فوتو: Facebook/دارحان قىدىرەلٸ
اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترٸ دارحان قىدىرەلٸ «…سۇراۋى بار» YouTube ارناسىنداعى سۇحباتتا قوعامدا ھەم مەديادا قوزعالىپ جٷرگەن بٸرقاتار ماڭىزدى ەرٸ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەرگە قاتىستى ساۋالدارعا جاۋاپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
سۇحبات بارىسىندا جۋرناليست پرەزيدەنتتٸڭ قىتايعا ساپارى جٶنٸندە سۇراق قويدى.
"پرەزيدەنت باراردىڭ الدىندا قىتايعا قاتىستى كٶپتەگەن فەيك اقپارات تارادى. ٸسساپار اياقتالعاننان كەيٸن دە فەيك تاراتۋ توقتاماي تۇر" - دەدٸ تٸلشٸ.
"فەيكتەردٸ الدىن-الۋدىڭ بٸر جولى - كٶبٸرەك اقپارات بەرۋ. مەملەكەت قۇرىلىمدارى كٶبٸرەك اقپارات بەرۋٸ كەرەك. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان اقپارات از بەرٸلسە, وندا ونىڭ ورنىن فەيك اقپاراتتار نەمەسە باسقا مانيپۋلياتسييالىق اقپاراتتار باسادى.
جالپى, تاريحي تۇرعىدان الىپ قارايتىن بولساق, بٸز بەس مىڭ جىلدان بەرٸ قاتار ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. بىلايشا ايتقاندا, قۇدايى كٶرشٸمٸز. وسى بەس مىڭجىلدىقتا ەرتٷرلٸ جاعدايلار, ەرتٷرلٸ سوعىستار بولدى. بٸراق سونىڭ ٸشٸندە قىتايمەن اراداعى قارىم-قاتىناس جٸبەك جولى ارقىلى تارادى. جالپى, جٸبەك جولىنىڭ دامىعان كەزٸندە بٸزدٸڭ حاندىقتارىمىزدىڭ دا, حالىقتارىمىزدىڭ دا دامىعانىن بايقايمىز. جٸبەك جولى توقتاعان كەزدە بٸزدٸڭ حاندىقتارىمىزدىڭ دا ەكونوميكالىق تۇرعىدا ەلسٸرەگەندٸگٸ, سول ارقىلى بٸر-بٸرٸمەن قىرقىسىپ, الىپ يمپەرييالاردىڭ الاۋىزدىقپەن قۇلاعاندىعىن جاقسى بٸلەمٸز. التىن وردانىڭ قۇلاپ, ىدىراۋىندا دا وسى ەكونوميكالىق سەبەپ بار. بٸزدٸڭ حاندىقتارىمىزدىڭ ٸشكٸ رەسۋرستارعا تالاسۋى دا - جٸبەك جولىنىڭ توقتاعانىنان. سوندىقتان جٸبەك جولىنىڭ دامۋى, سوناۋ سيياننان باستالعان جولدىڭ باتىسقا اپاراتىندىعى ول - بٸرٸنشٸ قازاقستانعا پايدالى.
ەكٸنشٸدەن جاڭا ايتتىق, قىتايمەن بەس مىڭ جىلدىق تاتۋ كٶرشٸلٸك ول ٶزٸنٸڭ شەڭبەرٸنەن شىقپاعان.
وسى تٷركٸ ەلدەرٸ, ورتالىق ازييا قىتايدى باتىسپەن جالعاپ جاتسا, قىتاي دا بٸز ارقىلى باتىسپەن جالعانعان. سوندىقتان بۇلار - بٸر-بٸرٸنە تەۋەلدٸ, بٸر-بٸرٸمەن سەپتەسٸپ, جالعاسىپ جاتقان دٷنيەلەر, ٷلكەن ٶركەنيەتتەر.
سول بەس مىڭ جىلدىقتا قانشا ٶركەنيەت, قانشا مەدەنيەت, قانشا ۇلت جويىلىپ, قانشا جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. بٸراق بٸزدٸڭ وسى بەس مىڭ جىلدىق كٶرشٸلٸگٸمٸز ەلٸ جالعاسىپ كەلە جاتىر. مۇنىڭ ٷلكەن سەبەبٸ بار عوي دەپ ويلايمىن" - دەدٸ اقپارات مينيسترٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, جيىننىڭ سيياندا ٶتۋٸنٸڭ دە ٷلكەن سيمۆوليكالىق مەنٸ بار.
"سييان - تونىكٶكتٸڭ تۋىپ-ٶسكەن, بٸلٸم العان جەرٸ. تونىكٶك, ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, ەكٸنشٸ تٷرٸك قاعاناتىنىڭ قالىپتاسۋىندا, قانات جايۋىندا ٶتە ىقپالدى تۇلعا بولعان, ٷش قاعانعا باس ۋەزٸر بولعان. سوندىقتان سييان جالپى تەك قىتاي ٶركەنيەتٸ ٷشٸن ەمەس, تٷركٸ ٶركەنيەتٸ ٷشٸن دە ٶتە ماڭىزدى, تٷركٸ جازۋى ٷشٸن دە ماڭىزدى جەر. بٸزدٸڭ بٸتٸك جازۋىنداعى ەرتٷرلٸ قىتاي جازۋلارىن سول سيياننان كەلگەن عالىمدار جازىپ وتىرعان.
جالپى, قىتايدىڭ قالىپتاسۋىنداعى تٷركٸ فاكتورىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. پەكيندەگٸ ۇلتتىق مۇراجايعا بارساڭىز, مەملەكەتتٸ قالاۋشىلاردىڭ نەگٸزٸ سولتٷستٸكتەن كەلگەن كٶشپەندٸلەر ەكەندٸگٸن كٶرۋگە بولادى. تاڭ يمەريياسى كەزٸندە دە قارىم-قاتىناستار جاقسى دامىدى, كەيٸن مىسالى قۇبىلاي شىڭعىس قاعاننان كەيٸن قىتايدى بٸرٸكتٸردٸ. ودان كەيٸنگٸ كەزەڭدەردە دە بٸز كٶشپەندٸلەر مەن قىتايدىڭ قالاي جاقسى ارالاسقانىن جاقسى بٸلەمٸز. سوندىقتان قىتايداعى قۇجاتتارعا دا, ارحيۆ ماتەريالدارىنا دا قاراساق, بٸزدٸڭ وسى بايلانىستاردىڭ ەكٸ ەلگە دە پايدالى ەكەنٸن كٶرەمٸز.
ٷشٸنشٸدەن, بۇل جەردە تەك قازاقستان بارىپ تۇرعان جوق. ورتالىق ازييا جەنە قىتاي. جالپى, قازاقستان مەن ورتالىق ازييا ىنتىماقتاستىعىنىڭ قازٸر ەرەكشە دامىپ كەلە جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. 5+1 (five plus one) دەپ ايتادى, مىسالى اقش پەن ورتا ازييا, جاپونييا مەن ورتا ازييا, ەۆروپا مەن ورتا ازييا, رەسەي مەن ورتا ازييا سىندى ەرتٷرلٸ پلاتفورما بار. ەندٸ سول قىتايمەن دە جالعاسىپ وتىر. سوندىقتان بۇعان جاتىرقاپ قاراۋدىڭ قاجەتٸ جوق. باسقا ەلدەرمەن 5+1 دەگەن سيياقتى, قازٸر قىتايمەن دە جاڭا بٸر ىنتىماقتاستىق كەزەڭٸ شىعىپ وتىر. بۇل جەردە قازاقستان جالعىز ەمەس. "جالعىزدىڭ ٷنٸ شىقپايدى" دەيدٸ عوي. بۇل جەردە - ٶزبەكستان, قازاقستان, تٷرٸكمەنستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان سىندى بەس مەملەكەتپەن بٸرگە قىتايدىڭ ىنتىماقتاستىعى. بۇل - ۇتىلاتىن جاعداي ەمەس. قىتايدى پارسى شىعاناعىنا, ەۋروپاعا, ەۋرازييا قۇرلىعىنا تاسيتىن جول بٸز ارقىلى ٶتەتٸندٸكتەن, بۇل ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىنا دا ٷلكەن كٸرٸس ەكەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ" - دەپ اتاپ ٶتتٸ دارحان قىدىرەلٸ.
