1 aqpannan bastap elimizde koronavirýsqa qarsy vaktsina egile bastaidy. Vaktsina aldymen qandai sanattaǵy adamdarǵa egiledi? Vaktsina ekken kezde dáriger neni eskerýi kerek? Qandai jaǵdaida adamǵa vaktsina egýge tyiym salynady? Vaktsina ne sebepti eń aldymen meditsina qyzmetkerleri men muǵalimderge salynady? Osy jáne basqa da ózekti suraqtarǵa Qaraǵandy meditsinalyq ýniversitetiniń klinikalyq jumystar jónindegi prorektory, klinikalyq hattamany ázirleý tobynyń jetekshisi, meditsina ǵylymynyń doktory, professor Baqyt Kósherova jaýap berdi.
«Koronavirýs indeti kezinde kóptegen shekteý sharasy qolǵa alyndy. Meditsina qyzmetkerleri qalai jumys istegenin ózderińiz de kórdińizder. Indetpen kúresý barysynda Covid-19-dyń aldyn alýdyń birden bir joly – vaktsina egý ekeni týraly qorytyndyǵa keldik. Vaktsina juqpaly aýrýlardyń profilaktikasy úshin tiimdi ári qaýipsiz ádisi bolyp sanalady. Ol - juqpaly aýrýlarǵa immýnitet qalyptastyrýǵa yqpal etetin meditsinalyq preparat. Eń alǵashqy vaktsina sheshek aýrýyna qarsy oilap tabylǵan. Qazaqstanda 21 juqpaly aýrýǵa qarsy vaktsina egiledi. Vaktsina salýdyń paidasyn kórip kelemiz jáne Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy da vaktsina egý juqpaly aýrýlardyń aldyn alatyn eń qaýipsiz jol ekenin alǵa tartady», - deidi professor Baqyt Kósherova.
Onyń aitýynsha, Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń biylǵy 19 qańtardaǵy aqparaty boiynsha, koronavirýsqa qarsy 237 kandidat vaktsina bar.
«Onyń ishinde 64 vaktsina klinikalyq synaqtan, al 173 vaktsina klinikaǵa deiingi synaqtan ótip jatyr. Qazirgi ýaqytta 8 vaktsina qoldanysqa engizilgen jáne biz onyń nátijesin kórip otyrmyz. Álem boiynsha 42 memleket koronavirýsqa qarsy vaktsinany egip jatyr. Ol memleketterdiń ishinde AQSh, Qytai, Izrail, Eýroodaqqa múshe memleketter, TMD quramnydaǵy elderden Resei men Belarýs bar. 20 qańtardaǵy málimet boiynsha, Izrail halqynyń 26,7%-ǵa jýyǵyna koronavirýsqa qarsy vaktsina egilgen. Odan keiingi orynda Ulybritaniia men Bahrein tur. Búgingi tańda vaktsina saldyrý buqaralyq sipatqa ie bolǵanyn kórip otyrmyz. Ekpesiz koronavirýsty jeńý qiyndai túsetinin halyq túsinip otyr», - deidi ol.
Qazaqstanda áli qoldanysqa engizilmegen QazCOVID-in vaktsinasy bar. Ol klinikalyq synaqtyń úshinshi kezeńinen ótip jatyr. .
«Vaktsinany durys egý joldaryna da basa nazar aýdarýymyz kerek. Qazaqstanda vaktsinany jetkizetin, saqtaityn, taratatyn jáne egetin, iaǵni osy protseske qatysatyn barlyq mamanǵa arnalǵan oqytý jumystary júrgizilip jatyr. Ekpe saldyrtýǵa halyqty da daiyndaý kerek. Bul da – úlken, mańyzdy jumys», - deidi Qaraǵandy meditsinalyq ýniversitetiniń klinikalyq jumystar jónindegi prorektory.
Qazaqstan Respýblikasynda vaktsina egýdi retteýge qatysty normativti qujat bar.
«Vaktsina egýge bolmaityn adamdar bar. Ekpe salatyn mamandar sony eskerip, ondai adamdardy tizimnen alyp tastaýy kerek. Sondai-aq, koronavirýspen qatty aýyrǵan jáne PTR test oń nátije kórsetken adamdarǵa da vaktsina salynbaýy kerek. Koronavirýspen aýyrǵan naýqaspen bailanysta bolǵan adamdarǵa vaktsina karantin bitkennen keiin egiledi. Koronavirýspen aýyryp, jazylyp shyqqan adamdarǵa saýyqqanna alty ai ótkennen keiin baryp vaktsina qabyldaýǵa keńes beremiz. Eger vaktsina saldyratyn adam vaktsinanyń qandaida bir quramdas bóligin asa sezimtaldyqpen qabyldaityn bolsa, allergiiasy bar nemese qant diabeti siiaqty aýrýy bolsa – densaýlyǵyn qalpyna keltirmei turyp vaktsina qabyldamaǵany durys. Aiaǵy aýyr, sábiin emizetin áielder men 18 jasqa tolmaǵan balalarǵa vaktsina egilmeidi. Ekpeden keiin allergiia baiqalsa nemese dene qyzýy 40 gradýstan joǵary bolsa – vaktsinanyń ekinshi dozasy salynbaidy. Búirek, baýyrynda sozylmaly aýrýlary bar, júrek qan-tamyrlaryna qatysty derti bar, epilepsiiasy bar, júike júiesi aýyratyn adamdarǵa vaktsina egilý kerek-kerek emestigin dáriger sheshedi. Mundai derti bar adamdar vaktsina saldyrǵysy kelse – dárigermen aqyldasyp baryp sheshim qabyldaidy. Eger vaktsina egiletin adamda ótkir respiratorlyq aýrý belgileri bolsa, ony PTR test tapsyrýǵa jiberip, tekserip alady», - deidi ol.
Onyń aitýynsha, vaktsina egilmes buryn tizim jasalady jáne suraqtary bar paraq beriledi.
«Ondaǵy suraqtarǵa jaýap jazylýy kerek. Vaktsina saldyratyn adam vaktsina týraly barlyq aqparatty bilýi kerek jáne ekpeden keiin qandai reaktsiia bolýy múmkin ekeninen de habardar bolýy qajet. Sondai-aq vaktsinadan bas tartýdyń saldary qandai bolýy múmkin ekenin de bilýi shart. Odan keiin baryp adam vaktsina egýge kelisim beredi.
Vaktsina meditsinalyq mekemelerde egiledi. Ol jerde shok terapiiasy qamtamasyz etiledi. Vaktsina egetin maman aldyna kelgen adamnyń dene qyzýyn, qan qysymyn ólsheýi, júrek soǵysynyń jiiligin baqylaýy kerek jáne vaktsina týraly barlyq aqparatty biletinine kóz jetkizip, kelisimin alýy kerek», - deidi Baqyt Kósherova.
Onyń aitýynsha, vaktsina egý – arnaiy tásilmen daiyndalǵan antigendik qasieti bar zattardy adam aǵzasyna engizý. Ekpeden keiin dene qyzaryp, bórtip ketýi, dene qyzýy kóterilýi yqtimal, dene qurysyp qalýy da múmkin.
«Mundai qubylystar bolýy da, bolmaýy da múmkin jáne osy týraly vaktsina alatyn adamǵa eskertilýi kerek. Vaktsina ektiretin adam jaqyn kúnderi qandai dári-dármek ishkeni týraly dárigerge eskertip aitýǵa tiis. Dáriger sol aqparatqa súienip sheshim qabyldaidy. Vaktsina egilgen adam úsh kún boiy ózin baqylaýy kerek. Boiynda álsizdik baiqalsa, dene qyzýy kóterilse – birden ýchaskelik dárigerine habarlaýy qajet. Óz betimen sheshim qabyldaýyna bolmaidy», - deidi ol.
Baqyt Kósherova «ne sebepti vaktsina eń aldymen meditsina qyzmetkerlerine egiledi» dep kóp suraitynyn aitty.
«Jansaqtaý bóiliminde, qabyldaý bóliminde, jedel járdemde jumys isteitin meditsinalyq qyzmetkerler aldyńǵy shepte júretindikten – eń aldymen solar aýrýdan qorǵalýy kerek. Odan keiingi kezekte muǵalimder, politsiia qyzmetkerleri jáne taǵy basqa aldyńǵy shepte júretin mamandar. Olardyń kezegi qashan keletinin boljap aitý qiyn, sebebi ár oblysta qansha maman bar, qanshasy egilýi kerek soǵan bailanysty.
Al Qazaqstanda vaktsina 18-60 jas aralyǵyndaǵy adamdarǵa egiledi. Jas aralyǵynda shekteýde ózgeris bolýy múmkin dep oilaimyn, sebebi bul vaktsinaǵa qatysty áli de zertteý jumystary, maqalalar jazriialanyp jatyr. Spýtnik-V vaktsinasy Reseide 18 jastan joǵary adamdarǵa egiledi. 18 jastan ary qarai shekteý joq. Mysaly, 62, 65, 70 jastaǵy adamdar maǵan ekpe saldyrǵysy keletinin aitty. 1 aqpannan bastap kúnine 60 adamǵa vaktsina egiletin bolady. Qalai bolatynyn jaǵdaiǵa qarai kóremiz», - deidi professor.
Ol «Qaýip-qater tobyna kirmeitin adamdar vaktsinany qalai alýyna bolady?» degen suraqqa jaýap berdi.
«Vaktsinamen barlyq turǵyndy qamtamasyz etý – álem boiynsha ózekti másele. Eýropa memleketteri vaktsinanyń birinshi dozasyn alǵanmen, ekinshi dozasyn áli ala almai otyr. 1 aqpannan bastap Qazaqstanda dárigerlerge vaktsina egý bastalady. Vaktsina jetkilikti mólsherde shyǵarylsa – qalaǵan adamnyń bárine salynady. Vaktsina meditsinalyq saqtandyrylǵan-saqtandyrylmaǵanyna qaramastan bárine tegin túrde egiledi. Ekpeden bas tartýǵa bolady, ol ár adamnyń óz tańdaýy. Vaktsina adamnyń qaýipsizdigi úshin egiledi, sony uǵynýymyz kerek», - deidi ol.
Professordyń aitýynsha, aqpan aiynan reseilik vaktsinany egý bastalsa, sáýir aiynda qazaqstandyq vaktsinanyń klinikalyq synaǵy aiaqtalady.
«Taǵy bir aita keterligi, bul vaktsina qyzylshaǵa arnalǵan vaktsina siiaqty 10 jylǵa antidene qalyptastyrmaidy. Sol sebepti koronavirýsqa qarsy vaktsina jyl saiyn egilýi múmkin jáne jaǵdaiǵa qarai ár jyly ártúrli vaktsina egetin bolamyz. Vaktsinadan keiin qalyptasatyn antidene 6 ai, 1 jyl nemese 2 jyl bolýy múmkin. Munyń bári ázirge zertteý kezeńindegi másele. Koronavirýstyń ózi 2019 jyly jeltoqsan aiynda paida bolsa, vaktsina egý 2020 jyly jeltoqsanda bastaldy. Onyń nátijesi qalai bolatynyn ýaqyt kórsetedi.
Óz basym vaktsina egile bastaityn kúndi asyǵa kútemin. Qorǵanys quraldaryn kigen kúide jumys isteý dárigerlerge ońai emes. Difteriiaǵa qarsy vaktsina shyqqanǵa deiin jaǵdai óte qiyn bolǵan. Túnde aýyryp jatqan adam tańerteń máiithanada jatatyn, al ol dertke qarsy vaktsina shyqqaly bárimiz ondai aýrý bar ekenin umytyp kettik. Vaktsina egilgennen keiin biz de koronavirýs degen derttiń bolǵany týraly umytyp, kórgen tústei ótip ketse eken dep oilaimyn. Vaktsina ekkennen keiin ǵana biz pandemiiany jeńe alamyz», - deidi Baqyt Kósherova.
