دامۋشى نارىقتار ٷشٸن جىل باسىنداعى الداعى كٷنگە دەگەن سەنٸم مەن وڭ ٶزگەرٸس كٷتۋگە قاراماستان, 2021 جىل وڭاي بولا قويعان جوق. الايدا, 2022 جىلدىڭ باستالۋى بٷكٸل قازاقستان مەن ونىڭ قارجى نارىعى ٷشٸن كٷتپەگەن وقيعالارعا تولى بولدى. تٶتەنشە جاعداي كەزٸندە ۇلتتىق بانك حالىق ٷشٸن بانكتٸك قىزمەتتەردٸ, اقشا جەنە ۆاليۋتا نارىعىنىڭ جۇمىس ٸستەۋٸن جەدەل قالپىنا كەلتٸرە الدى.
نارىقتار 2021 جىلعى وڭ كٷتۋلەرگە نەلٸكتەن قول جەتكٸزە الماعانى, 2021 جىلدىڭ قالاي اياقتالعانى جەنە قازاقستاننىڭ قارجى نارىعى ٷشٸن 2022 جىلدىڭ قالاي باستالعانى تۋرالى قرۇب تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ە.م. مولدابەكوۆا تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ.
– 2022 جىلدىڭ باسى قازاقستان ٷشٸن كٷتپەگەن ٶزگەرٸستەرمەن باستالدى, ەلدەگٸ قالىپتاسقان جاعدايعا جەنە تٶتەنشە جاعدايدىڭ ەنگٸزٸلۋٸنە بايلانىستى قارجى نارىقتارى شامامەن 10 قاڭتارعا دەيٸن جابىق بولدى. بٸزدٸڭ اقشا جەنە ۆاليۋتا نارىقتارىنداعى قازٸرگٸ كەزدەگٸ جاعداي قانداي? ۇلتتىق بانك ولاردىڭ جۇمىسىن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن قانداي شارالار قابىلدادى?
– ەلدەگٸ جاعداي تۇراقتانعان العاشقى كٷننەن باستاپ ۇلتتىق بانك قارجى نارىعىنىڭ قالىپتى جۇمىس ٸستەۋٸن قالپىنا كەلتٸرۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتٸ شارالاردى قابىلدادى.
بٸرٸنشٸدەن, 7 قاڭتاردان باستاپ حالىققا ارنالعان نەگٸزگٸ بانكتٸك قىزمەتتەر كەزەڭ-كەزەڭٸمەن قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ.
ەكٸنشٸدەن, 10 قاڭتاردان باستاپ اقشا جەنە قور نارىقتارىنداعى وپەراتسييالار قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. ۇلتتىق بانك ٶتٸمدٸلٸكتٸ ۇسىنۋ جەنە الۋ بويىنشا ەدب-مەن كٷن سايىنعى وپەراتسييالاردى قايتا باستادى. بانك سەكتورىنىڭ ٶتٸمدٸلٸك تەۋەكەلدەرٸنٸڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك رەپو جەنە سۆوپ نارىعىندا ٶتٸمدٸلٸكتٸ بارىنشا ۇزاق مەرزٸمگە: 7, 30 جەنە 90 كٷنگە ۇسىنۋعا كٸرٸستٸ.
بۇدان باسقا, جاعدايدىڭ تۇراقتانۋىنا قاراي نارىقتى قولما-قول شەتەل جەنە ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ٷزدٸكسٸز نىعايتۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە.
ٷشٸنشٸدەن, 12 قاڭتاردان باستاپ ۆاليۋتا نارىعىنداعى ساۋدا-ساتتىق ٸسكە قوسىلدى. ۇلتتىق بانك ساۋدا-ساتتىق قايتا باستالعاننان كەيٸنگٸ العاشقى كٷندەرٸ شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ ارتۋىن جەنە ونىڭ شەكتەۋلٸ ۇسىنىسىن كٷتتٸ. سوندىقتان, ۆاليۋتا نارىعىنىڭ اشىلۋى قارساڭىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعالار اياسىندا تەڭگەگە الىپساتارلىق قىسىمنىڭ كٶرسەتٸلۋٸنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسييا جٷرگٸزۋگە دايىن ەكەنٸمٸزدٸ مەلٸمدەدٸك.
شىنىندا دا, ۆاليۋتالار بويىنشا بٸر اپتاعا جۋىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ بولماۋىن ەسكەرە وتىرىپ, بيزنەس تاراپىنان, سول سيياقتى حالىق تاراپىنان شەتەل ۆاليۋتاسىنا جيناقتالعان سۇرانىس پايدا بولدى. جاعداي تەڭگە باعامىنىڭ بۇدان بىلايعى قوزعالىسى بويىنشا ورىن العان وقيعالار مەن بەلگٸسٸزدٸك اياسىندا ۆاليۋتا ساتۋشىلار سانىنىڭ ٶتە شەكتەۋلٸ بولۋىمەن كٷردەلەنە تٷستٸ. قارجىلىق تۇراقتىلىق تەۋەكەلدەرٸنە جەنە تۇراقسىزداندىراتىن اۋىتقۋلارعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسييا جٷرگٸزدٸ. ولاردىڭ كٶلەمٸ 12 جەنە 13 قاڭتاردا 240 ملن دوللاردى نەمەسە ساۋدا-ساتتىقتىڭ بٷكٸل كٶلەمٸنٸڭ 50%-عا جۋىعىن قۇرادى. جىل باسىنان باستاپ 13 قاڭتار ارالىعىندا شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ ارتۋى اياسىندا تەڭگە باعامى 433,67 تەڭگەگە دەيٸن 0,5%-عا ەلسٸرەدٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعداي تىنىشتالدى, قارجى نارىعىنىڭ جۇمىس ٸستەۋٸ تولىعىمەن قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ, وپەراتسييالار شتاتتىق رەجيمدە جٷرگٸزٸلۋدە.
– ٶتكەن جىلدى قورىتىندىلاي كەلە, قارجى نارىقتارى ٷشٸن 2021 جىلدى قالاي سيپاتتاۋعا بولادى? جىلدىڭ سوڭعى ايىندا نارىققا قانداي فاكتورلار ەسەر ەتتٸ?
– 2021 جىلدىڭ باسىندا ۆاكتسيناتسييالاۋ پروتسەسٸنٸڭ كەڭٸنەن ٶرٸستەۋٸن كٷتكەن ينۆەستورلاردىڭ ٷمٸتتەرٸ, ەسٸرەسە دامۋشى ەلدەردٸڭ نارىقتارىنا قاتىستى ٷمٸتتەرٸ وپتيميستٸك سارىندا بولدى. الايدا, جىلدى قورىتىندىلاي كەلە, بۇل وپتيميزم كٷتكەنٸمٸزدٸ اقتامادى دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
مونەتارلىق جەنە فيسكالدىق قولداۋدىڭ تەڭدەسسٸز شارالارى ەلەمدٸك ەكونوميكا ٶسۋٸنٸڭ جەنە قارجى نارىقتارىنىڭ سەرپٸنٸن جاقسارتۋدىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشتەرٸنە اينالدى. سونىمەن بٸرگە, بۇل شارالار بٷكٸل ەلەمدە تۇراقتى جەنە جوعارى ينفلياتسييانىڭ فاكتورلارىنا اينالدى.
سونىمەن قاتار, كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتامدارىنىڭ پايدا بولۋى, سونداي-اق ۆاكتسيناتسييانىڭ باياۋ قارقىنى مەجبٷرلٸ تٷردە قايتالانعان لوكداۋندارعا جەنە جاھاندىق جەتكٸزٸلٸم تٸزبەگٸنٸڭ بۇزىلۋىنا ەكەپ سوقتى, بۇل دا ەلەمدٸك باعانىڭ ٶسۋٸنە ەكەلٸپ, 2021 جىلى دامۋشى ەلدەر اكتيۆتەرٸنٸڭ سەرپٸنٸنە تەرٸس ەسەر ەتتٸ. دامۋشى ەلدەر اكتسييالارىنىڭ يندەكسٸ (MSCI EM) دامىعان ەلدەر نارىعىنان بٸرشاما ارتا قالا وتىرىپ, بٸر جىلدا 4,6%-عا تٶمەندەدٸ.
2021 جىلى قوماقتى ٶسۋدٸ كٶرسەتكەن اكتيۆتەردٸڭ بٸرنەشە سىنىپتارىنىڭ بٸرٸ فيسكالدىق جەنە مونەتارلىق قولداۋ شارالارى ەسەبٸنەن ٶتٸمدٸلٸكتٸڭ ساقتالىپ وتىرعان ەڭ ٷلكەن كٶلەمٸ اياسىندا دامىعان ەلدەردٸڭ اكتسييالار نارىعى بولدى. MSCI World يندەكسٸ بٸر جىل ٸشٸندە 22,4%-عا ٶستٸ. اقش دوللارىنىڭ نىعايۋى اياسىندا دامىعان ەلدەردٸڭ مەملەكەتتٸك وبليگاتسييالارىنىڭ جاھاندىق يندەكستەرٸنٸڭ كٸرٸستٸلٸگٸ تەرٸس بولدى جەنە (-)3,5%-دى قۇرادى, ال كورپوراتيۆتٸك وبليگاتسييالار يندەكسٸ 3,1%-عا تٶمەندەدٸ.
2021 جىلعى جەلتوقساندا اقش-تاعى ينفلياتسييا 7% ج/ج جەتتٸ – بۇل سوڭعى 40 جىلداعى رەكوردتى كٶرسەتكٸش. اقش-تاعى ينفلياتسييانىڭ ٶسۋٸ اقش فرج قولداۋ شارالارىنىڭ تەز ارادا توقتاتىلۋىنا جەنە مونەتارلىق ساياساتتى كٷشەيتۋگە كٶشۋگە بايلانىستى الاڭداۋشىلىقتىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولدى. قارجى نارىعىنا قاتىسۋشىلار فرج مٶلشەرلەمەسٸنٸڭ العاشقى ٶسۋٸن ناۋرىزدىڭ ٶزٸندە كٷتۋدە. نەتيجەسٸندە اقش دوللارى باعامىنىڭ جاھاندىق نىعايعانى جەنە قازىناشىلىق وبليگاتسييالار كٸرٸستٸلٸگٸنٸڭ ٶسكەنٸ بايقالدى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا, اقش دوللارىنىڭ DXY يندەكسٸ 6,4%-عا ەدەۋٸر ٶستٸ, بۇل سوڭعى 5 جىلداعى ەڭ جوعارى قارقىن بولىپ تابىلادى. دامۋشى نارىقتاردىڭ ۆاليۋتالارىندا قاراما-قارسى سەرپٸن ەم ەلدەرٸ ۆاليۋتالارىنىڭ يندەكسٸ 9,25%-عا ەلسٸرەدٸ.
بيىلعى جىلدىڭ باسىنان باستاپ دامۋشى ەلدەردٸڭ ۆاليۋتا يندەكسٸ بويىنشا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەر بايقالمايدى. الايدا, ناتو مەن رەسەي فەدەراتسيياسى اراسىندا ۋكرايناداعى جاعداي بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن كەلٸسسٶزدەردٸڭ نەتيجەسٸز اياقتالۋى اياسىندا كەشە رەسەي رۋبلٸنٸڭ باعامى بٸر دوللار ٷشٸن 74,7 رۋبلدەن 76,3 رۋبلگە دەيٸن 2,2%-عا ەلسٸرەگەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن.
– قازاقستان ەكونوميكاسى ٷشٸن مۇناي نارىعىنىڭ ماڭىزى زور. جەلتوقساندا مۇناي نارىعىندا قانداي احۋال ورىن الدى, 2021 جىلدى قالاي قورىتىندىلاۋعا بولادى?
– جالپى, جىل قورىتىندىسى بويىنشا مۇناي باعاسىنىڭ سەرپٸنٸ ەسەرلٸ قالپىنا كەلۋدٸ كٶرسەتتٸ, 2009 جىلدان بەرٸ رەكوردتى ٶسۋ قارقىنى بٸر جىلدا +50,2% بولدى. ەگەر 2020 جىلى «قارا التىن» نارىعىندا نەگٸزگٸ ديريجەر ۇسىنىس, اتاپ ايتقاندا, وپەك+ اليانسىنىڭ كۆوتالارى بولسا, 2021 جىلى ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ بٸرتٸندەپ قالپىنا كەلۋٸنە بايلانىستى نازار اۋدارۋ سۇرانىس جاعىنا اۋىستى, بۇل ٶسۋدٸڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالدى.
جىلدىڭ سوڭعى ايىندا مۇناي باعاسى قاراشاداعى كٷرت قۇلدىراۋدى رەتتەدٸ, باعا بەلگٸلەۋلەر بٸر باررەل ٷشٸن 77,78 اقش دوللارى دەڭگەيٸنە دەيٸن بٸر ايدا 10,2%-عا قالپىنا كەلدٸ. جاڭا «وميكرون» شتاممىنىڭ بارىنشا جەڭٸل بەلگٸلەرٸ تۋرالى حابار, سونداي-اق اقش-تاعى مۇناي قورىنىڭ تٶمەندەۋٸ مۇناي باعاسىنا قولايلى ەسەر ەتتٸ.
2022 جىلعى قاڭتاردا مۇناي نارىعىندا باعانىڭ ٶسۋٸ جالعاستى. وپەك+ اليانسى بۇرىن كەلٸسٸلگەن ٶندٸرۋ بويىنشا تەۋلٸگٸنە +400 مىڭ باررەلگە ۇلعايتۋدى ۇستانۋعا شەشٸم قابىلدادى. الايدا, ينۆەستورلار ٶندٸرٸستٸڭ ٶسۋٸ الدىڭعى ايلاردا كۆوتالارعا سەيكەس ٶندٸرٸستٸڭ ٶسۋٸنە قول جەتكٸزە الماعان ليۆييا, نيگەرييا جەنە رەسەي سيياقتى ەلدەر ەسەبٸنەن بەكٸتٸلگەن ليميتتەردەن ارتتا قالادى دەپ كٷتۋدە. وسى تۇرعىدان باعا بەلگٸلەۋلەر جوعارى دەڭگەيدە – بٸر باررەل ٷشٸن 84 اقش دوللارى بولىپ تۇر.
– 2021 جىلعى جەلتوقساندا ۆاليۋتا نارىعىندا احۋال قانداي بولدى? جالپى 2021 جىلى تەڭگە باعامىنىڭ قالىپتاسۋىنا قانداي فاكتورلار ەسەر ەتتٸ?
– قاراشانىڭ سوڭى مەن جەلتوقساننىڭ العاشقى كٷندەرٸندە «وميكرون» شتاممى تۋرالى جاڭالىقتار مەن مۇناي باعاسىنىڭ بٸر باررەل ٷشٸن 65,7 دوللارعا دەيٸن كٷرت تٶمەندەۋٸ اياسىندا تەڭگە بەيرەزيدەنتتەردەن قاتتى قىسىم كٶرٸپ, حالىق پەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ جوعارى سۇرانىسىنا يە بولدى. جەلتوقساندا ساۋدا-ساتتىق كٶلەمٸ رەكوردتى 4,26 ملرد اقش دوللارىنا جەتتٸ.
دامىعان ەلدەرگە كاپيتالدىڭ جاھاندىق ەكەتٸلۋٸ اياسىندا شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ تەڭگە بويىنشا كەرري-پوزيتسييالاردان شىعۋى جەلتوقساندا كٷشەيٸپ, شەتەل ۆاليۋتاسىنا ٶسكەن سۇرانىسقا ەسەر ەتتٸ. بٸر ايدا شەتەلدٸك ينۆەستورلاردىڭ سالىمدارى 200 ملرد تەڭگەگە (شامامەن 452 ملن اقش دوللارى) ەدەۋٸر تٶمەندەدٸ. وسىلايشا, بٸزدٸڭ ەسەپتەۋٸمٸز بويىنشا, 2021 جىلعى سوڭعى ەكٸ ايدا بەيرەزيدەنتتەر تاراپىنان تەڭگە بويىنشا پوزيتسييالاردى جابۋ ٷشٸن شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىس كٶلەمٸ 1 ملرد اقش دوللارىنان استى.
جەلتوقساندا ۆاليۋتا نارىعىنداعى بەلسەندٸلٸكتٸڭ ارتۋى كەسٸپورىندار مەن حالىق سۇرانىسىنىڭ ٶسۋٸنە بايلانىستى بولدى. جىلدىڭ سوڭىنا تامان كومپانييالاردا بيۋدجەتتٸ يگەرۋدٸڭ, تٶلەمدەردٸ جٷزەگە اسىرۋدىڭ بەلسەندٸ كەزەڭٸ ورىن الدى, بۇل يمپورتقا, تيٸسٸنشە شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستى قولدادى. بٸزدٸڭ ەسەپتەۋٸمٸز بويىنشا, جەلتوقساندا حالىق تاراپىنان قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىس كٷن سايىن كەمٸندە 30 ملن دوللاردى قۇرادى.
جەلتوقساننىڭ جەكەلەگەن كٷندەرٸندە ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋال جوعارى سۇرانىسپەن جەنە ٶتە شەكتەۋلٸ ۇسىنىسپەن سيپاتتالدى. بۇعان دەيٸن بٸز جەلتوقساننىڭ باسىندا ۇلتتىق بانك تاراپىنان ينتەرۆەنتسييا جٷرگٸزٸلەتٸ تۋرالى ايتقان بولاتىنبىز. 2 جەنە 3 جەلتوقساندا بەيرەزيدەنتتەر تاراپىنان ايتارلىقتاي سۇرانىس اياسىندا ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ٷشٸن ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسييا جٷرگٸزدٸ, سونداي-اق جەلتوقساننىڭ سوڭعى كٷنٸ جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالار تاراپىنان سۇرانىس پەن شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتۋشىلاردىڭ ٸس جٷزٸندە بولماۋى اياسىندا تەڭگەنٸ تۇراقسىزداندىراتىن اۋىتقۋلاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا قرۇب ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسييا جٷرگٸزدٸ. جالپى, ۇلتتىق بانكتٸڭ 2021 جىلعى جەلتوقسانداعى ينتەرۆەنتسييالارىنىڭ كٶلەمٸ 252 ملن اقش دوللارىن قۇرادى.
ەكٸنشٸ جاعىنان, جەلتوقساندا ۇلتتىق قور قاراجاتىن بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەر بٶلۋ جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور تاراپىنان شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتۋ ٷشٸن كونۆەرتاتسييالاۋ وپەراتسييالارى تەڭگەگە قولداۋ كٶرسەتتٸ. ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ جەلتوقسانداعى سالىق اپتاسى ٸشٸندە ساتۋى دا شەتەل ۆاليۋتاسىن ۇسىنۋدى قولدادى. ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەڭگە باعامى 431,80 تەڭگەگە دەيٸن نەمەسە 0,6%-عا قالىپتى تٷردە نىعايدى.
جالپى, 2021 جىلى تەڭگە باعامى مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸنە قاراماستان, 2,6%-عا ەلسٸرەدٸ. شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ نەگٸزگٸ ٶسۋ سەبەپتەرٸنە توقتالىپ ٶتەيٸن:
1) نەگٸزگٸ سەبەپ – كەيٸنگە قالدىرىلعان سۇرانىس پەن ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ اياسىندا يمپورتتىڭ ٶسۋٸ. ۆاليۋتا نارىعىنا نەگٸزگٸ قىسىمدى تۇتىنۋ يمپورتى كٶرسەتەدٸ. الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, بيىلعى جىلعى 11 ايدا تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ يمپورتى 2 ملرد اقش دوللارىنا نەمەسە 2020 جىلعى 11 ايعا قاتىستى +22%-عا جەنە 2,4 ملرد اقش دوللارىنا نەمەسە 2019 جىلعى پاندەميياعا دەيٸنگٸ ۇقساس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا +27%-عا ٶستٸ. ارالىق تاۋارلار مەن ٶندٸرٸس قۇرالدارىنىڭ يمپورتى ٸشٸنارا شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالارمەن قارجىلاندىرىلادى. سوندىقتان ونىڭ ۆاليۋتا نارىعىنا ەسەرٸ ونشا ماڭىزدى ەمەس.
2) بۇل – اقشا بازاسىنىڭ ٶسۋٸ. اقشا بازاسىنىڭ كەڭەيۋٸ تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەۋ ارقىلى اقشا ماسساسىن كٶبەيتەدٸ, نەتيجەسٸندە تۇتىنۋ تاۋارلارى يمپورتىنىڭ ٶسۋٸنە الىپ كەلەدٸ. داعدارىسقا قارسى شارالار مەن جەڭٸلدٸكپەن كرەديتتەۋ باعدارلامالارى شەڭبەرٸندە قاراجات بٶلۋ اياسىندا اقشا بازاسى 2020 جىلدىڭ باسىنان باستاپ 11,0 ترلن تەڭگەگە دەيٸن 1,6 ەسە ۇلعايدى, ٶسۋ 4,1 ترلن تەڭگەنٸ قۇرادى.
3) مەملەكەت باسشىسىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىن مەرزٸمٸنەن بۇرىن الۋ جٶنٸندەگٸ باستاماسىن ٸسكە اسىرۋ كٶپتەگەن ازاماتتارعا تۇرعىن ٷي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا جەنە بۇرىن الىنعان يپوتەكالىق كرەديتتەردٸ ٶتەۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. بٸراق بۇل قاراجاتتى تٷپكٸلٸكتٸ الۋشىلار, ياعني قۇرىلىس كومپانييالارى مەن جىلجىمايتىن مٷلٸكتٸ ساتقان جەكە تۇلعالار العان قاراجاتىنىڭ ورتا ەسەپپەن 40-50%-ىن (2,5 - 3 ملرد دوللار) يمپورت پەن شەتەل ۆاليۋتاسىنا باعىتتاعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن. قۇرىلىس كومپانييالارى تاراپىنان بۇل – قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن جابدىقتارىنىڭ يمپورتى, ال جەكە تۇلعالار تاراپىنان بۇل – تۇتىنۋ يمپورتى مەن شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋ.
4) دوللارمەن سالىمدار كٶلەمٸنٸڭ ٶسۋٸ. 2021 جىلعى 11 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دوللارلاندىرۋ دەڭگەيٸ ٸس جٷزٸندە ٶزگەرمەگەنٸنە جەنە 37,2-37,3% دەڭگەيٸندە تۇرعانىنا قاراماستان, ۆاليۋتالىق سالىمدار كٶلەمٸنٸڭ 1,4 ترلن تەڭگەگە ٶسۋٸ بايقالادى. بۇل رەتتە قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە ايىرباستاۋ باعامىنىڭ ەلسٸرەۋٸنە بايلانىستى باعامدىق قايتا باعالاۋ شامامەن 250 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى. شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى سالىمداردىڭ ناقتى ٶسۋٸ 1,1 ترلن تەڭگەنٸ نەمەسە 2,6 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى
5) دامىعان ەلدەردە مونەتارلىق ساياساتتى كٷشەيتۋدٸڭ باستالۋى, اقش دوللارىنىڭ نىعايۋى جەنە دامۋشى نارىقتاردان كاپيتالدىڭ ەكەتٸلۋٸ تەڭگەگە قىسىم كٶرسەتتٸ. جوعارىدا اتاپ ٶتكەندەي, ەم ەلدەرٸ ۆاليۋتالارىنىڭ يندەكسٸ 2021 جىلى 9,25%-كە ەلسٸرەدٸ.
جالپى العاندا, 2021 جىل بەيرەزيدەنتتەردٸڭ قازاقستاندىق باعالى قاعازدارعا قىزىعۋشىلىعىنىڭ نەتتو-ۇلعايۋىمەن ەرەكشەلەنگەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. وسىلايشا, قر مبق-داعى بەيرەزيدەنتتەردٸڭ ٷلەسٸ 3,13%-تەن 4,26%-كە دەيٸن ٶستٸ. ولاردىڭ ينۆەستيتسييالارىنىڭ كٶلەمٸ 2021 جىلدىڭ باسىنداعى 413 ملرد تەڭگەدەن 2021 جىلعى قازاندا 863 ملرد تەڭگەگە دەيٸن ۇلعايدى, كەيٸننەن قاراشا-جەلتوقساندا 595,5 ملرد تەڭگەگە دەيٸن تٶمەندەدٸ.
– ينتەرۆەنتسييا جٷرگٸزۋ 2021 جىلعى جەلتوقساندا قرۇب-تىڭ التىنۆاليۋتا اكتيۆتەرٸنٸڭ ديناميكاسىنا قالاي ەسەر ەتتٸ?
– التىنۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸ بيىلعى جىلعى جەلتوقساننىڭ باسىنان باستاپ 1,1 ملرد اقش دوللارىنا تٶمەندەپ, جەلتوقساننىڭ سوڭىندا 34,4 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
2021 جىلى كٶلەمٸ العاش رەت 400 توننا بەلگٸسٸنەن اسقان التىن پورتفەلٸ 402,4 تونناعا جەتتٸ نەمەسە 23,5 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. جەلتوقساندا التىن باعاسىنىڭ بٸر ۋنتسييا ٷشٸن 1820 دوللارعا دەيٸن 1,3%-عا شامالى ٶسۋٸ اقش-تاعى ٷدەي تٷسكەن ينفلياتسييادان تۋىندادى, الايدا اقش فرج ريتوريكاسى جەنە اكتيۆتەردٸ ساتىپ الۋ باعدارلاماسىن قىسقارتۋ قارقىنىنىڭ جەدەلدەۋٸ باعالى مەتالل قۇنىنىڭ ودان ەرٸ ٶسۋٸن شەكتەدٸ.
نەتيجەسٸندە التىنۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ اكتيۆتەردٸڭ ۆاليۋتالىق بٶلٸگٸ ەسەبٸنەن ورىن الدى, ول مەملەكەتتٸك بورىشتى تٶلەۋ, ٷكٸمەت شوتتارى جەنە ۇلتتىق بانك كليەنتتەرٸنٸڭ كوررەسپوندەنتتٸك شوتتارى بويىنشا وپەراتسييالار, سونداي-اق ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسييالار سالدارىنان 1,1 ملرد-قا تٶمەندەدٸ.
– ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردٸڭ كٶلەمٸ جەلتوقساندا جەنە جالپى 2021 جىلى قالاي ٶزگەردٸ? بۇعان قانداي فاكتورلار ەسەر ەتتٸ?
– الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرٸ جەلتوقسان ايىندا 404 ملن اقش دوللارىنا ارتىپ, 2021 جىلدىڭ سوڭىندا 55,3 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
بٸرٸنشٸ كەزەكتە 2021 جىلعى قاراشادا وميكرون جاڭا شتاممىنىڭ انىقتالۋىنا بايلانىستى نارىقتاردا ايتارلىقتاي تٷزەتۋلەر بولعانىن اتاپ ٶتۋ قاجەت. الايدا جەلتوقساندا نارىققا قاتىسۋشىلار اۋقىمدى لوكداۋندار تەجٸريبەسٸنەن كەتۋ اياسىندا بارىنشا وپتيميستٸك كٶزقاراستا بولدى. نەتيجەسٸندە جەلتوقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قارجى نارىقتارىندا قالپىنا كەلۋ بايقالدى. ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسييالىق كٸرٸسٸ جەلتوقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭ بولىپ, 916 ملن اقش دوللارىن قۇرادى.
بۇل رەتتە, ٶتكەن ايدا 368 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە كەپٸلدٸك بەرٸلگەن جەنە نىسانالى ترانسفەرتتەر بٶلۋ ماقساتىندا ۆاليۋتا نارىعىندا 839 ملن اقش دوللارى سوماسىنا اكتيۆتەر ساتىلدى.
جالپى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەردٸ الۋ اياسىندا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرٸ 2021 جىلى 3,4 ملرد اقش دوللارىنا تٶمەندەدٸ.
ٶتكەن جىلى ۇلتتىق قوردان 4,5 ترلن تەڭگەگە بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەر بٶلۋدٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن 9,6 ملرد اقش دوللارىنا ۆاليۋتالىق اكتيۆتەر ساتىلدى. قورعا شەتەل ۆاليۋتاسىندا تٷسەتٸن تٷسٸمدەر بٸر جىلدا 3,9 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
– 2022 جىلى نارىقتاردىڭ ديناميكاسىنا قاتىستى نە كٷتەسٸزدەر?
– سovid-19-عا بايلانىستى بۇدان بىلايعى جاعداي, فرج جەنە باسقا ورتالىق بانكتەردٸڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ باعىتى, ەلەمدەگٸ ينفلياتسييانىڭ جەدەلدەۋٸ سيياقتى وسىنداي نەگٸزگٸ فاكتورلاردىڭ بارلىعى 2022 جىلى نارىقتاردىڭ سەرپٸنٸن ايقىندايتىن بولادى.
ەلەمدٸك ەكونوميكانى قالپىنا كەلتٸرۋ جالعاسۋدا, ەىدۇ 2022 جىلى جاھاندىق ٸجٶ-نٸڭ 4,5%-عا ٶسۋٸن كٷتۋدە. ۇلتتىق بانكتٸڭ جەلتوقسان ايىنداعى بولجامىنا سەيكەس قازاقستان ەكونوميكاسى وسى جىلى مۇنايدىڭ ورتاشا جىلدىق باعاسى بٸر باررەل ٷشٸن 70 اقش دوللارى بولعان كەزدە 3,9-4,2%-عا ٶسەدٸ.
بٸزدٸڭ ۆاليۋتا نارىعىمىزعا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن فاكتورلارعا جەكە توقتالىپ ٶتەيٸن. بٸرٸنشٸدەن, مۇناي باعاسى تەڭگە ٷشٸن ٸرگەلٸ فاكتورلاردىڭ بٸر بولىپ تابىلادى, ونىڭ سەرپٸنٸنە Covid-19-بەن بايلانىستى احۋال قاتتى ەسەر ەتٸپ كەلەدٸ. كٶپتەگەن تالداۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇناي نارىعىنىڭ پەرسپەكتيۆاسى وڭ بولىپ قالۋدا – سۇرانىس تا بٸرتٸندەپ قالپىنا كەلۋدە, بۇل بايقالىپ وتىرعان مۇناي ۇسىنىسىنىڭ شامالى عانا تاپشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, «قارا التىن» باعاسىنىڭ ٶسكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. وپەك+ ەلدەرٸنٸڭ بۇدان كەيٸنگٸ ساياساتى جەنە ٶندٸرۋدٸ ۇلعايتۋ قارقىنى ماڭىزدى رٶل اتقاراتىن بولادى. الايدا, ەنەرگييا تاسىمالداۋشىلار نارىعى ٷشٸن Covid-19-بەن بايلانىستى احۋالدىڭ ناشارلاۋى جەنە يران مۇنايىن ەكسپورتتاۋعا اقش ەمبارگوسى كٷشٸنٸڭ جويىلۋى نەگٸزگٸ تەۋەكەلدەر بولىپ قالادى.
ەكٸنشٸدەن, ەلەمدٸك قارجى نارىقتارىندا اقش فرج-نىڭ الداعى ساياساتى نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ قالۋدا. بۇدان بۇرىن ايتىپ ٶتكەندەي, سوڭعى وتىرىستان كەيٸن مٶلشەرلەمەلەردٸ تەز ارادا ارتتىرۋ بويىنشا كٷتۋلەر ايتارلىقتاي كٷشەيدٸ. نارىق فرج مٶلشەرلەمەسٸنٸڭ 2022 جىلى ٷش رەت ەمەس, تٶرت رەت كٶتەرٸلەتٸنٸ جٶنٸندەگٸ بولجامداردى قاراستىرۋدا.
اقش فرج مٶلشەرلەمەلەرٸنٸڭ ارتۋى – ەكونوميكاسى دامۋشى نارىقتار ٷشٸن اقش دوللارىنىڭ نىعايۋىنا, نەتيجەسٸندە كاپيتالدىڭ ەكەتٸلۋٸنە جەنە ەم ەلدەرٸ ٷشٸن قارىز الۋ قۇنىنىڭ ارتۋىنا ەكەپ سوقتىراتىن تەرٸس فاكتور. ەكٸنشٸ جاعىنان, كەيبٸر تالداۋشىلار 2021 جىلى اقش دوللارى باعامىنىڭ جاھاندىق نىعايۋى مٶلشەرلەمەنٸڭ كٷتكەننەن دە تەز ارتۋ ستسەنارييٸنٸڭ ٸسكە اساتىنى جٶنٸندەگٸ كٷتۋدٸڭ قالىپتاسىپ قالعانىن اتاپ ٶتتٸ. سوندىقتان, بٸز قارجى نارىقتارىنداعى قازٸرگٸ احۋال ساقتالعان جاعدايدا, اقش دوللارىنىڭ ايتارلىقتاي نىعايۋىن كٷتپەيمٸز.
سالىمداردى دوللارسىزداندىرۋ/دوللارلاندىرۋ بويىنشا بۇدان بىلايعى سەرپٸن جەنە تٶلەم بالانسىنىڭ جاي-كٷيٸ تەڭگە ٷشٸن ايقىنداۋشى ٸشكٸ فاكتورلار بولماق. مۇناي باعاسى ۇلعايىپ, قازاقستاندىق ەكسپورت كٶلەمٸنٸڭ ٶسۋٸنە ىقپال ەتكەنٸنە قاراماستان, يمپورت تا ٶسۋٸن جالعاستىرىپ, تەڭگەگە قىسىم كٶرسەتۋدە. يمپورتقا تەۋەلدٸلٸك حالىق پەن بيزنەستٸڭ دوللارلانۋىن شەكتەيتٸن سەبەپتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
مەملەكەت باسشىسى مونەتارلىق ساياساتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ورنىقتى ەكونوميكالىق ٶسۋ ٷشٸن ۆاليۋتا نارىعىندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزدى رٶلٸن ناقتى اتاپ ٶتتٸ. ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق بانكتٸڭ بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەرٸ 2022 جىلى جەنە ورتا مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا يمپورتقا تەۋەلدٸلٸكتٸ تٶمەندەتۋگە, ينفلياتسييانى نىسانالى دەلٸز دەڭگەيٸنە دەيٸن تۇراقتاندىرۋعا جەنە تٶمەندەتۋگە باعىتتالاتىن بولادى, بۇل ۆاليۋتا نارىعىنداعى تەڭگەرٸم مەن تۇراقتىلىققا ىقپال ەتەدٸ.
دەرەككٶزٸ: Kapital.kz
