ەمٸر تەمٸر مىسىر ەلٸندەگٸ مەملٷك-قىپشاقتار بيلٸگٸن جەنە انكارا تٷبٸندە بايازيدتٸ جەڭگەن سوڭ, وراسان كٷش-قۋاتقا يە بولدى. سٶيتٸپ, جاڭادان پايدا بولعان, يمپەرييا ورتالىعى كٶنە سامارقاند قالاسىنىڭ (يمپەرسكيي ساماركاند) الدىندا تەك قانا كٸشٸ ازيياداعى, كەزٸندە دەشتٸ قىپشاق دالاسىنان بارعان, قىپشاقتار قۇرعان ۇلى قاعانات تۇر ەدٸ. وسى ەيگٸلٸ قالانى استاناسىنا اينالدىرعان ورتا ازييالىق بارىستىڭ ەندٸگٸ ماقساتى, الدىندا تۇرعان وسى مەملەكەتتٸ قالايدا جاۋلاپ الىپ, ونى ٶز يەلٸگٸنە اينالدىرۋ بولاتىن. دەگەنمەن, ەمٸر تەمٸر ەسكەرٸ بۇلاردى دا كٶپ ۇزاتپاي تالقانداپ, بٷكٸل كٸشٸ ازييا اۋماعىن ٶزٸنە قوسىپ الدى. سونىمەن, ازييا كەڭٸستٸگٸندە تەمٸرلانعا قارسى كەلەتٸن جەنە ونىمەن مايدانعا شىعىپ, سوعىسا الاتىن مەملەكەت قالماعان ەدٸ.
1396 جىلدىڭ (تىشقان جىلى) جازىندا, وراسان زور ولجامەن جەنە قولعا تٷسكەن قالىڭ تۇتقىندارمەن ەلگە قايتادى. زارافشان اتىرابى بۇرىن-سوڭدى جورىق جولى ەكەلگەن, مۇنداي بايلىقتى كٶرمەگەن-دٸ.
ەمٸر تەمٸردٸڭ ەندٸگٸ جالعىز باقتالاسى جەنە جاۋى بولىپ سانالاتىن, ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸنە ورنالاسقان التىن وردا يمپەريياسى عانا قالعان ەدٸ. ەرينە, وسى ۇلى قاعاناتقا, ٶز ۋاقىتىندا بٸر رەت جورىق جاساپ, ەدٸلدٸڭ بويىندا ونى قيراتا جەڭگەن بولاتىن. دەگەنمەن, بۇل جورىقتا كاۆكاز اۋماعىن جەنە سلاۆيان ەلدەرٸ مەن ەۋروپانىڭ شىعىس بٶلٸگٸن ۋىسىندا ۇستاپ تۇرعان كٶشپەلٸ قىپشاق يمپەريياسى ونشالىقتى ەلسٸرەي قويماعان بولاتىن.
وسى ارادا بٸز وقىرماندارىمىزعا مىنانى ەسكەرتكٸمٸز كەلەدٸ:
قازٸرگٸ عىلىمي ەڭبەكتەردە بۇرىندار ايتىلىپ جەنە جازىلىپ كەلگەن (كٶبٸنە كەڭەس دەۋٸرٸندەگٸ) «موڭعول» سٶزٸن, قازٸرگٸ ۋاقىتتا «موعول» ەكەندٸگٸن جەنە «تاتارلار» نە بولماسا «تاتار» سٶزٸن, كەزٸندە دالا قىپشاقتارىنا قاراتىلىپ ايتىلعان ايىرىقشا تەرمين ەكەندٸگٸن, بۇل كٷندەرٸ امەريكا, ورىس جەنە كەرٸ قۇرلىق عالىمدارى ٶز جازبالارىندا ارنايى كەلتٸرٸپ جەنە ناقتىلاپ كەلەدٸ. ەرينە, مۇنى, كەزٸندەگٸ كەتكەن قاتەلٸكتٸ تٷزەتۋ دەپ تٷسٸنەيٸك. سونداي-اق, بٸزدٸڭ وسى ارادا تاعى بٸر ايتارىمىز, بٷگٸنگٸ ٶزبەكستان اۋماعىن مەكەندەپ كەلە جاتقان, ەسٸرەسە بۋحار, قوقاند, حيۋا جەنە ٷرگەنش ماڭىنا توپتاسىپ قونىس تەپكەن جەنە قازٸرگٸ كٷندەرٸ ٶزبەك بولىپ جازىلعان تەجٸك-سارتتاردىڭ ەمٸر تەمٸر يمپەريياسىنا ەشقانداي قاتىسى جوق. ورتا ازييالىق بۇل ۇلى قاعانات (ورتالىعى سامارقاند بولسا دا) تازا قىپشاق ەلٸنٸڭ مەملەكەتٸ. بٸز وسى كٷنگە دەيٸن وقىعان, زەرتتەگەن جاڭا زاماننىڭ كٶپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەردە وسىلاي جازىلادى جەنە تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
الايدا, بٸز شەگٸنٸس جاساپ, بٷكٸل ازييا قۇرلىعىن (تەك قىتاي عانا قالعان بولاتىن) قاراماعىنا العان, جاڭادان پايدا بولعان ورتا ازييالىق يمپەرييانىڭ ورتالىعى بولىپ تاڭدالعان ەيگٸلٸ, ۇلى قالا سامارقاند تۋرالى عانا سٶز ٶربٸتەيٸك.
...كاراۆانى دوستاۆليالي ۆ ساماركاند ۆەليكولەپنىە شەلكا پريكاسپييسكيح پروۆينتسيي, پروسلاۆلەننىە بريلليانتى, زولوتىە ي سەرەبرياننىە يزدەلييا ي پرودۋكتسيي ينديي ي كيتايا, كوتورىە پريبىۆالي يۋجنىم مورسكيم پۋتەم ۆ ورمۋز, ي وتسيۋدا شلي ك سەۆەرۋ ۆەربليۋجيمي كاراۆانامي. منوگو تكانەي, ستەكلا ي مەتالليچەسكيح يزدەليي پريبىۆالو يز سيريي ي مالوي ازيي.
سونىمەن قاتار, گيندۋكۋش تاۋلارى ارقىلى ٷندٸستاننان ەر تٷرلٸ جاڭعاقتار, تاماققا پايدالاناتىن كٶپتەگەن دەمدەۋٸشتەر, جۇپار يٸستٸ گٷلدەردٸڭ تٷرلەرٸ دامىلسىز كەلٸپ جاتتى. بۇعان قوسا, ٶزدەرٸنە تاياۋ ورنالاسقان دەشتٸ قىپشاق دالاسىنان سامارقاندقا, تەرٸدەن جەنە جٷننەن توقىلعان بۇيىمدار ٷزدٸكسٸز جەتكٸزٸلٸپ تۇردى. كەزٸندە, وسى قۇرلىق ارالىق الىپ يمپەرييانىڭ ورتالىعى سامارقاندتا بٸراز ۋاقىت تۇرعان يسپان ەلشٸسٸ جەنە جىلناماشىسى كلاۆيحونىڭ ايتۋىنشا, «ەر ورامدا (كۆارتال) ورىن تەپكەن بازارلاردا قىتاي فارفورىن جەنە جٸبەك ماتالارىن (تە, چتو ياۆليايۋتسيا لۋچشيمي, بەز ۆىشيۆكي) جيٸ كٶرۋگە بولاتىن ەدٸ. سونداي-اق, بۇل ارادان شارتاراپ ەلدەرٸنەن ساۋدا-ساتتىقپەن كەلگەن كٶپتەگەن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸن ەردايىم كٶرۋگە بولاتىن», - دەيدٸ.
تاعى ايتارىمىز, وسى يسپان ەلشٸسٸ, ەمٸر تەمٸردٸڭ ٶزگە ەلدەردەن ٶزٸنٸڭ مەملەكەتٸنە جول تارتقان ساۋداگەرلەرگە قولايلى جاعداي جاساعانىن ايتادى. ول جازبالارىندا بىلاي دەيدٸ: «ون (تيمۋر) سچيتاەت جەلاتەلنىمي ينوستراننىح كۋپتسوۆ ي دارۋەت يم بلاگوپريياتنىە ۋسلوۆييا ي بەزوپاسنوست پو ۆسەم ەگو ۆلادەنييام… ەسلي كاكوي – ليبو كۋپەتس بۋدەت وگرابلەن گدە – ليبو ۆ ەگو زەملياح, ۆسيا سترانا, گدە ون بىل وگرابلەن دولجنا ۋپلاتيت ەمۋ ۆدۆوينە تو, چتو ون پوتەريال, ي دولجنا پرەدوستاۆيت تيمۋرۋ ۆ پياتيكراتنوم رازمەرە سۋممۋ و كوتوروي يدەت رەچ». وسى ارقىلى, ورتا ازييالىق بارىستىڭ ٶزٸ قۇرعان مەملەكەتتٸڭ ٶركەندەپ-ٶسۋٸنە جەنە ونىڭ ورتالىعى سامارقاند قالاسىنىڭ دامۋىنا, گٷلدەنۋٸنە ايىرىقشا كٶڭٸل بٶلگەندٸگٸن اڭعاراسىن.
سول زامانداردا ٶمٸر سٷرگەن ارحيەپيسكوپ دجون ٶزٸنٸڭ جازبالارىندا ەمٸر تەمٸردٸڭ ٶزٸنە قاراستى قالالار مەن ەلدٸ-مەكەندەرگە سالىق سالۋى جٶنٸندە بىلاي دەيدٸ: «سو ۆسەح ەگو گورودوۆ ي سەل تيمۋر برال دەسياتۋيۋ چاست ۆ ۆيدە نالوگوۆ ي چەتۆەرت ارەندنوي پلاتى ۆسەح ۆيدوۆ. ەتو داۆالو ەمۋ ۆوزموجنوست سودەرجات ەگو بەسچيسلەننىح كوننىح لۋچنيكوۆ ي پەشيح سولدات». ەمٸردٸڭ ٶزگە بيلەۋشٸلەرگە قاراعانداعى, تاعى بٸر اسا ەرەكشەلٸگٸ, قۇرعان مەملەكەتٸنٸڭ جان-جاقتى دامۋىنا ٶتە ٷلكەن مەن بەرگەن. جاۋلاپ العان شارتاراپ ەلدەرٸ مەن حاندىقتاردان جەنە سۇلتاندىقتاردان قولىنان ٸس كەلەتٸن شەبەرلەر مەن سەۋلەتشٸلەردٸ, قۇرىلىسشىلاردى, ۇستالاردى, سۋرەتشٸلەردٸ, عالىمداردى جەنە ساۋاتى جوعارى ادامداردى, سونداي-اق, دٸني قىزمەتشٸلەردٸ يمپەرييا اۋماعىنا جيناقتاپ, ولاردىڭ ايتارلىقتاي جاعدايىن جاساپ, شەبەرحانالارىن اشىپ, تٸرشٸلٸگٸنە جەنە تۇرمىسىنا كەرەكتٸ قۇرال-جابدىقتارمەن, ٶمٸر سٷرۋٸنە قاجەتتٸ ازىق-تٷلٸكپەن ٷنەمٸ قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان. بۇل ٶزگە جۇرتتان كەلگەن دارىندى, قابٸلەتتٸ ادامداردان, سامارقاند جەنە زارافشان اڭعارىنىڭ تۇرعىندارى كەرەمەتتەي كٶبەيٸپ, قىسقا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە سانى بٸرنەشە ەسەگە كٶتەرٸلدٸ. كەيٸننەن, وسى ادامداردىڭ بارلىعى, قالا مەن مەملەكەت اۋماعىندا ٶمٸر بويىنا قالىپ, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارمەن ارالاسىپ, سٸڭٸسٸپ كەتتٸ.
سامارقاندتىڭ تاعى بٸر تٸلگە تيەك ەتەر اسا ەرەكشەلٸگٸ, ونىڭ كٶك جەلەككە, مالىنا ورانعاندىعى. تٸپتٸ, قالانى قورشاعان قورعاننىڭ ٸشٸ دە جاپ-جاسىل بولىپ ەردايىم كٶرٸنەتٸن. مۇندا, قالىڭ كٶلەڭكەلٸ شىنار اعاشتارى, اق تەرەكتەر جەنە سان الۋان جەمٸس-جيدەك اعاشتارى ٷيلەردٸڭ, شايحانالاردىڭ, كەرۋەن سارايلاردىڭ ٷستٸنەن بٷركەپ, ەدەمٸ جاراسىپ, قالا تۇرعىندارى مەن كەلٸپ-كەتۋشٸ قوناقتاردىڭ جەنە ساۋدا-ساتتىقپەن جٷرگەن ادامداردىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن ٷنەمٸ كٶتەرٸپ تۇراتىن. ال, قالانىڭ ٶزٸ كلاۆيحو ايتقانداي: «بىل وكرۋجەن لەسوم دەرەۆەۆ». سونداي-اق, زارافشان القابى ەلەمدەگٸ تٶرت جۇماقتىڭ بٸرٸ سانالاتىن. وعان قوسا, يمپەرييا ورتالىعى سانالاتىن بۇل قالاداعى ٷيلەرگە قىش قۇبىرلارمەن سۋ تارتىلعان. ەر ورامدا تۇرعىندار سۋعا جۋىناتىن مونشالار جيٸ كەزدەسەتٸن.
تٸپتٸ, كەزٸندە دالا قىپشاعى شىڭعىس حاننىڭ جاۋلاپ العان تۇسىنىڭ ٶزٸندە دە, ەيگٸلٸ شاھار ٶزٸنٸڭ بولمىسىن جوعالتقان ەمەس. ونى سول ۋاقىتتاعى قىتاي موناحى چان-چۋن ٶز جازباسىندا بىلاي دەيدٸ: «... پوۆسيۋدۋ فرۋكتوۆىە سادى, روششي, تسۆەتوچنىە سادى, اكۆەدۋكي, بەگۋششيە رودنيكي, كرۋگلىە ۆودوەمى ۆ بەسپرەرىۆنوي پوسلەدوۆاتەلنوستي. زامەچاتەلنوە مەستو: اربۋزوۆ زدەس ستولكو جە, سكولكو لوشاديننىح گولوۆ... پوۆسيۋدۋ وزەرا, تەرراسى, باشني ي پالاتى...داجە كيتايسكيە سادى نە موگۋت سراۆنيتسيا س ساماركاندسكيمي». ەرينە, ەمٸر تەمٸر ورتا ازييالىق بۇل قالانى تەگٸن تاڭداپ العان جوق. يمپەرييا ورتالىعى بولىپ ەسەپتەلەتٸن سامارقاندتىڭ اينالاسىنا, كەڭ كٶلەمدە قۇرىلىس جٷرگٸزٸپ, ٶزٸ باعىندىرعان شارتاراپ ەلدەرٸنٸڭ, ەسٸرەسە مۇسىلمان جۇرتىنىڭ, ونىڭ قالالارىنىڭ: باعدات, دامشىق (داماسك), قايىر (كاير), شيراز جەنە سۋلتانييا, دەپ اتاۋلارىن بەردٸ. بيلٸك يەسٸنٸڭ تاعى بٸر قالپىنا كەلتٸرگەن ٷلكەن ٸسٸ, ەجەلگٸ كٶك سارايدى كەرەمەتتەي قىلىپ, ٶرگٸزٸپ شىعارعاندىعى. ەلەمگە ەيگٸلٸ وسى مەملەكەت اۋماعىندا ەمٸردٸڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن, سان مىڭ ديقانداردىڭ كٷشٸمەن, جىل سايىن ەگٸن ەگٸلٸپ, استىق جينالدى. «حلەبا پوۆسيۋدۋ ۆدوۆول ي ريس موجنو كۋپيت زا دەشەۆكۋ ليۋبوگو كوليچەستۆا», - دەيدٸ ەلشٸ كلاۆيحو.
سٶيتٸپ, كەزٸندەگٸ كٶشپەلٸ ەلدٸڭ بالاسى, ٶزٸنٸڭ تەك قانا جاۋلاپ الۋشى عانا ەمەس, رەتٸ كەلسە, قالا سالدىرىپ, ەگٸن ەكتٸرٸپ, عىلىم مەن بٸلٸممەن اينالىسا الاتىندىعىن كٶرسەتتٸ. وسى ارقىلى ٶركەنيەتكە ۇمتىلعان, جاسامپاز پاتشا ەكەندٸگٸن دە تانىتا بٸلدٸ.
ەيگٸلٸ, ەمٸر تەمٸردٸڭ كٶشپەلٸ ەلدٸڭ بالاسى ەكەندٸگٸن تەكە قانا اعىلشىن عالىمى حيلدا حۋكحەم عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بٸراز عالىم, جازۋشىلار دا ٶز ەڭبەكتەرٸندە كٶرسەتٸپ كەلەدٸ.
وسى ورايدا, مىنا زەرتتەۋشٸنٸڭ جازعاندارىن مىسال رەتٸندە كەلتٸرە كەتسەك دەيمٸز.
كٶرنەكتٸ جازۋشى جەنە تانىمال عالىم ر.حراپاچەۆسكييدٸڭ «ۆوەننايا دەرجاۆا چينگيسحانا» اتتى كٸتابىندا, شىڭعىس حان تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «... تاكيم وبرازوم ماۆەرانناحر ستال چاستيۋ ەدينوي يازىچەسكوي ادمينيستراتسيي, پروستيراۆشەيسيا وت سەۆەرنوگو كيتايا دو پەرسيي, كوتورايا وسنوۆانا نا ستەپنىح زاكوناح ي وبىچياح ي كوتورايا دەيستۆوۆالا وت يمەني ۆەليكوگو حانا موگولوۆ (بۇل ەڭبەكتٸڭ قاي تاراۋىندا دا تەك قانا «موعول» دەپ جازىلعان, «مونعول» ەمەس). چەتىرە كيپچاكسكيح يمپەريي دولجنى بىلي ۆنەزاپنو ۆوزنيكنۋت وت زاۆوەۆانيي چينگيزا ي ەگو رودا. ودنا يز نيح سوستويالا يز ماۆەرانناحرا ي سوسەدنيح تەرريتوريي. زدەس ۆ چەتىرنادتساتوم ستولەتيي روديلسيا تيمۋر, كوچەۆنيك, ۆوجد, كوتورىي ناسلەدوۆال ۆوەننىي تالانت, ەسلي نە كروۆ, چينگيزا, ي چەستوليۋبيۆىە ۋسترەملەنييا گوسپودستۆوۆات ناد ۆسەمي چەتىرميا ستەپنىمي كيپچاكسكيمي يمپەرييامي».
