مامىردا ەلەمدٸك نارىقتا قارجىلىق تالاپتار كٷشەيە تٷسٸپ, اقش فرج مٶلشەرلەمەنٸ جارتى پايىزدىق تارماققا كٶتەردٸ. جاھاندىق ينۆەستورلار ەوب-تان دا وسىنداي قادام كٷتەدٸ. بۇل رەتتە ەلەمدٸك شيكٸزات جەنە ۆاليۋتا نارىعىنداعى قۇبىلمالىلىق پەن بەلگٸسٸزدٸك گەوساياسي تەۋەكەلدەرگە بايلانىستى ساقتالىپ وتىر. بۇل تەڭگە ديناميكاسىنا قالاي ەسەر ەتكەنٸن جەنە حالىقارالىق رەزەرۆتەر ديناميكاسىنىڭ نەگٸزگٸ فاكتورلارى قانداي ەكەنٸن قرۇب تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ە.م. مولدابەكوۆا تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
– مامىر ايىندا قارجى نارىقتارىنا قانداي وقيعالار كٶپ ەسەر ەتتٸ?
– مامىر ايىندا نارىقتاردا قارجىلىق تالاپتار كٷشەيۋ ٷدەرٸسٸن جالعاستىردى. سەۋٸردە اقش فرج-نىڭ مٶلشەرلەمەنٸ بارىنشا باتىل كٶتەرۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ەسكەرتۋ بەلگٸلەرٸن بايقادىق. سونىڭ نەتيجەسٸندە ماڭىزدى, بٸراق كٷتكەندەي وقيعا بولدى, ول مامىر ايىندا مٶلشەرلەمەنٸ 0,75-1%-عا دەيٸن 50 بازيستٸك تارماققا ۇلعايتۋ تۋرالى شەشٸم ەدٸ. سونىمەن قاتار الاڭداۋشىلىقتىڭ الدىن العىسى كەلگەن فرج تٶراعاسى دج. پاۋەلل رەتتەۋشٸنٸڭ قازٸرگٸ ۋاقىتتا مٶلشەرلەمەنٸ ەلدەقايدا تەز 75 ب.ت. كٶتەرۋ مەسەلەسٸن اسا بٸر ىجداعاتتىقپەن قاراستىرمايتىنىن مەلٸمدەدٸ. اقش فرج-دان كەيٸن ەوب 2022 جىلعى شٸلدەدە قارجىلىق تالاپتاردى تەز ارادا كٷشەيتۋ مٷمكٸندٸگٸن تالقىلاۋعا بەلسەنە كٸرٸستٸ. ەۋروايماق ورتالىق بانكٸنٸڭ باسشىسى پايىزدىق مٶلشەرلەمەلەر دەڭگەيٸن تٷزەتۋ ورىندى دەپ سانايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
مامىردا جاھاندىق ينۆەستورلاردىڭ سەنتيمەنتٸ الدىڭعى ايمەن سالىستىرعاندا تەرٸس بولماعانىنا قاراماستان, قۇبىلمالىلىق ەڭ جوعارى دەڭگەيدە قالدى: VIX قۇبىلمالىلىق ينديكاتورى 36 تارماقتان جوعارى كٶتەرٸلدٸ. مامىردا اكتسييالار نارىعىنىڭ ديناميكاسى ارالاس بولدى – اي باسىندا ايتارلىقتاي قۇلدىراۋ بايقالىپ, كەيٸنٸرەك قحر-داعى كوۆيدكە قارسى شەكتەۋلەردٸ بٸرتٸندەپ الىپ تاستاۋ تۋرالى حابارلامالار اياسىندا تٷزەلدٸ. ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, MSCI World اكتسييالار جاھاندىق يندەكسٸ 0,2%-عا تٶمەندەدٸ.
وسى جاعدايدا DXY اقش دوللارىنىڭ يندەكسٸ مامىر باسىندا جيىرما جىلداعى ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸش – 104,9 تارماققا دەيٸن ٶستٸ, ودان كەيٸن ايدى 1,2%-عا ەلسٸرەي اياقتاپ, تٶمەندەدٸ.
ٶتكەن ايدا ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸڭ ەلەمدٸك كٶرسەتكٸشٸ قحر-داعى قۇلدىراۋدىڭ بەسەڭدەۋٸ جەنە برازيلييادا, مەكسيكا مەن كانادادا احۋالدىڭ جاقسارۋى اياسىندا بٸر ايدا 51,5 تارماققا دەيٸن 0,3 تارماقتى قوسىپ, ورنىقتىلىقتى كٶرسەتتٸ.
ساقتالىپ وتىرعان گەوساياسي شيەلەنٸس سالدارىنان مۇناي نارىعىندا باعانىڭ ٶسۋٸ بٸر ايدا 12,4%-عا جەتتٸ. بۇل رەتتە, ەو قۇبىرمەن تاسىمالداناتىن رەسەي مۇنايىن ەكسپورتتاۋعا ٸشٸنارا تىيىم سالۋ بويىنشا كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزگەننەن كەيٸن قىتايداعى كارانتينگە قاتىستى الاڭداۋ ەكٸنشٸ ورىنعا اۋىستى.
2 ماۋسىمدا وپەك+ شٸلدە-تامىزعا ارنالعان كۆوتانى 430 مىڭ باررەلدٸڭ ورنىنا تەۋلٸگٸنە 648 مىڭ باررەلگە ۇلعايتىپ, ٶندٸرۋ جٶنٸندەگٸ شەكتەۋلەردٸ قىسقارتۋ جەدەلدەيتٸنٸ تۋرالى جارييالادى. الايدا مۇناي باعاسى كەيبٸر ەلدەردٸڭ مۇناي كٶلەمٸن جىلدام ۇلعايتۋ مٷمكٸندٸگٸنە بايلانىستى كٷمەن تۋىنداۋىنان 1 باررەل ٷشٸن شامامەن 120 اقش دوللارى دەڭگەيٸندە نىعايىپ, اتالعان حابارعا بايلانىستى ٶستٸ.
– سىرتقى نارىقتاردىڭ قۇبىلمالىلىعىنا قاراماستان, مامىردا ٸشكٸ ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعداي قولايلى بولدى. بۇل نەگە بايلانىستى?
– شىنىمەن دە, مامىردا تەڭگە باعامى 1 دوللار ٷشٸن 415,16 تەڭگەگە تٷسٸپ, نىعايۋىن جالعاستىردى. بٸر ايدا ايىرباستاۋ باعامى مۇنايدىڭ جوعارى باعاسى, ەكسپورتتىق ۆاليۋتالىق تٷسٸمنٸڭ ۇلعايۋى, دامۋشى نارىقتاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە رەسەي رۋبلٸنٸڭ نىعايۋى, ٸرٸ سالىق كەزەڭٸ جەنە جەكە تۇلعالاردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىسىنىڭ جالپى تٶمەندەۋٸ اياسىندا 6,8%-عا نىعايدى.
ۆاليۋتا نارىعىنداعى ۇسىنىس تا كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ ۆاليۋتالىق تٷسٸمٸن ساتۋى ەسەبٸنەن قولداۋ تاپتى, ولاردىڭ ساتۋ كٶلەمٸ مامىردا 598 ملن اقش دوللارىنا جۋىق بولدى.
بيۋدجەتكە ٸرٸ سالىق تٶلەمدەرٸ كەزەڭٸ جەنە ۆاليۋتانى ساتۋدىڭ تيٸستٸ قاجەتتٸلٸگٸ اياسىندا شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ۇسىنىسى سۇرانىستان ەدەۋٸر اسىپ تٷستٸ. ٶتٸمدٸلٸكتٸ قولداۋ جەنە سالىق اپتاسى كەزەڭٸندە شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى قالىپتاسقان تەڭگەرٸمسٸزدٸكتٸ تٷزەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك 110,5 ملن اقش دوللارىنا شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ارتىق ۇسىنىسىن ساتىپ الدى. ينتەرۆەنتسييا كٶلەمٸ جالپى نارىقتىڭ شامامەن 4,6%-ىن قۇراعانىن, بۇل رەتتە ۇلتتىق بانكتٸڭ قاتىسۋى بەيتاراپ بولعانىن جەنە باعام بەلگٸلەۋگە ەسەر ەتپەگەنٸن اتاپ ٶتكەن دۇرىس.
ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەر بٶلۋ ٷشٸن اي باسىندا 4 ملن اقش دوللارى ساتىلدى. بۇدان كەيٸن ترانسفەرتتەردٸڭ ۇلتتىق قورعا تٷسەتٸن تٷسٸمدەر ەسەبٸنەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸنە بايلانىستى ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق قاراجاتىن كونۆەرتاتسييالاۋ قاجەت بولعان جوق.
زەينەتاقى اكتيۆتەرٸنٸڭ ۆاليۋتالىق ٷلەسٸن كەمٸندە 30% دەڭگەيٸندە ۇستاۋ ماقساتىندا, ينۆەستيتسييالىق پورتفەلدٸ ەرتاراپتاندىرۋ ٷشٸن مامىردا بجزق ۆاليۋتا نارىعىندا زەينەتاقى اكتيۆتەرٸ ٷشٸن 74,5 ملن اقش دوللارىن ساتىپ الدى.
– مامىردا رۋبلدٸڭ دوللارعا قاتىستى ايتارلىقتاي نىعايعانىن بايقادىق. وسى جەردە ەكٸ ساۋال تۋىندايدى. بٸرٸنشٸدەن, رۋبلگە قاراعاندا تەڭگە نەگە باياۋ نىعايدى? ەكٸنشٸدەن, كٶپتەگەن ساراپشىلار رۋبلدٸڭ نىعايۋى جاساندى جەنە ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەنٸن ايتتى. رۋبل جاقىن ارادا ەلسٸرەگەن جاعدايدا ۇلتتىق بانك تەڭگەنٸڭ دە ونىمەن بٸرگە قاتار ەلسٸرەيتٸنٸن ويلاپ وتىر ما?
– شىن مەنٸندە, مامىردىڭ سوڭعى ون كٷندٸگٸندە رۋبل باعامى 2018 جىلعى اقپاننان باستاپ ەڭ تٶمەنگٸ مەنگە جەتكەن بولاتىن. رۋبلدٸڭ قارقىندى نىعايۋىندا رەسەي فەدەراتسيياسى قابىلداعان كاپيتال قوزعالىسىن باقىلاۋ شارالارى رٶلٸنٸڭ ماڭىزى زور. اتاپ ايتقاندا, ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ۆاليۋتالىق تٷسٸمنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن مٸندەتتٸ تٷردە ساتۋى, كاپيتالدى ەلدەن شىعارۋعا تىيىم سالۋ جەنە ت.ب.
تەڭگەمەن سالىستىرعاندا, رۋبل باعامىنىڭ بارىنشا نىعايۋى ٶزارا باعا بەلگٸلەۋ كەزٸندە 1 رۋبل ٷشٸن 5-5,5 تەڭگەدەن 7 تەڭگەگە دەيٸن ٶزگەرۋٸنە ەكەلدٸ. مۇنداي تەپە-تەڭدٸكتٸڭ بۇزىلۋى رف مەن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ٶزارا ساۋداسىنداعى نەمەسە قۇرىلىمدارىنداعى ٸرگەلٸ ٶزگەرٸستەرگە بايلانىستى بولماعانىن اتاپ كٶرسەتكەن جٶن. بٸرٸنشٸ سۇراققا جاۋاپ بەرەتٸن بولساق, تەڭگە رۋبل سيياقتى ايتارلىقتاي نىعايعان جوق, سەبەبٸ رۋبلدٸڭ نىعايۋى بٸزدٸڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا تٸكەلەي ەسەر ەتپەيتٸن ەرەكشە فاكتورلارعا بايلانىستى.
رۋبل مەن تەڭگە باعامىنىڭ ودان ارعى جاعدايىنا قاتىستى ۇلتتىق بانكتٸڭ تەڭگەنٸڭ نارىقتىق باعامىنا ارالاسۋدى ماقسات ەتپەيتٸنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. سوندىقتان رۋبلمەن نەمەسە كەز كەلگەن باسقا ۆاليۋتامەن تەپە-تەڭدٸككە ەسەر ەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىمەن قانداي دا بٸر ايلا-شارعى جاسالمايدى. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – ٸشكٸ قارجى نارىعىنداعى تۇراقسىزدىقتى بولدىرماۋ جەنە شەكتەن تىس قۇبىلمالىلىقتى رەتكە كەلتٸرۋ, بٸراق باعامنىڭ بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيٸن تارگەتتەۋ ماقساتىمىزعا جاتپايدى.
– ەلييا مەيٸربەكقىزى, مامىر ايىندا التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸنٸڭ ديناميكاسى قالاي بولدى?
– مامىردا التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸ تٶمەندەپ, وسى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ولاردىڭ كٶلەمٸ 32,8 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
اۆا-نىڭ ٶتە كٶپ تٶمەندەۋٸ التىن باعاسىنىڭ 1 ۋنتسييا ٷشٸن 1915 دوللاردان 1854 دوللارعا دەيٸن تٶمەندەۋٸنە بايلانىستى بولىپ وتىر. بٸر اي ٸشٸندە باعانىڭ ەڭ تٶمەنگٸ مەنٸ بٸر ۋنتسييا ٷشٸن 1806 دوللار بولدى, وعان قوسا بٸر كٷن ٸشٸندە باعا 1800 بولاتىن پسيحولوگييالىق بەلگٸدەن تٶمەن تٷستٸ. ٶتكەن ايداعىداي, اقش قازىناشىلىق وبليگاتسييالارى كٸرٸستٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى باعالى مەتالل باعاسىنا قىسىم جاساپ باقتى, بۇل نارىقتىڭ اقش فرج تاراپىنان مونەتارلىق ساياساتتى ودان ەرٸ قاتاڭداتۋىن كٷتۋٸنە بايلانىستى. سونىمەن قاتار, قازٸرگٸ ينفلياتسييالىق تەۋەكەلدەر جەنە ساقتالىپ وتىرعان گەوساياسي شيەلەنٸس باعالى مەتالل باعاسىن ۇستاپ تۇرۋعا ەسەر ەتٸپ كەلەدٸ.
التىن پورتفەلٸ قۇنىنىڭ تٶمەندەۋٸنەن باسقا ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەردٸڭ ۇلتتىق بانكتەگٸ كوررەسپوندەنتتٸك شوتتارىنىڭ تٶمەندەۋٸ, سونداي-اق مەملەكەتتٸك قارىزدىڭ تٶلەنۋٸ بايقالدى. ەكٸنشٸ جاعىنان جەرگٸلٸكتٸ ۆاليۋتا نارىعىندا شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋ التىنۆاليۋتا اكتيۆتەرٸنٸڭ ۆاليۋتالىق بٶلٸگٸن ٸشٸنارا قالپىنا كەلتٸردٸ.
– مامىردا ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردٸڭ كٶلەمٸ قالاي ٶزگەردٸ جەنە وعان قانداي فاكتورلار ەسەر ەتتٸ?
– الدىن الا دەرەكتەرگە سەيكەس, مامىردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردٸڭ كٶلەمٸ ٶتكەن ايدا 1,3 ملرد اقش دوللارىنا ۇلعايىپ, 53,8 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
ٶتكەن ايدا ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تەڭگەدەگٸ شوت قالدىقتارى مەن تەڭگەدەگٸ تٷسٸمدەر ەسەبٸنەن ترانسفەرت تٷرٸندە 370 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ. مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى بولۋىنا جەنە سالىق اپتاسىنا بايلانىستى مامىردا 1,15 ملرد اقش دوللارى كٶلەمٸندە قورعا ۆاليۋتالىق تٷسٸم تٷستٸ.
ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسييالىق كٸرٸسٸ ٶتكەن ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭ قالىپتاسىپ, 142 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. ەلەمدەگٸ كٷردەلٸ گەوساياسي جاعداي, اقش فرج-نىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن كٷشەيتۋٸ, سونداي-اق اقش دوللارىنىڭ نىعايۋى اياسىندا ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسييالىق كٸرٸسٸ بيىلعى جىلدىڭ باسىنان باستاپ تەرٸس كٷيدە قالىپ وتىر. بۇل رەتتە ۇلتتىق قوردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ كٸرٸستٸلٸگٸ قۇرىلعاننان باستاپ جىلدىق مەندە 3,24%, سوڭعى 5 جىلدا – 2,30% بولدى.
– قارجى نارىقتارىندا بۇدان كەيٸنگٸ احۋال قالاي ٶربيتٸنٸنە قاتىستى قانداي بولجام بار?
– ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ ٶسۋ قارقىنى قايتا قارالىپ جاتىر, تاياۋدا دٷنيەجٷزٸلٸك بانك 2022 جىلعا ارنالعان ەلەمدٸك جٸٶ-نٸڭ ٶسۋ بولجامىن قاڭتارداعى 4,1%-دان 2,9%-عا دەيٸن تٶمەندەتتٸ. ەكونوميكالىق ٶسۋدٸڭ باياۋلاعان سەبەبٸ رەتٸندە ۇزاققا سوزىلعان كوروناۆيرۋس پاندەميياسىن جەنە شيكٸزاتتىق تاۋارلار باعاسىنىڭ ٶسۋٸنە, تاۋار جەتكٸزۋدٸڭ ٷزٸلۋ تەۋەكەلدەرٸنٸڭ ارتۋىنا جەنە پروينفلياتسييالىق قىسىمنىڭ ۋشىعۋىنا ەكەپ سوقتىرعان ەلەمدەگٸ گەوساياسي جاعدايدى اتايدى, بۇل ٶز كەزەگٸندە ورتالىق بانكتەردٸڭ مونەتارلىق ساياساتتى كٷشەيتۋٸنە الىپ كەلەدٸ.
سونىمەن قاتار, كەيبٸر تالداۋشىلار اقش ەكونوميكاسىنىڭ اقشا جاعدايىنىڭ تەز قاتاڭداتۋى جاعدايىندا تۇراقتىلىعىنا كٷمەن كەلتٸرگەن جاعدايدا اقش دوللارىنىڭ ۆاليۋتا نارىعىنداعى ايرىقشا باعامى ٶز كٷشٸن جوعالتۋى مٷمكٸن دەپ سانايدى. Reuters تالداۋىنا سەيكەس, اقش دوللارىنىڭ يندەكسٸ مٶلشەرلەمەنٸ بٸرٸنشٸدەن سوڭعى كٶتەرۋگە دەيٸنگٸ كەزەڭدە ورتا ەسەپپەن 1,4%-عا ەلسٸرەيدٸ. Goldman Sachs تالداۋشىلارى ٶتكەن كەزەڭدە دوللار يندەكسٸنٸڭ ەلسٸرەۋٸ ەڭ جوعارى مەنگە جەتكەننەن كەيٸن جارتى جىل ٸشٸندە دامۋشى نارىقتاردىڭ ۆاليۋتالارى مەن اكتيۆتەرٸنٸڭ قولايلى ديناميكاسىمەن قاتار جٷرەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, ەلەمدە ساقتالىپ وتىرعان گەوساياسي شيەلەنٸس ٶز تٷزەتۋلەرٸن ەنگٸزۋٸ مٷمكٸن.
مۇناي نارىعىنا كەلەتٸن بولساق, كەيبٸر ەكونوميستەر قىتايداعى سۇرانىستىڭ قالپىنا كەلۋٸن ەسكەرە وتىرىپ, ٶندٸرۋ بويىنشا كۆوتالاردىڭ ۇلعايۋى نارىقتىڭ تەڭگەرٸمدٸلٸگٸ ٷشٸن جەتكٸلٸكسٸز بولىپ وتىر دەپ سانايدى. Goldman Sachs تالداۋشىلارى مۇناي باعاسى 2022 جىلدىڭ 2 جارتىجىلدىعىندا باررەلٸنە 125 اقش دوللارىنا جەتەدٸ دەپ كٷتەدٸ, JPMorgan ماۋسىم ايىندا باعانىڭ شارىقتاۋ شەگٸن ورتاشا ەسەپپەن باررەلٸنە 122 اقش دوللارى دەڭگەيٸندە بولادى دەپ بولجايدى. بۇل رەتتە ەو-نىڭ رەسەي مۇنايىن ەكسپورتتاۋعا ٸشٸنارا تىيىم سالۋى رف-دا مۇناي ٶندٸرۋدٸ قىسقارتۋى مٷمكٸن, ال ونى قالپىنا كەلتٸرۋ جەتكٸزۋ لوگيستيكاسىنىڭ ٶزگەرۋ جىلدامدىعىنا جەنە شيكٸزاتتى باسقا ەلدەرگە قايتا باعىتتاۋعا بايلانىستى بولادى.
تۇتاستاي العاندا, سىرتقى فاكتورلار ەلٸ دە قۇبىلمالىلىققا ۇشىرايتىنىن ايتا كەتكەن دۇرىس, الايدا, مۇنايدىڭ جوعارى باعاسىن ساقتاۋ – تەڭگەنٸڭ ايىرباس باعامىن قولداۋ بولىپ تابىلادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعداي تۇراقتاندى, تەڭگە باعامى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ تەڭگەرٸمٸن كٶرسەتەدٸ. ەركٸن ٶزگەرمەلٸ جەنە يكەمدٸ باعام بەلگٸلەۋدٸ ۇستانۋ تەڭگەرٸمسٸزدٸكتەردٸڭ جينالۋىنا جول بەرمەي, رەزەرۆتەردٸڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, سىرتقى كٷتپەگەن ٶزگەرٸستەردٸ رەتتەۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. تەڭگە باعامى ودان ەرٸ ٸرگەلٸ فاكتورلاردىڭ ەسەرٸنەن قالىپتاسادى, بۇل رەتتە ونىڭ اۋىتقۋ امپليتۋداسى ٸشكٸ قاتىسۋشىلاردىڭ كٷتۋلەرٸنە جەنە ەلەمدٸك نارىقتارداعى ديناميكاعا بايلانىستى بولادى.
دەرەككٶز: Kapital.kz
