سىرتقى نارىقتاردا قۇبىلمالىلىق ەلٸ ساقتالىپ وتىر: اقش فرج مٶلشەرلەمەنٸ كٶتەرۋگە بەلسەندٸ تٷردە كٸرٸستٸ, ال گەوساياسي تەۋەكەلدەر ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ كەلەشەگٸنە قىسىم كٶرسەتٸپ جاتىر. وسىعان قاراماستان, سەۋٸر ايىندا ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى ايتارلىقتاي قالپىنا كەلدٸ. تەڭگەنٸڭ وڭ ديناميكاسىنا قانداي جاعداي ىقپال ەتٸپ, حالىقارالىق رەزەرۆتەردٸڭ ٶزگەرۋٸنە نەندەي فاكتورلار ەسەر ەتكەنٸ تۋرالى ۇلتتىق بانك تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلييا مولدابەكوۆا تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى ۇب باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
– ەلييا مەيٸربەكقىزى, سەۋٸر ايىندا قارجى نارىعىنا قانداي وقيعالار ەسەر ەتتٸ?
– سەۋٸر ايىندا سىرتقى نارىقتاردا باستى ەكٸ فاكتوردان تۋىنداعان تەرٸس تەۋەكەل-سەنتيمەنت باسىم بولدى.
بٸرٸنشٸدەن, ٶتكەن ايدا اقش فرج ٶكٸلدەرٸ ريتوريكاسىنىڭ كٷشەيۋٸ – مٶلشەرلەمەلەردٸڭ كٷرت ٶسۋٸن كٷتۋشٸلەردٸڭ قاتارىن كٶبەيتتٸ. 12 سەۋٸردە اقش-تاعى ينفلياتسييا بويىنشا جاڭا رەكوردقا قول جەتكٸزۋ تۋرالى دەرەكتەر ناۋرىز ايىندا جىلدىق مەندە 8,5% مٶلشەرٸندە جارييالاندى, وسىدان كەيٸن دج. پاۋەلل 21 سەۋٸردەگٸ سٶيلەگەن سٶزٸندە مامىر ايىنداعى وتىرىستا مٶلشەرلەمەنٸ 50 ب.ت. كٶتەرۋ تۋرالى مەسەلە قارالاتىنىن مەلٸمدەدٸ. ٶز كەزەگٸندە, بۇل اقش قازىناشىلىق وبليگاتسييالارى كٸرٸستٸلٸگٸنٸڭ ٶسۋٸنە جەنە اقش دوللارىنىڭ سەنٸمدٸ تٷردە جاھاندىق دەڭگەيدە نىعايۋىنا ەكەلدٸ. DXY يندەكسٸ بٸر ايدا 4,7%-عا ٶستٸ.
ەكٸنشٸدەن, سovid-19-دىڭ ٶرشۋٸنە بايلانىستى قحر-دا گەوساياسي تەۋەكەلدەر مەن قاتاڭ كارانتيندٸك شەكتەۋلەردٸ ٸسكە اسىرۋ سالدارىنان ەلەمدٸك ەكونوميكا باياۋ دامىپ جاتىر دەگەن الاڭداۋشىلىق ينۆەستورلاردىڭ تەۋەكەل-سەنتيمەنتٸنە قىسىم جاسادى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸنە قاتىستى بولجامدى الدىڭعى بولجامداعى 4,4%-عا قاراعاندا 2022 جىلى 3,6%-عا دەيٸن ەدەۋٸر ەلسٸرەتتٸ.
مۇنىڭ بەرٸ اكتسييالار نارىعىنىڭ ديناميكاسىنا تەرٸس ەسەر ەتتٸ. MSCI World يندەكسٸ پاندەمييا كەزەڭٸنەن (2020 جىلعى ناۋرىزدان) بەرٸ اي ٸشٸندەگٸ ەڭ كٶپ تٶمەندەۋ بويىنشا بٸر ايدا 8,4%-عا تٶمەندەدٸ, وسىلايشا جىل باسىنان بەرٸ يندەكس 13,5%-عا تٶمەندەدٸ.
مۇناي نارىعىندا دا قۇبىلمالىلىق ساقتالدى. ەگەر سەۋٸر ايىنىڭ باسىندا مۇنايدىڭ ستراتەگييالىق قورلارىن پايدالانۋ تۋرالى اقش شەشٸمٸ مەن قحر-دىڭ سovid-19 ٶسۋٸن تەجەۋ ٷشٸن قاتاڭ شارالار ەنگٸزۋٸنە قاتىستى حابارلاردىڭ اياسىندا باعا تٷسٸپ, باررەلٸنە 100 اقش دوللارىنان تٶمەن دەڭگەيگە جەتسە, ايدىڭ ورتاسىندا ەو ەلدەرٸنٸڭ رەسەي مۇنايىنىڭ ەمبارگوسىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىعى باعا بەلگٸلەۋدٸ قالپىنا كەلتٸرۋ تۇرعىسىنان قولدادى.
ەو ەلدەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ رەسەي مۇنايىنىڭ يمپورتىنا تىيىم سالۋ مٷمكٸندٸگٸ قاراستىرىلعان رەسەيگە قارسى سانكتسييالاردىڭ التىنشى توپتاماسىن تالقىلاۋدى جالعاستىرىپ جاتقانىن ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸك. الايدا, دٷيسەنبٸدە ەۋروپالىق كوميسسييانىڭ ۆەنگريياعا ۇسىنىلعان مۇناي ەمبارگوسىنان ۆەتونى الىپ تاستاۋ ٷشٸن قىسىم جاساۋ ەرەكەتتەرٸ كەزەكتٸ رەت سەتسٸزدٸككە ۇشىرادى.
16 مامىردا قىتاي بيلٸگٸ شانحايدىڭ ەڭ ٸرٸ قارجى ورتالىعىندا كارانتيندٸك شارالاردى كەزەڭ-كەزەڭٸمەن الىپ تاستاۋ تۋرالى جارييالادى. بۇل مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸنە نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷش بولىپ قابىلداندى. نەتيجەسٸندە, مامىردىڭ باسىنان باستاپ مۇناي باعاسى 1 باررەل ٷشٸن 112 دوللار دەڭگەيٸنە دەيٸن 3%-عا ٶستٸ.
– سەۋٸردٸ قورىتىندىلاعاندا تەڭگە باعامى ايتارلىقتاي نىعايدى, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ديناميكاسىنا قانداي فاكتورلار ەسەر ەتتٸ?
– سەۋٸردە جاھاندىق قارجى نارىعىنداعى بەلگٸسٸزدٸك پەن قۇبىلمالىلىققا قاراماستان, تەڭگەنٸڭ باعامى 1 دوللار ٷشٸن 445,62 تەڭگەگە دەيٸن نەمەسە 4,6%-عا نىعايدى.
سەۋٸر ٸشٸندە شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ ايتارلىقتاي تٶمەندەگەنٸ بايقالدى. قازاقستان قور بيرجاسىندا ساۋدا-ساتتىقتىڭ ورتاشا كٷندٸك كٶلەمٸ ساۋدا-ساتتىقتىڭ جالپى كٶلەمٸ 1,9 ملرد اقش دوللارى بولعاندا 179 ملن اقش دوللارىنان 92 ملن اقش دوللارىنا دەيٸن تٶمەندەدٸ.
شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ تٶمەندەۋٸ, ەڭ الدىمەن, لوگيستيكالىق تٸزبەكتەردٸڭ توقتاتىلۋى جەنە جەتكٸزۋدەگٸ ىقتيمال ٷزٸلٸستەر نەتيجەسٸندە يمپورتتىڭ, ونىڭ ٸشٸندە رەسەي يمپورتىنىڭ تٶمەندەۋٸنە بايلانىستى بولدى. سونىمەن قاتار, قازٸرگٸ جاعدايدى ەسكەرە كەلە, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر ٶنٸم تٷرلەرٸنٸڭ ەكسپورتىنا شەكتەۋ شارالارىن قولدانۋ جاعدايىندا يمپورتتى باسقا نارىقتارعا قايتا باعىتتاۋعا بولادى, بۇل بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتى قاجەت ەتەدٸ.
سىرتقى نارىقتاردا بەلگٸسٸزدٸكتٸڭ ساقتالۋى نارىق قاتىسۋشىلارى بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە ىقپال ەتەدٸ. جالپى العاندا, نارىقتاعى سەنتيمەنت ٶزگەرٸپ, جەكە تۇلعالاردىڭ تاراپىنان سۇرانىس تۇراقتاندى, بۇل دا تەڭگەنٸڭ باعامىنا وڭ ەسەر ەتەدٸ. تەڭگەدەگٸ اكتيۆتەردٸ قورعاۋ شارالارى جەنە ۇلتتىق بانكتٸڭ مٶلشەرلەمەنٸ 14%-عا دەيٸن كٶتەرۋٸ – قارجى نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جەنە تەڭگەدەگٸ دەپوزيتتەردٸڭ تارتىمدىلىعىن قولداۋعا ىقپال ەتەتٸنٸن اتاپ ٶتەمٸز. گەوساياسي جاعداي مەن ايىرباستاۋ باعامىنىڭ قۇبىلمالىلىعى اياسىندا بانك جٷيەسٸندەگٸ دوللارلانۋ دەڭگەيٸ 2022 جىلعى اقپاندا كٶبٸنەسە باعامدى قايتا باعالاۋعا بايلانىستى 38,4%-عا دەيٸن ۇلعايدى. الايدا, 2022 جىلعى ناۋرىزدا دوللارلانۋ 36,9%-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ.
تەڭگەنٸڭ نىعايۋىنا ەسەر ەتكەن باسقا فاكتوردى ايتساق, ول – كاپيتالدى باقىلاۋ جەنە ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ۆاليۋتالىق تٷسٸمدٸ مٸندەتتٸ تٷردە ساتۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالار نەتيجەسٸندە رەسەي رۋبلٸ باعامىنىڭ قالپىنا كەلۋٸ.
سەۋٸر ٸشٸندە ٸشكٸ ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدىڭ تۇراقتانۋى اياسىندا ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسييا جٷرگٸزگەن جوق. سونىمەن قاتار ٸرگەلٸ فاكتورلارمەن بەكٸتٸلمەگەن ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ قىسقا مەرزٸمدٸ اۋىتقۋلارى بولعان جاعدايدا ساتۋ جاعىنان, سول سيياقتى ساتىپ الۋ جاعىنان ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا نارىعىنا قاتىسۋى مٷمكٸن ەكەنٸن اتاپ ٶتەمٸز. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك تەڭگەنٸڭ ورىندى تٷردەگٸ قۇبىلمالىلىعىن شەكتەمەيدٸ.
كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ ۆاليۋتالىق تٷسٸمٸن ساتۋى قازاقستاننىڭ ۆاليۋتا نارىعىنا بٸراز قولداۋ كٶرسەتتٸ, ولار شامامەن 253 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەردٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ۆاليۋتانى ساتۋ سەۋٸردە 168 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. ۇلتتىق قوردان ساتۋ ٷلەسٸ ساۋدا-ساتتىقتىڭ جالپى كٶلەمٸنٸڭ 8,7%-ى بولدى.
مامىر باسىندا تەڭگەنٸڭ باعامى 432,79 دەيٸن نىعايۋىن جالعاستىردى, وسىلايشا جىل باسىنان بەرٸ ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەلسٸرەۋٸ نەبەرٸ 0,2%-دى قۇرادى.
– التىن نارىعىندا جاعداي قالاي, قازٸر التىنۆاليۋتا اكتيۆتەرٸنٸڭ دەڭگەيٸنە قانداي باعا بەرۋگە بولادى?
– الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, التىنۆاليۋتا اكتيۆتەرٸ بٸر ايدا 400 ملن اقش دوللارىنا ۇلعايىپ, سەۋٸردٸڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا 33,5 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
رەزەرۆتەردٸڭ ٶسۋٸ التىن پورتفەلٸنٸڭ ۇلعايۋىنا جەنە ۇلتتىق بانكتەگٸ قارجى مينيسترلٸگٸنٸڭ شوتتارىنا قاراجاتتىڭ تٷسۋٸنە بايلانىستى بولدى. التىننىڭ باعاسى 1924-تەن 1915 دوللار/ۋنتسيياعا دەيٸن ازداپ تٶمەندەگەنٸنە قاراماستان, التىن پورتفەلٸ باسىم قۇقىقتى ٸسكە اسىرۋ اياسىندا التىندى ساتىپ الۋعا بايلانىستى 200 ملن دوللاردان استتى. وڭ فاكتورلاردىڭ ەسەرٸ ۇلتتىق بانكتەگٸ ەدب-نىڭ كوررەسپوندەنتتٸك شوتتارىنان قاراجاتتىڭ ەكەتٸلۋٸنەن ٸشٸنارا رەتتەلدٸ.
التىننىڭ باعاسى سەۋٸردٸڭ ەكٸنشٸ ونكٷندٸگٸندە ەڭ جوڭعارى كٶرسەتكٸشكە جەتٸپ, باعىتىن ٶزگەرتتٸ. مامىردىڭ باسىندا باعانىڭ تٶمەندەۋٸ جالعاستى جەنە قازٸرگٸ كەزدە ٷش ايلىق ەڭ تٶمەن كٶرسەتكٸشكە جاقىن ساۋدالانۋدا. مونەتارلىق ساياساتتىڭ كٷتٸلٸپ وتىرعان قاتاڭداۋى اياسىندا اقش دوللارىنىڭ نىعايۋى, نەگٸزٸنەن, التىنعا باعا بەلگٸلەۋگە قىسىم كٶرسەتتٸ.
– سەۋٸردە ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردٸڭ كٶلەمٸ قالاي ٶزگەردٸ جەنە وعان قانداي فاكتورلار ەسەر ەتتٸ?
– الدىن الا دەرەكتەرگە سەيكەس, سەۋٸردٸڭ قورىتىندىلاعاندا ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردٸڭ كٶلەمٸ ٶتكەن ايدا 500 ملن اقش دوللارىنا تٶمەندەپ, 52,5 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
الدىڭعى ايدا ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرت تٷرٸندە, نەگٸزٸنەن, ۇلتتىق قوردىڭ تەڭگەدەگٸ شوتىنداعى قالدىقتارى, سونداي-اق قورعا تەڭگەمەن تٷسەتٸن تٷسٸمدەر ەسەبٸنەن 460 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ. وعان قوسا, ٸشكٸ ۆاليۋتا نارىعىندا 168 ملن اقش دوللارىنا اكتيۆتەر ساتىلدى, ونىڭ بالاماسى 79 ملرد تەڭگە بولادى.
اكتسييالار نارىعىنىڭ قۇلدىراۋى, اقش فرج مەن دامىعان ەلدەردٸڭ باسقا دا ورتالىق بانكتەرٸنٸڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتاڭداتۋى, سونداي-اق اقش دوللارىنىڭ نىعايۋى اياسىندا ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسييالىق كٸرٸسٸ جىل باسىنان بەرٸ تەرٸس ايماقتا تۇر. ۇلتتىق قوردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ كٸرٸستٸلٸگٸنٸڭ وڭ بولىپ قالاتىنىن جەنە قۇرىلعاننان باستاپ جىلدىق مەندە 3,23%, سوڭعى 5 جىلدا جىلدىق 2,40% بولاتىنىن اتاپ ٶتكەن جٶن.
– قارجى نارىعىنداعى احۋالدىڭ ودان ەرٸ دامۋ كەلەشەگٸ قانداي?
– حۆق ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸ جٶنٸندەگٸ تٷزەتٸلگەن ەسەبٸندە ۋكرايناداعى قاقتىعىس سالدارىنىڭ شيكٸزات تاۋارلارىنىڭ نارىقتارى, ساۋدا جەنە قارجىلىق بايلانىستار ارقىلى تارالاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. رەسەي تاراپىنان ەنەرگييا تاسىمالداعىشتار مەن مەتالدى, سونداي-اق رەسەي مەن ۋكراينادان بيداي مەن جٷگەرٸ جەتكٸزۋدٸڭ قىسقارۋى قازٸردٸڭ ٶزٸندە وسى تاۋارلار باعاسىنىڭ كٷرت ٶسۋٸنە سەبەپ بولدى. وسىعان بايلانىستى ينفلياتسييا بويىنشا جاڭارتىلعان بولجام دامىعان ەلدەردە 5,7% جەنە دامۋشى ەلدەردە 8,7% بولدى, بۇل قاڭتارداعى بولجامداردان 1,8 جەنە 2,8 پ.ت. جوعارى.
ەلەمدٸك نارىقتاردا جالعاسىپ كەلە جاتقان تەڭگەرٸمسٸزدٸك نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ مۇناي بويىنشا بولجامداردى قايتا قاراۋىنا دا الىپ كەلەدٸ. مەسەلەن, ەو ەلدەرٸنٸڭ رەسەي مۇنايىن يمپورتتاۋعا تىيىم سالۋى اياسىندا ۇسىنىس تاپشىلىعىنىڭ كٷتٸلگەننەن جوعارى بولۋىنا بايلانىستى حالىقارالىق تالداۋشىلار بيىلعى ٷشٸنشٸ توقساندا Brent ماركالى مۇنايدىڭ بەلگٸلەنگەن باعاسى باررەلٸنە $130 دەيٸن كٶتەرٸلەدٸ دەپ كٷتەدٸ. ەكونوميكالىق ٶسۋدٸڭ ناشارلاپ بارا جاتقان بولجامدارى, سونداي-اق گەوساياسي شيەلەنٸستٸڭ كٷشەيۋٸ اياسىندا مۇنايعا ەلەمدٸك سۇرانىستىڭ بولجامى كٷنٸنە بٸر ميلليون باررەلگە تٶمەندەدٸ. بيىلعى ەكٸنشٸ توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, Brent ماركالى مۇنايدىڭ بەلگٸلەنگەن باعاسىنىڭ بولجامى باررەلٸنە $114 دەڭگەيٸندە ساقتالدى.
ينۆەستيتسييالىق بانكتەر اكتسييالار نارىعىنىڭ پەرسپەكتيۆالارىن سىندارلى باعالاۋدى جالعاستىرۋدا جەنە باعالاردىڭ جىل سوڭىنا دەيٸن ٶزدەرٸنٸڭ بازالىق ستسەنارييلەرٸندە قالپىنا كەلۋٸن كٷتٸپ وتىر. مەسەلەن, S&P 500 بولجامى مەدياناسىنىڭ مەنٸ 2022 جىلدىڭ سوڭىندا 4875 تارماقتى قۇرايدى, بۇل ٸس جٷزٸندە بيىلعى جىلدىڭ باسىنداعى يندەكس مەنٸنە قايتا ورالۋدى بٸلدٸرەدٸ. سونىمەن قاتار, ينۆەستيتسييالىق بانكتەر بولجامدارىنىڭ ستسەنارييٸ ينفلياتسييانىڭ سەنٸمدٸ تٷردە باياۋلاۋى جەنە ەكونوميكاداعى قۇلدىراۋدى بولدىرماۋ بولجامدارىنا نەگٸزدەلگەن.
بۇل رەتتە اعىمداعى ٷردٸستەرگە بايلانىستى كەيبٸر تالداۋشىلار 1980 جىلدان بەرٸ بايقالعان تٶمەن ينفلياتسييامەن, جاھاندانۋمەن جەنە تٶمەن قۇبىلمالىلىقپەن سيپاتتالاتىن نارىقتار تسيكلٸ مەن پاراديگماسىنىڭ اياقتالعانىن اتاپ ٶتتٸ. ولاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قارجى نارىقتارى ينفلياتسييا تەۋەكەلٸ دەفلياتسيياعا قاراعاندا ٷلكەن قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن جاڭا تسيكل قارساڭىندا تۇر. سوندىقتان ينۆەستورلار اكتيۆتەردٸ ەرتاراپتاندىرۋدى ۇلعايتۋعا, ونىڭ ٸشٸندە ناقتى اكتيۆتەرگە سالىمداردىڭ ٷلەسٸن ۇلعايتۋعا تيٸس.
دەرەككٶزٸ: Kapital.kz
