ەستەلٸك – ەڭگٸمە
ەسكەرگە العاش كەلگەنٸمدە قاتتى قينالدىم. ەسٸرەسە, اۋا-رايى ەۋرە ەتتٸ. كٷزگٸ شاقىرىلىم بولعاندىقتان, مۇندا جەلتوقساننىڭ ورتاسىندا كەلدٸك. اينالانىڭ بەرٸ – قويۋ قاراڭعىلىق. تٷنٸ دە – تٷن, كٷنٸ دە – تٷن.
دەگەنمەن كٶشەلەر مەن جۇمىس ورىندارى سامالاداي جاپ-جارىق. ادامدار سول جارىقپەن جۇمىس ٸستەيدٸ. پوليارلىق تٷن دەگەن وسى ەكەن. كٷن سەۋلەسٸ سەۋٸردٸڭ ورتاسىنان تٶڭٸرەكتٸ جارىقتاندىرا باستايدى. تٷن سەيٸلٸپ, قاراشا باستالعانشا شۋاقتى بولىپ تۇرادى. قازٸر ويلايمىن, كەڭەس وداعى ٶندٸرگەن بٷكٸل ەلەكتر قۋاتىنىڭ جارتىسى وسى مۋرمانسك, ارحانگەلسك وبلىستارىنا كەتكەن شىعار-اۋ دەپ.
قانشا اۋىر بولسا دا, شىدايتىن ادام شىدايدى ەكەن. قازٸر قازاقستاندا جٷرٸپ بٸر جىلعا ەرەڭ تٶزەتٸن جاستارىمىز كەزدەسەدٸ. مۋرمانسكٸدە بٷكٸل روتادا جالعىز قازاق بولدىم. قاسىمداعىلاردىڭ كٶبٸ ورىس, ەزەربايجان, ارميان, گرۋزين ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ. ناعىز ينتەرناتسيونالدى توپ بولدىق.
سٶزٸمدٸ ٶتكٸزە الماعانىما نامىستاندىم.
بٸر جارىم جىلدان سوڭ سوقىرشەك بولىپ اۋرۋحاناعا تٷستٸم. ول كەزدە سەرجانتپىن, ون جەتٸ ادامدىق بٶلٸمگە جەتەكشٸلٸك ەتەمٸن. ٸشٸم قاتتى بٷرٸپ اۋىرعاندىقتان, قاسىمداعى جٸگٸتتەر بٸردە ارقالاپ, بٸردە قولتىعىمنان دەمەپ كازارماعا الىپ كەلدٸ. بٸرازدان كەيٸن جەدەل جەردەم كەپ, ەسكەري گوسپيتالدان بٸراق شىقتىم. ەسكەري مەديتسينانىڭ مىقتىلىعى سول – وتا بەس التى مينۋتقا عانا سوزىلدى. دەرٸگەرلەر اتىمدى, قاي جاقتان ەكەنٸمدٸ سۇرادى. وتا جاساي جٷرٸپ ٶزارا اۋا-رايىنىڭ بٷگٸن جىلى بولاتىندىعىن, تەڭٸزدەن ىزعىرىق سوقپايتىنىن سٶز قىلىپ, ماعان مٷلدە كٶڭٸل اۋدارماعانداي كەيٸپ تانىتتى. باعانادان قورقىپ جاتقان مەنٸڭ كٶڭٸلٸم ورنىنا تٷسكەندەي بولدى. بٸر ۋاقىتتا مەدبيكە ىدىسقا سالىنعان سوقىرشەگٸمدٸ ەكەپ كٶرسەتتٸ. سەل قالعاندا جارىلادى ەكەن» دەدٸ كٷلٸپ تۇرىپ.
وتا جاساپ بولعان سوڭ حيرۋرگ: قازٸر دەمال, ٷش ساعاتتان سوڭ ٸشٸڭدٸ قاتتى باسىپ جٷرە بەرۋٸڭە بولادى» دەدٸ. پالاتادا بٸرنەشە ساعاتتان سوڭ تۇرماق بولعان ەدٸم, تٸگٸلگەن جەر قاتتى اۋىرىپ, قايتا تٶسەگٸمە قۇلادىم. بٸراق ەرتەڭٸندە جٷرٸپ كەتتٸم. ەسكەردە كەزدەستٸرٸپ, ۇناتىپ قالعان قىزىم – ناتاشا كٷندە كەپ تۇراتىن. ٷيٸنەن ەكەلگەن توقاشتار مەن توساپتى تۋمبوچكاعا قالدىرىپ كەتٸپ جٷردٸ.
بٸر كٷنٸ ناتاشا: سەنٸڭ بٶلٸمٸڭدەگٸ سامۆەل ٷيٸنە كەتكەلٸ جاتىر» دەدٸ. قاراماعىمداعى سولدات بولعاسىن شىعارىپ سالايىن دەپ ويلادىم. دەرٸگەرگە وتا ورنى اۋىرمايتىنىن ايتىپ, بٸرەر كٷنگە ەرتە شىقتىم.
سامۆەل دەمەكشٸ, مەن سەرجانت اتاعىن العان سوڭ, روتا كومانديرٸ قاراماعىما بٸراز جاۋىنگەردٸ بٶلٸپ بەرگەندٸ. تٶرت گرۋزين, ەكٸ ارميان, بٸر شەشەن, قالعاندارى – ورىس. ون جەتٸ ادام.
كٷندە تەڭەرتەڭ اسحانادان شىققان سوڭ ولاردى قاتارعا تۇرعىزىپ, كٷزەتەتٸن وبەكتٸگە اپاراتىنمىن. كٶشەگە شىعاردا قولدارىنا جالاۋشا بەرٸپ, بٸرٸن قاتار الدىنا, ەكٸنشٸسٸن ارتقا قويامىن. تەرتٸپ سولاي. ارى-بەرٸ اعىلىپ جاتقان كٶلٸكتەردەن اباي بولۋ ٷشٸن. سٶيتٸپ, بٸر سولداتتى العا جٸبەردٸم دە, ەكٸنشٸسٸنە «مىنانى ۇستاپ, ارتتا جٷر» دەپ جالاۋ ۇسىنىپ ەدٸم, قاسارىسىپ المادى. "مەن جۋىردا عانا ۇستاعام, ىلعي مەن ۇستاۋىم كەرەك پە" دەگەنٸ. "مە, ۇستا!" دەدٸم ايعايلاپ. اناۋ قىنىرلانىپ ساپتان شىقپادى. باسقالارى قاراپ تۇر. ٸشتەرٸنەن مىسقىلداپ تۇرعانداي كٶرٸندٸ. قولاستىمداعى جاۋىنگەرگە سٶزٸمدٸ ٶتكٸزە المادىم-اۋ دەپ قاتتى نامىستاندىم. ىزام كەلگەنٸ سونشا, جالاۋشانىڭ سابىمەن بەتٸنەن سالىپ جٸبەردٸم. اناۋ بەتٸن ۇستاپ, باقىرىپ وتىرا كەتتٸ. ساۋساقتارىنىڭ اراسىنان بۇرقىراپ قان اعا باستادى. بٸر-ەكٸ جاۋىنگەرگە «مىنانى مەدپۋنكتكە الىپ بارىندار» دەدٸم. ارتىنان بٸلسەم, كٶزٸنٸڭ استىڭعى ەتٸن جارىپ جٸبەرگەن ەكەم. ونى مەدپۋنكتە ٸستەيتٸن ناتاشا ايتتى. وسى ەرەكەتٸم ٷشٸن روتا كومانديرٸنەن قاتاڭ سٶگٸس الدىم.
ەسكەردە وقىس وقيعالار جيٸ كەزدەستٸ. مٷمكٸن جاس كەزٸمدەگٸ تارپان مٸنەزٸمنەن دە شىعار. بٸردە كازارمادا بٸر توپ سولدات تەلەديدار كٶرٸپ وتىرعانبىز. بٸر كەزدە قازاقستاندى, ورماندى كٶكشەتاۋدى, ەسەم بۋرابايدى كٶرسەتتٸ. قىزعاندى ما, ەلدە ەدەيٸ ايتتى ما, قاسىمداعى بٸر جٸگٸت «ەتو – نە كازاحستان» دەگەنٸ. «پوچەمۋ تاك دۋماەش» دەدٸم وعان, اناۋ «كازاحستان – ەتو ودني پەسكي ي ۆەربليۋدى, بولشە تام نيچەگو نەت» دەدٸ قىرسىعا. اشۋلانعانىم سونشا, ورنىمنان اتىپ تۇرىپ, بەلدٸگٸمدٸ اعىتىپ, تەمٸر جاعىمەن ەلگٸنٸڭ بەتٸنەن تارتىپ جٸبەردٸم. تاعى بٸرنەشە رەت ۇرعانىم ەسٸمدە. كٶتەرلە بەرگەن ول ىڭىرانا بەتٸن باسىپ, قايتادان وتىرا كەتتٸ. بٸلدٸكتٸڭ تەمٸرٸ قۇلاعىن جىرىپ كەتٸپتٸ. كومانديرٸمٸز تاعىدا ماعان قاتاڭ سٶگٸس بەرٸپ, وسىلاي قايتالانسا, سەرجانتتىقتان الىپ تاستايتىنىن ەسكەرتتٸ.
سول كٷندەرٸ ناتاشانىڭ "ساعان تۇرمىسقا شىققاندا ماعان قول كٶتەرمەيسٸڭ بە وسى" دەپ كٷدٸكتەنە قاراعانى ويىمنان كەتپەيدٸ.
كولا تٷبەگٸنٸڭ جازى جىلى, قىسى ىزعارلى. بٸزگە قىستا ارنايى قالىڭ كيٸمدەر بەرەتٸن. مۇزدى مۇحيتتان سوققان جەل كٷزەتتە جٷرگەن بٸزدٸ قالتىراتىپ جٸبەرەتٸن. سولداتتاردى قاتارعا تۇرعىزىپ, وبەكتٸگە كەتٸپ بارا جاتقانىمدا ناتاشا جٷگٸرٸپ كەپ, قاعازعا ورالعان زاتتى قوينىما تىعاتىن. «بۇل نە» دەگەن سۇراعىما «بارعاندا ازداپ ٸشٸپ جٷر, سوندا توڭبايسىڭ» دەيتٸن. بۇل پوليار اۋماعىندا كەڭ تاراعان «سترەلەتسكيي» دەگەن اراق بولاتىن. قىزعىلت تٷستٸ بولعانىمەن, اشتى ەدٸ. وسى جايت جيٸ قايتالانعان سوڭ: مەنٸ القاش قىپ جٸبەرەسٸڭ ٶستٸپ» دەپ رەنجيتٸنمٸن. ول كٷلٸپ: سەن ەش ۋاقىتتا ٸشكٸش بولمايسىڭ» دەيتٸن. جاس بولسا دا ادامنىڭ قانداي ەكەنٸن اڭعارادى-اۋ دەيمٸن.
كٷندە تيٸسٸپ, ايتقاندارىن ٸستەتەتٸن كٶرٸنەدٸ.
بٸردە كٶرشٸ روتادان ەكٸ قازاق جٸگٸتٸ ٸزدەپ كەلدٸ. ولاردىڭ بٶلٸمٸندە بٸراز قازاق بار ەدٸ. كٶپ ارلاسپاسام دا, كٶرگەنٸمدە قاي جاقتان ەكەنٸن سۇراپ جٷرەتٸنمٸن. ايتقاندارى - سونداعى ارميان جٸگٸتتەرٸ بۇلارعا كٷندە تيٸسٸپ, ايتقاندارىن ٸستەتەتٸن كٶرٸنەدٸ. "رەتٸ كەلگەندە سٶيلەسەرمٸن" دەدٸم ابىرجىعاندارىن باسىپ. كەيٸن تاعى بٸرنەشە رەت كەلدٸ. ەلگٸ ارمياندارمەن سٶيلەسپەككە نار تەۋەكەل دەپ, بٸر كٷنٸ كازارمالارىنا باردىم. قازاقتاردىڭ ايتقانى – ارەكەليان دەگەنٸ باستايتىن كٶرٸنەدٸ. سٶيتٸپ بۇلاردى جابىلىپ ۇراتىن سەكٸلدٸ. سان جاعىنان قازاقتار انالاردان كٶپ, بٸراق جاسىق.
كازارمالارىنا كەلگەندە بٸر قازاق جٸگٸتٸ ونى مەڭزەپ كٶرسەتتٸ. ول بولسا شالقاسىنان تٶسەكتە جاتىر. ٸرٸ جٸگٸت ەكەن. قالعاندارى ار جاعىندا دومينو ويناپ وتىر. قاسىنا كەپ «ەي, ارا (ارميانشا «جٸگٸت» دەگەن سٶز) يا س توبوي پوگوۆوريت پريشەل» دەدٸم. ول بولسا ورنىنان قوزعالماي «كاكوي دۋراك تەبيا سەرجانتوم نازناچيل» دەگەنٸ نامىسىما تيە سٶيلەپ. دومينو ويناپ وتىرعاندارى ٶرە تٷرە كەلدٸ. اناۋ ورنىنان قوزعالماي ەلٸ جاتىر, ماعان نە ٸستەي الاسىڭ دەگەندەي تٷر كٶرسەتٸپ. ۆىحودي ودين نا ودين» دەپ اياعىنان تەۋٸپ جٸبەردٸم. ول ورنىنان اتىپ تۋردى. «تى – ترۋس, ودين سموجەش ۆىيتي» دەدٸم جابىلىپ كەتە مە دەپ قاۋىپتەنٸپ. سەندەر تىنىش تۇرىڭدار دەگەندەي بولدى قاسىنداعىلارعا ٶز تٸلٸندە سٶيلەپ. سٶيتتٸ دە ايعايلاپ ماعان تۇرا جٷگٸردٸ. سٸلتەگەن جۇدىرىعىن تيگٸزبەي جالت بۇرىلىپ, تۋ سىرتىنا شىقتىم. قاسىمدا تۇرعان تابۋرەتكامەن بٷيٸرٸنەن ۇرعانىمدى بٸلەم. بەرٸ قاراي بۇرىلعان ول ەكٸ اتتاپ, بٷگٸلٸپ وتىرا كەتتٸ. وسىنى پايدالانىپ تەپكٸلەي باستادىم. قاراپ تۇرعان جاقتاستارى جابىلا كەتتٸ. ناعىز قىرعىن ەندٸ باستالدى. شامام كەلگەنشە انالارمەن سەرمەسٸپ جاتىرمىن. بٸر مەزگٸلدە, "نۋ-كا پرەكراتيتە!" دەدٸ بٸرەۋ ايعاي ساپ. قاراسام, كەزەكشٸ بٶلٸم مايورى كەپ تۇر. ايعاي-شۋ ساپ باسىلدى. ارەكليان مىقشيىپ ەلٸ وتىر. جاقتاستارىنىڭ بٸرنەشەۋٸ ونى كٶتەرٸپ, تٶسەگٸنە جاتقىزدى. مايور: "قاي جەرٸڭ اۋىرىپ تۇر?" دەدٸ اناعان. "قابىرعام" دەدٸ اناۋ ىڭىرسىپ. مەدپۋنكتەن زەمبٸل ەكەلۋگە بٸر سولداتتى جٸبەردٸ دە, "كٸم كٸنەلٸ" دەگەندەي بٸزگە قارادى. "مىناۋ كٸنەلٸ دەپ" بەرٸ مەنٸ كٶرسەتتٸ. "ٶز روتاڭا بار, كەيٸنٸرەك سٶيلەسەمٸز" دەدٸ ماعان جەكي قاراپ. كازارمادان شىعىپ بارا جاتىپ الىستان ٷرپيٸپ قاراپ تۇرعان قازاق جٸگٸتتەرٸن كٶردٸم. "انالار جابىلعاندا بٸرەۋٸ كەلٸپ كٶمەك بەرۋگە جارامادى-اۋ" دەپ ٸشٸمنەن ىزالانا ٶكٸندٸم. ەلدە جٷرگەندە ٶزدەرٸنشە كەرەمەت. سىرتقا شىقسا ٶزگە ۇلتتارمەن جاڭجالداسپاق تۇرماق, ولاردىڭ كٶلەڭكەلەرٸنەن قورقادى. ٶڭكەي ەز. ٸشٸمنەن قاتتى رەنجٸدٸم. الاڭداپ روتاعا كەلدٸم. سوتتاپ جٸبەرسە نە ٸستەيمٸن دەپ ويلادىم.
جارتى ساعاتتان كەيٸن ەلگٸ مايور جەنە كاپيتان ۆاسيلەۆ بٸر-ەكٸ سولداتپەن ماعان كەلدٸ. "ەكەل پوگوندارىڭدى" دەدٸ مايور ىزعارمەن. يىعىمداعى پوگوندارىمدى جۇلىپ الىپ, قولىنا بەردٸم. "مىنانى شتابقا الىپ بارىڭدار" دەدٸ جانىنداعى سولداتتارعا. انالار مەنٸ شتابقا الىپ كەلدٸ. سوتتالاتىن بولدىم-اۋ دەپ ويلادىم. ٶڭٸ قوڭىرقاي پولكوۆنيكتٸ اندا-ساندا سىرتىنان كٶرۋشٸ ەدٸم. قارسى الدىمدا سول تۇر. پولك كومانديرٸ ەكەن. ەلگٸندەگٸ مايور مەن كاپيتان ۆاسيلەۆ تە كەلدٸ.
«ال, سايرا ساربازىم» دەپ پولكوۆنيك ماعان يەك قاقتى. بولعان جايتتى قاز-قالپىندا ايتىپ بەردٸم. "انا قازاقتار سوندا ٶزدەرٸن قورعاي الماي ما" دەپ پولكوۆنيك رەنجي سٶيلەپ. سەنٸڭ كٸنەڭ – انالاردى قورعايمىن دەپ ٸزدەپ بارعانىڭ. "ولاردا دا كٸنە بار. تٶبەلەس اشپاي, سٶيلەسۋگە بولماي ما" بٸراز نەرسەنٸ انىقتاپ سۇراعان سوڭ مەنٸ "سىرتتا كٷت" دەپ شىعارىپ جٸبەردٸ. ويىم ون ساققا جٷگٸرٸپ, ەسٸك الدىندا بٸراز جٷردٸم. ازدان كەيٸن كەزەكشٸ سولدات مەنٸ ٸشكە شاقىردى. پولكوۆنيكتٸڭ الدىنا قالتىراپ ەرەڭ كەلدٸم.
- سەن ٶزٸ مۇنداي تٶبەلەستٸ بٸرنەشە رەت قايتالاعان كٶرٸنەسٸڭ. بەرٸلگەن سٶگٸستەرٸن بار ەكەن. انانىڭ قابىرعاسىنا اۋىر زاقىم كەلتٸرٸپسٸڭ. وسى ٸسٸڭ ٷشٸن ەسكەري تريبۋنالعا بەرٸپ, سوتتاتىپ جٸبەرۋگە بولار ەدٸ. دەگەنمەن وسى جولى انالاردىڭ ٶزدەرٸ كٸنەلٸ. ساعان سوڭعى رەت ەسكەرتۋ بەرەمٸز, ەلٸڭە امان كەتكٸڭ كەلسە, تىنىش جٷر. پاگوندارىن قايتارىپ بەر, - دەدٸ كاپيتانعا قاراپ.
قۋانعانىمنان كازارماعا جٷگٸرٸپ كەلدٸم. بٸرازدان سوڭ روتا كومانديرٸ پاگوندارىمدى ەكەپ بەردٸ. پاگوندارىڭدى تاعىپ ال. "قايتكەنمەن دە سەن جارادىڭ, پولكوۆنيك سەنٸ باتىل قازاق ەكەن دەپ ماقتادى". كاپيتان وسىنى ايتىپ جىميىپ كٷلدٸ دە "وبەكتٸدەگٸ بٶلٸمگە بار" دەدٸ ارتىنان.
سٶيتٸپ ەسكەردە جٷرگەنٸمدە ٷش رەت سٶگٸس الىپ, ٷشٸنشٸسٸندە سوتتالىپ كەتە جازدادىم. ادام جاس كەزٸندە ٶزٸن دۇرىس ۇستاپ, ابايلاماسا وت پەن سۋعا تٷسٸپ كەتۋٸ وپ- وڭاي-اۋ دەپ ويلايمىن كەيدە سول بٸر جىلداردى ەسٸمە الىپ.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ.
