭ ٶزٸ 2019 جىلى جەلتوقسان ايىندا پايدا بولسا, ۆاكتسينا ەگۋ 2020 جىلى جەلتوقساندا باستالدى. ونىڭ نەتيجەسٸ قالاي بولاتىنىن ۋاقىت كٶرسەتەدٸ.
ٶز باسىم ۆاكتسينا ەگٸلە باستايتىن كٷندٸ اسىعا كٷتەمٸن. قورعانىس قۇرالدارىن كيگەن كٷيدە جۇمىس ٸستەۋ دەرٸگەرلەرگە وڭاي ەمەس. ديفتەريياعا قارسى ۆاكتسينا شىققانعا دەيٸن جاعداي ٶتە قيىن بولعان. تٷندە اۋىرىپ جاتقان ادام تاڭەرتەڭ مەيٸتحانادا جاتاتىن, ال ول دەرتكە قارسى ۆاكتسينا شىققالى بەرٸمٸز ونداي اۋرۋ بار ەكەنٸن ۇمىتىپ كەتتٸك. ۆاكتسينا ەگٸلگەننەن كەيٸن بٸز دە كوروناۆيرۋس دەگەن دەرتتٸڭ بولعانى تۋرالى ۇمىتىپ, كٶرگەن تٷستەي ٶتٸپ كەتسە ەكەن دەپ ويلايمىن. ۆاكتسينا ەككەننەن كەيٸن عانا بٸز پاندەمييانى جەڭە الامىز», - دەيدٸ باقىت كٶشەروۆا.
