Mamyrda álemdik naryqta qarjylyq talaptar kúsheie túsip, AQSh FRJ mólsherlemeni jarty paiyzdyq tarmaqqa kóterdi. Jahandyq investorlar EOB-tan da osyndai qadam kútedi. Bul rette álemdik shikizat jáne valiýta naryǵyndaǵy qubylmalylyq pen belgisizdik geosaiasi táýekelderge bailanysty saqtalyp otyr. Bul teńge dinamikasyna qalai áser etkenin jáne halyqaralyq rezervter dinamikasynyń negizgi faktorlary qandai ekenin QRUB Tóraǵasynyń orynbasary Á.M. Moldabekova túsindirip berdi, dep habarlaidy "Ult aqparat".
– Mamyr aiynda qarjy naryqtaryna qandai oqiǵalar kóp áser etti?
– Mamyr aiynda naryqtarda qarjylyq talaptar kúsheiý úderisin jalǵastyrdy. Sáýirde AQSh FRJ-nyń mólsherlemeni barynsha batyl kóterý qajettiligi týraly eskertý belgilerin baiqadyq. Sonyń nátijesinde mańyzdy, biraq kútkendei oqiǵa boldy, ol mamyr aiynda mólsherlemeni 0,75-1%-ǵa deiin 50 bazistik tarmaqqa ulǵaitý týraly sheshim edi. Sonymen qatar alańdaýshylyqtyń aldyn alǵysy kelgen FRJ tóraǵasy Dj. Paýell retteýshiniń qazirgi ýaqytta mólsherlemeni áldeqaida tez 75 b.t. kóterý máselesin asa bir yjdaǵattyqpen qarastyrmaitynyn málimdedi. AQSh FRJ-dan keiin EOB 2022 jylǵy shildede qarjylyq talaptardy tez arada kúsheitý múmkindigin talqylaýǵa belsene kiristi. Eýroaimaq Ortalyq bankiniń basshysy paiyzdyq mólsherlemeler deńgeiin túzetý oryndy dep sanaitynyn atap ótti.
Mamyrda jahandyq investorlardyń sentimenti aldyńǵy aimen salystyrǵanda teris bolmaǵanyna qaramastan, qubylmalylyq eń joǵary deńgeide qaldy: VIX qubylmalylyq indikatory 36 tarmaqtan joǵary kóterildi. Mamyrda aktsiialar naryǵynyń dinamikasy aralas boldy – ai basynda aitarlyqtai quldyraý baiqalyp, keiinirek QHR-daǵy kovidke qarsy shekteýlerdi birtindep alyp tastaý týraly habarlamalar aiasynda túzeldi. Aidyń qorytyndysy boiynsha, MSCI World aktsiialar jahandyq indeksi 0,2%-ǵa tómendedi.
Osy jaǵdaida DXY AQSh dollarynyń indeksi mamyr basynda jiyrma jyldaǵy eń joǵary kórsetkish – 104,9 tarmaqqa deiin ósti, odan keiin aidy 1,2%-ǵa álsirei aiaqtap, tómendedi.
Ótken aida iskerlik belsendiliktiń álemdik kórsetkishi QHR-daǵy quldyraýdyń báseńdeýi jáne Braziliiada, Meksika men Kanadada ahýaldyń jaqsarýy aiasynda bir aida 51,5 tarmaqqa deiin 0,3 tarmaqty qosyp, ornyqtylyqty kórsetti.
Saqtalyp otyrǵan geosaiasi shielenis saldarynan munai naryǵynda baǵanyń ósýi bir aida 12,4%-ǵa jetti. Bul rette, EO qubyrmen tasymaldanatyn Resei munaiyn eksporttaýǵa ishinara tyiym salý boiynsha kelisimge qol jetkizgennen keiin Qytaidaǵy karantinge qatysty alańdaý ekinshi orynǵa aýysty.
2 maýsymda OPEK+ shilde-tamyzǵa arnalǵan kvotany 430 myń barreldiń ornyna táýligine 648 myń barrelge ulǵaityp, óndirý jónindegi shekteýlerdi qysqartý jedeldeitini týraly jariialady. Alaida munai baǵasy keibir elderdiń munai kólemin jyldam ulǵaitý múmkindigine bailanysty kúmán týyndaýynan 1 barrel úshin shamamen 120 AQSh dollary deńgeiinde nyǵaiyp, atalǵan habarǵa bailanysty ósti.
– Syrtqy naryqtardyń qubylmalylyǵyna qaramastan, mamyrda ishki valiýta naryǵyndaǵy jaǵdai qolaily boldy. Bul nege bailanysty?
– Shynymen de, mamyrda teńge baǵamy 1 dollar úshin 415,16 teńgege túsip, nyǵaiýyn jalǵastyrdy. Bir aida aiyrbastaý baǵamy munaidyń joǵary baǵasy, eksporttyq valiýtalyq túsimniń ulǵaiýy, damýshy naryqtardyń, onyń ishinde Resei rýbliniń nyǵaiýy, iri salyq kezeńi jáne jeke tulǵalardyń shetel valiýtasyna suranysynyń jalpy tómendeýi aiasynda 6,8%-ǵa nyǵaidy.
Valiýta naryǵyndaǵy usynys ta kvazimemlekettik sektor sýbektileriniń valiýtalyq túsimin satýy esebinen qoldaý tapty, olardyń satý kólemi mamyrda 598 mln AQSh dollaryna jýyq boldy.
Biýdjetke iri salyq tólemderi kezeńi jáne valiýtany satýdyń tiisti qajettiligi aiasynda shetel valiýtasynyń usynysy suranystan edáýir asyp tústi. Ótimdilikti qoldaý jáne salyq aptasy kezeńinde shetel valiýtasyna suranys pen usynys arasyndaǵy qalyptasqan teńgerimsizdikti túzetý maqsatynda Ulttyq Bank 110,5 mln AQSh dollaryna shetel valiýtasynyń artyq usynysyn satyp aldy. Interventsiia kólemi jalpy naryqtyń shamamen 4,6%-yn quraǵanyn, bul rette Ulttyq Banktiń qatysýy beitarap bolǵanyn jáne baǵam belgileýge áser etpegenin atap ótken durys.
Ulttyq qordan respýblikalyq biýdjetke transfertter bólý úshin ai basynda 4 mln AQSh dollary satyldy. Budan keiin transfertterdiń Ulttyq qorǵa túsetin túsimder esebinen qamtamasyz etilýine bailanysty Ulttyq qordyń valiýtalyq qarajatyn konvertatsiialaý qajet bolǵan joq.
Zeinetaqy aktivteriniń valiýtalyq úlesin keminde 30% deńgeiinde ustaý maqsatynda, investitsiialyq portfeldi ártaraptandyrý úshin mamyrda BJZQ valiýta naryǵynda zeinetaqy aktivteri úshin 74,5 mln AQSh dollaryn satyp aldy.
– Mamyrda rýbldiń dollarǵa qatysty aitarlyqtai nyǵaiǵanyn baiqadyq. Osy jerde eki saýal týyndaidy. Birinshiden, rýblge qaraǵanda teńge nege baiaý nyǵaidy? Ekinshiden, kóptegen sarapshylar rýbldiń nyǵaiýy jasandy jáne ýaqytsha qubylys ekenin aitty. Rýbl jaqyn arada álsiregen jaǵdaida Ulttyq Bank teńgeniń de onymen birge qatar álsireitinin oilap otyr ma?
– Shyn máninde, mamyrdyń sońǵy on kúndiginde rýbl baǵamy 2018 jylǵy aqpannan bastap eń tómengi mánge jetken bolatyn. Rýbldiń qarqyndy nyǵaiýynda Resei Federatsiiasy qabyldaǵan kapital qozǵalysyn baqylaý sharalary róliniń mańyzy zor. Atap aitqanda, eksporttaýshylardyń valiýtalyq túsimniń bir bóligin mindetti túrde satýy, kapitaldy elden shyǵarýǵa tyiym salý jáne t.b.
Teńgemen salystyrǵanda, rýbl baǵamynyń barynsha nyǵaiýy ózara baǵa belgileý kezinde 1 rýbl úshin 5-5,5 teńgeden 7 teńgege deiin ózgerýine ákeldi. Mundai tepe-teńdiktiń buzylýy RF men Qazaqstan ekonomikasynyń ózara saýdasyndaǵy nemese qurylymdaryndaǵy irgeli ózgeristerge bailanysty bolmaǵanyn atap kórsetken jón. Birinshi suraqqa jaýap beretin bolsaq, teńge rýbl siiaqty aitarlyqtai nyǵaiǵan joq, sebebi rýbldiń nyǵaiýy bizdiń ulttyq valiýtamyzǵa tikelei áser etpeitin erekshe faktorlarǵa bailanysty.
Rýbl men teńge baǵamynyń odan arǵy jaǵdaiyna qatysty Ulttyq Banktiń teńgeniń naryqtyq baǵamyna aralasýdy maqsat etpeitinin atap ótken jón. Sondyqtan rýblmen nemese kez kelgen basqa valiýtamen tepe-teńdikke áser etý maqsatynda ulttyq valiýta baǵamymen qandai da bir aila-sharǵy jasalmaidy. Bizdiń maqsatymyz – ishki qarjy naryǵyndaǵy turaqsyzdyqty boldyrmaý jáne shekten tys qubylmalylyqty retke keltirý, biraq baǵamnyń belgili bir deńgeiin targetteý maqsatymyzǵa jatpaidy.
– Áliia Meiirbekqyzy, mamyr aiynda altyn-valiýta rezervteriniń dinamikasy qalai boldy?
– Mamyrda altyn-valiýta rezervteri tómendep, osy aidyń qorytyndysy boiynsha olardyń kólemi 32,8 mlrd AQSh dollaryn qurady.
AVA-nyń óte kóp tómendeýi altyn baǵasynyń 1 ýntsiia úshin 1915 dollardan 1854 dollarǵa deiin tómendeýine bailanysty bolyp otyr. Bir ai ishinde baǵanyń eń tómengi máni bir ýntsiia úshin 1806 dollar boldy, oǵan qosa bir kún ishinde baǵa 1800 bolatyn psihologiialyq belgiden tómen tústi. Ótken aidaǵydai, AQSh qazynashylyq obligatsiialary kiristiliginiń artýy baǵaly metall baǵasyna qysym jasap baqty, bul naryqtyń AQSh FRJ tarapynan monetarlyq saiasatty odan ári qatańdatýyn kútýine bailanysty. Sonymen qatar, qazirgi infliatsiialyq táýekelder jáne saqtalyp otyrǵan geosaiasi shielenis baǵaly metall baǵasyn ustap turýǵa áser etip keledi.
Altyn portfeli qunynyń tómendeýinen basqa ekinshi deńgeidegi bankterdiń Ulttyq Banktegi korrespondenttik shottarynyń tómendeýi, sondai-aq memlekettik qaryzdyń tólenýi baiqaldy. Ekinshi jaǵynan jergilikti valiýta naryǵynda shetel valiýtasyn satyp alý altynvaliýta aktivteriniń valiýtalyq bóligin ishinara qalpyna keltirdi.
– Mamyrda Ulttyq qordaǵy valiýtalyq aktivterdiń kólemi qalai ózgerdi jáne oǵan qandai faktorlar áser etti?
– Aldyn ala derekterge sáikes, mamyrdyń qorytyndysy boiynsha Ulttyq qordaǵy valiýtalyq aktivterdiń kólemi ótken aida 1,3 mlrd AQSh dollaryna ulǵaiyp, 53,8 mlrd AQSh dollaryn qurady.
Ótken aida Ulttyq qordan respýblikalyq biýdjetke teńgedegi shot qaldyqtary men teńgedegi túsimder esebinen transfert túrinde 370 mlrd teńge bólindi. Munai baǵasynyń joǵary bolýyna jáne salyq aptasyna bailanysty mamyrda 1,15 mlrd AQSh dollary kóleminde qorǵa valiýtalyq túsim tústi.
Ulttyq qordyń investitsiialyq kirisi ótken aidyń qorytyndysy boiynsha oń qalyptasyp, 142 mln AQSh dollaryn qurady. Álemdegi kúrdeli geosaiasi jaǵdai, AQSh FRJ-nyń aqsha-kredit saiasatyn kúsheitýi, sondai-aq AQSh dollarynyń nyǵaiýy aiasynda Ulttyq qordyń investitsiialyq kirisi biylǵy jyldyń basynan bastap teris kúide qalyp otyr. Bul rette Ulttyq qordyń uzaq merzimdi kiristiligi qurylǵannan bastap jyldyq mánde 3,24%, sońǵy 5 jylda – 2,30% boldy.
– Qarjy naryqtarynda budan keiingi ahýal qalai órbitinine qatysty qandai boljam bar?
– Álemdik ekonomikanyń ósý qarqyny qaita qaralyp jatyr, taiaýda Dúniejúzilik bank 2022 jylǵa arnalǵan álemdik JIÓ-niń ósý boljamyn qańtardaǵy 4,1%-dan 2,9%-ǵa deiin tómendetti. Ekonomikalyq ósýdiń baiaýlaǵan sebebi retinde uzaqqa sozylǵan koronavirýs pandemiiasyn jáne shikizattyq taýarlar baǵasynyń ósýine, taýar jetkizýdiń úzilý táýekelderiniń artýyna jáne proinfliatsiialyq qysymnyń ýshyǵýyna ákep soqtyrǵan álemdegi geosaiasi jaǵdaidy ataidy, bul óz kezeginde ortalyq bankterdiń monetarlyq saiasatty kúsheitýine alyp keledi.
Sonymen qatar, keibir taldaýshylar AQSh ekonomikasynyń aqsha jaǵdaiynyń tez qatańdatýy jaǵdaiynda turaqtylyǵyna kúmán keltirgen jaǵdaida AQSh dollarynyń valiýta naryǵyndaǵy airyqsha baǵamy óz kúshin joǵaltýy múmkin dep sanaidy. Reuters taldaýyna sáikes, AQSh dollarynyń indeksi mólsherlemeni birinshiden sońǵy kóterýge deiingi kezeńde orta eseppen 1,4%-ǵa álsireidi. Goldman Sachs taldaýshylary ótken kezeńde dollar indeksiniń álsireýi eń joǵary mánge jetkennen keiin jarty jyl ishinde damýshy naryqtardyń valiýtalary men aktivteriniń qolaily dinamikasymen qatar júretinin atap ótti. Ekinshi jaǵynan, álemde saqtalyp otyrǵan geosaiasi shielenis óz túzetýlerin engizýi múmkin.
Munai naryǵyna keletin bolsaq, keibir ekonomister Qytaidaǵy suranystyń qalpyna kelýin eskere otyryp, óndirý boiynsha kvotalardyń ulǵaiýy naryqtyń teńgerimdiligi úshin jetkiliksiz bolyp otyr dep sanaidy. Goldman Sachs taldaýshylary munai baǵasy 2022 jyldyń 2 jartyjyldyǵynda barreline 125 AQSh dollaryna jetedi dep kútedi, JPMorgan maýsym aiynda baǵanyń sharyqtaý shegin ortasha eseppen barreline 122 AQSh dollary deńgeiinde bolady dep boljaidy. Bul rette EO-nyń Resei munaiyn eksporttaýǵa ishinara tyiym salýy RF-da munai óndirýdi qysqartýy múmkin, al ony qalpyna keltirý jetkizý logistikasynyń ózgerý jyldamdyǵyna jáne shikizatty basqa elderge qaita baǵyttaýǵa bailanysty bolady.
Tutastai alǵanda, syrtqy faktorlar áli de qubylmalylyqqa ushyraitynyn aita ketken durys, alaida, munaidyń joǵary baǵasyn saqtaý – teńgeniń aiyrbas baǵamyn qoldaý bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta valiýta naryǵyndaǵy jaǵdai turaqtandy, teńge baǵamy suranys pen usynystyń teńgerimin kórsetedi. Erkin ózgermeli jáne ikemdi baǵam belgileýdi ustaný teńgerimsizdikterdiń jinalýyna jol bermei, rezervterdiń saqtalýyn qamtamasyz ete otyryp, syrtqy kútpegen ózgeristerdi retteýge múmkindik berdi. Teńge baǵamy odan ári irgeli faktorlardyń áserinen qalyptasady, bul rette onyń aýytqý amplitýdasy ishki qatysýshylardyń kútýlerine jáne álemdik naryqtardaǵy dinamikaǵa bailanysty bolady.
Derekkóz: Kapital.kz
