پەدياترييا جەنە بالالار حيرۋرگيياسى عىلىمي ورتالىعىندا «كلينيكالىق زەرتتەۋلەردٸڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى رٶلٸ» تاقىرىبىندا بريفينگ ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
قر پارلامەنت سەناتىندا كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ بويىنشا جاڭا زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
اتالمىش زاڭ جوباعا وراي, بٷگٸن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار مەن مەديتسينالىق عىلىمي ورتالىقتىڭ ٶكٸلدەرٸ ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرٸپ, قوعامدا جيٸ قويىلاتىن سۇراقتارعا جاۋاپ بەردٸ. بريفينگتە سپيكەرلەر وتاندىق مەديتسينادا كلينيكالىق زەرتتەۋلەردٸڭ ٸسكە اسىرۋ ماڭىزدىلىعى, زاڭدىق جوبانىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋراسىندا سٶز ەتتٸ. پەدياترييا جەنە بالالار حيرۋرگيياسى عىلىمي ورتالىعىنىڭ باسشىسى ريزا بورانباەۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, جاڭا زا جوبا بالالار ٶلٸم-جٸتٸمٸن ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- «سوڭعى جىلدارى ەمدەۋدٸڭ جاڭا باعدارلامالارىن, جوعارى تەحنولوگييالاردى, دياگنوستيكالاۋدىڭ يننوۆاتسييالىق ەدٸستەرٸن ەنگٸزۋدٸڭ ارقاسىندا كٶپتەگەن ونولوگييالىق دەرتكە, سيرەك اۋرۋلارعا شالدىققان بالالاردىڭ ٶمٸر سٷرۋٸن ۇزارتتىق, قان اۋرۋىنا, گەموفيلييامەن اۋىراتىن بالالاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىردىق. 10 جىل بۇرىن وسىنداي اۋرۋمەن اۋىرعان بالالار ۇزاق ٶمٸر سٷرمەيتٸن. قازٸرگٸ تاڭدا قاتەرلٸ دەرتكە شالدىققان بالالاردىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ 70-80% جەتتٸ. بٷگٸندە ەلەمدٸك مەديتسينا قارقىندى دامۋدا, جىل سايىن تٷرلٸ جاڭا دەرٸلەر شىعارىلۋدا. بالالاردىڭ اراسىندا ستاندارتتى ەمدەۋ تەراپيياسىن جٷرگٸزۋگە كەلمەيتٸن كاتەگوريياعا جاتاتىن ناۋقاستار بار. ولار ەكسپەريمەنتتٸ ەدٸستەردٸ جٷرگٸزۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. ٶيتكەنٸ, ول ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن جالعىز مٷمكٸندٸك (شانس). ول تەك كلينيكالىق زەرتتەۋلەردٸ جٷرگٸزۋ اياسىندا عانا مٷمكٸن. ەلەمدە كلينيكالىق زەرتتەۋلەر نەتيجەلەردٸ نەگٸزگە الا وتىرىپ, قاتاڭ تٷردە دەلەلدەنگەن عىلىمي دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ جٷرگٸزٸلەدٸ. ەلەمنٸڭ دامىعان ەلدەرٸندە كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جاساۋ بۇرىننان جولعا قويىلعان. مەسەلەن, اقش, ەۋروپا مەملەكەتتەرٸندە. كٶرشٸ رەسەيدە دە بۇل باعىتتا جۇمىس جٷيەلٸ جٷرگٸزٸلەدٸ. اقش-تا جىلىنا ون مىڭ كلينيكالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلسە, بۇل كٶرسەتكٸش كٶرشٸ رەسەيدە 1000-عا جەتەدٸ. بٸزدە بۇعان دەيٸن مۇنداي مٷمكٸندٸك بولعان جوق. ەندٸ كلينيكالىق زەرتتەۋلەر تۋرالى زاڭ قابىلدانعاننان كەيٸن مول مٷمكٸندٸكتەر اشىلادى. زەرتتەۋلەردٸ جٷرگٸزگەندە ەڭ باستىسى, حالىقارالىق تالاپتاردى ساقتاۋىمىز كەرەك», دەيدٸ ر.بورانباەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, دەرٸگەرلەر سوڭعى جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارى تاراپىنان قولدانۋعا رۇقسات بەرٸلگەن, نەتيجەسٸ جاقسى دەپ تانىلعان دەرٸ-دەرمەكتەردٸ, كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلمەگەندٸكتەن پەدياترييادا قولدانا المايدى. «بۇل جۇمىستار قولعا الىنسا, كٶپتەگەن ناۋقاس بالالاردى ەمدەۋدە كٶمەگٸ تيەر ەدٸ», دەپ اتاپ ٶتتٸ ر.بورانباەۆا.
- «ەگەر بٸز قازاقستاندىق زاڭنامانى حالىقارالىق تالاپتارعا سەيكەستەندٸرەمٸز دەسەك, كلينيكالىق زەرتتەۋلەردٸ ٶتكٸزۋٸمٸز قاجەت. ناۋقاستار ونى تٷسٸنٸپ بارىپ, كەلٸسٸمٸن بەرۋ كەرەك. ەگەر ولار زەرتتەۋلەرگە قاتىسپاسا, بٸز ولارعا كٶمەكتەسە المايمىز. قازاقستاندا كلينيكالىق زەرتتەۋلەر نە ٷشٸن قاجەت? بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ فارماتسەۆتيكالىق ٶنەركەسٸپ گەنەريكتەردٸ, ياعني ارنايى زەرتتەۋدەن ٶتكەن پرەپاراتتاردى عانا قولدانادى. ەڭ باستىسى ول ەمەس, بٸز دەرٸ-دەرمەكتٸ قولدانعاندا ول ەر ادامعا ەر تٷرلٸ ەسەر ەتەتٸنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مەسەلەن, امەريكاندىققا جاقسى ەسەر ەتەتٸن دەرٸ, قازاققا باسقاشا ەسەر بەرەدٸ, تٸپتٸ بەرٸلۋ مٶلشەرٸ دە ەرقيلى. سوندىقتان, ساپالى مەديتسينالىق كٶمەك بەرەمٸز دەسەك, كلينيكالىق زەرتتەۋلەردٸ جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك. مەديتسينالىق كٶمەك بەرۋدە ەلدٸ-مەكەننٸڭ, قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ تۇرعىلىقتى جەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ ەسكەرٸلۋٸ كەرەك. زەرتتەۋلەردٸ جٷرگٸزۋدٸڭ ٶزٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دامۋ كٶرسەتكٸشٸ بولىپ تابىلادى. بۇل زەرتتەۋلەردە ەرينە قاتەرلەر بار, بٸراق ونسىز عىلىمي ٷدەرٸس تەجەلەدٸ», دەدٸ س.د.اسفەنديياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ-دىڭ زەرتتەۋلەر بويىنشا پرورەكتورى باۋىرجان جٷسٸپوۆ.
اكۋشەرلٸك, گينەكولوگييا جەنە پەريناتولوگييا عىلىمي ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي قىزمەتتەر جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى ايگٷل تەرلٸكباەۆانىڭ پٸكٸرٸنشە ادامنىڭ قاتىسۋىمەن كلينيكالىق سىناقتىڭ بيوەتيكالىق اسپەكتٸلەرٸ ٶتە ماڭىزدى: بۇل اك اقپارات العان ناۋقاستىڭ ەرٸكتٸ تٷردە كەلٸسٸمٸ, ناۋقاستىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىن ساقتاندىرۋ تۋرالى شارت.
- «كەز كەلگەن دەرٸلٸك پرەپاراتتى جٷكتٸ ەيەلدەرگە قولدانۋ اسا قاجەت بولعان جاعدايدا, پرەپاراتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸ قولدانۋدان بولۋى مٷمكٸن تەۋەكەلدەن اسقاندا عانا ورىندى. دەرٸلٸك پرەپاراتتىڭ نەگٸزگٸ ساپاسى ولاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸ – بۇل ولاردى قولدانۋدىڭ باستى بەلگٸلەرٸ. دەرٸلٸك زاتتارعا كلينيكالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ازاماتتاردىڭ ساپالى دا, تيٸمدٸ ەم الۋعا دەگەن مٷددەسٸنٸڭ قورعالۋىنىڭ كەپٸلٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ جەنە وعان ەر ادامنىڭ قۇقىعى بار. كلينيكالىق سىناقسىز كەز كەلگەن دەرٸلٸك زاتتى قولدانۋ جەنە ەنگٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. بارلىق ٷدەرٸستەر زاڭنامالارمەن (زاڭدار, دسم بۇيرىقتارى) بەكٸتٸلۋٸ قاجەت, كلينيكالىق تەجٸريبەگە تيٸستٸ GCP (Good clinical practice) ستاندارتىنداعى حەلسينكي دەكلاراتسيياسىنا سەيكەس ستاندارتتالۋى كەرەك», دەدٸ ٶز سٶزٸندە ا.تەرليكباەۆا.
- «مەن قازاقستانداعى گەموفيليياعا شالدىققان ناۋقاستار, مٷگەدەكتەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ رەتٸندە ەلٸمٸزدە كلينيكالىق زەرتتەۋلەردٸ جٷرگٸزۋدٸ تولىقتاي قولدايمىن. گەموفيلييانىڭ ەكٸ تٷرٸ بار ا جەنە ۆ. گەموفيلييانىڭ ا تٷرٸ 80%-دى قۇرايدى بۇل 8 فاكتور تاپشىلىعى, گەموفيلييانىڭ 20%-ى – 9 فاكتور تاپشىلىعى, بۇل اۋرۋدىڭ ينگيبيتورلىق تٷرٸنە شالدىققان جاعدايى اۋىر بالالار. ناۋقاس بالالار ٷشٸن وسى زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋى ٶتە ماڭىزدى. قابىلداناتىن دەرٸلٸك زاتتاردىڭ سانى مەن قىمباتتىلىعىن ەسكەرسەك ەلٸمٸز ٷشٸن ەكونوميكالىق جاعىنان تيٸمدٸ. بٸزدە گەموفيلييانىڭ اۋىر تٷرٸمەن اۋىراتىن بٸر ناۋقاس بالامىز بار. 6 جىل بويى وسى اۋرۋمەن كٷرەسٸپ كەلەدٸ, ەلٸمٸزدە تٸركەلگەن دەرٸمەن ەمدەلدٸ. ەش نەرسە كٶمەكتەسپەگەندٸكتەن, ول رەسەيدٸڭ بٸر ەمەس, بٸرنەشە مەكەمەلەرٸنە ٶتٸنٸشپەن شىعىپ, كلينيكالىق زەرتتەۋگە قاتىستى. وعان ەرەڭ دەگەندە بٸر كلينكا كەلٸستٸ. قازٸر جاعدايى جاقسى, جاڭا پرەپارات وڭ ەسەر ەتتٸ. بالا قازٸر مەكتەپكە بارىپ جٷر. وسى سىندى بالالاردى ەمدەۋگە 150 ملن-نان اسا قاراجات كەتەدٸ. بٸزدە تيٸمدٸ ەمدەۋدٸ بٸلۋ ٷشٸن كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلسە, قانشاما مىڭ قاراجات ٷنەمدەلەتٸن ەدٸ. ٷنەمدەلگەن قاراجاتقا مەسەلەن, ەلٸمٸزدە كٶپتەگەن گەماتولوگييالىق ورتالىقتار سالۋعا بولادى نە باسقا قاجەتتٸ سالاعا جۇمساۋعا بولار ەدٸ», دەپ اتاپ ٶتتٸ قازاقستانداعى گەموفيليياعا شالدىققان ناۋقاستار, مٷگەدەكتەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ تامارا رىبالوۆا.
مۋكوپوليساحاريدوزعا شالدىققان ناۋقاستار قق ديرەكتورى رۋسلان سارمۋرزاكوۆ: - «مەن وسىنداي زاڭ جوباسىنىڭ قابىلداناتىنىنا قۋانىشتىمىن. قوعامداعى كٶپشٸلٸكتٸڭ پٸكٸرٸ دۇرىس ايتىلماۋى مٷمكٸن. كلينيكالىق زەرتتەۋلەرگە قاتىسۋ, وتاندىق مەديتسينانىڭ دامۋىنا ەسەر ەتەدٸ. اقش زاڭناماسىندا كلينيكالىق زەرتتەۋلەردٸ جٷرگٸزۋ جٶنٸندەگٸ قۇجاتتار مەن ونىمەن اينالىساتىن ارنايى ورگاندار بار. بۇل زاڭ جوباسىن قابىلداۋ ەلەمدٸك قوعامداستىقپەن بٸرٸگۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ» دەدٸ.
«مۋكوۆيستسيدوزعا شالدىققان ناۋقاستار, مٷگەدەك بالالار» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ ديرەكتورى ينديرا ٸزباساروۆانىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكادا 113-كە جۋىق بالا مۋكوۆيستسيدوزبەن اۋىرادى. «ەمدەۋدە قولدانىلاتىن دەرٸلٸك پرەپاراتتاردىڭ شەكتەۋٸ بار. ولار ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار, اسا قاجەتتٸ دەرٸلەر. بٸز دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ جاڭا باعىتىنا قۋانىشتىمىز. اتا-انا رەتٸندە كٶمەكتەسۋگە جەنە قاتىسۋعا ەزٸرمٸز. بٸز بۇل باعدارلامانى قولدايمىز», دەدٸ.
ال, «Help Today» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى ەلميرا اليەۆا: - «بٸزدٸڭ قورعا كٶپتەگەن اتا-انالار وسى كلينيكالىق زەرتتەۋلەردٸ سىنايتىن شەتەلدٸك قانداي دا بٸر كلينيكالاردى تاۋىپ بەرۋ جٶنٸندە ٶتٸنٸشپەن كەلەدٸ. سەبەبٸ, بٸرنەشە جىل بويى كەڭەستەر مەن نەتيجەسٸز ەمدەۋلەردەن شارشاعان, شاراسىز اتا-انالار كەز-كەلگەن ەكسپەريمەنتالدى ەمدەۋگە دە, زەرتتەۋگە دە دايىن. بٸزدٸڭ قازاقستاندا وسىعان دەيٸن ونداي مٷمكٸندٸكتەردٸڭ بولماعانى ٶكٸنٸشتٸ. ولار وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٶزدەرٸ اقشا جيناپ, شەت ەلگە ٶز قاراجاتتارىمەن بارىپ, كلينيكالىق زەرتتەۋلەردەن ٶتٸپ كەلەدٸ. قوعامدىق قور اتىنان جەنە بارشا بٸزگە حابارلاسقان اتا-انالار اتىنان بۇل زاڭ جوبانى قولدايتىندىعىمىزدى بٸلدٸرەمٸز جەنە تەزٸرەك قابىلدانعاندىعىن قالايمىز», دەدٸ ە.اليەۆا.
جوبانى ٸسكە اسىرۋدا عىلىمي ورتانىڭ, ناۋقاستار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ, ٷكٸمەتتٸڭ, جالپى وسى مەسەلەگە قاتىسى بار بارشا ۇيىمداردىڭ اشىق پٸكٸر الماسۋى الداعى ۋاقىتتا دەرٸ-دەرمەكپەن ەمدەۋ تەراپيياسىن جاقسارتۋعا, كٶپتەگەن باسقا دا اۋرۋلاردى ەمدەۋ ەدٸستەرٸن جەتٸلدٸرۋگە, بٸر سٶزبەن ايتقاندا ورتاق ماقساتىمىزعا جەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, دەيدٸ بريفينگ سپيكەرلەرٸ.
