فوتو: اشىق دەرەككٶز
تٷركٸستان وبلىسىنان كٶشٸپ كەتۋشٸلەر سانى سولتٷستٸككە قاراي ۇلعايعان. مۇنداعى نەگٸزگٸ تەتٸك حالقى تىعىز ورنالاسقان ايماقتاردان حالقىنىڭ سانى از وبلىستارعا مەملەكەتتٸك باعدارلاما شەڭبەرٸندە كٶشٸ-قون ٷدەرٸستەرٸن رەتتەۋ بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتٸك باعدارلامانىڭ ايىرماشىلىعى – بۇل سالدارىن نەمەسە ەرەكەتٸن, ياعني كٶشٸ-قوندى شارتتاستىرۋشى. سەبەپ دەپ ەرەكەتٸ باسقا قۇبىلىستى تۋىنداتاتىن, انىقتايتىن, ٶزگەرتەتٸن, تۋدىراتىن نەمەسە سوعان ەكەلٸپ سوعاتىن قۇبىلىس تٷسٸنٸلەدٸ.
تەك 25–30% شەتەلدٸك ستۋدەنتتەر عانا ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەردەن ٶزدەرٸنٸڭ ەلٸنە قايتادى. شەتەلدە جوعارى بٸلٸم العىسى كەلەتٸن ستۋدەنتتەر ارتىپ كەلەدٸ, بۇل رەتتە كٶبٸنە شەتەلدە وقۋدى ولار وقيتىن ەلٸندە تۇراقتى تۇرۋعا ىقتييارحاتتى الۋعا قادام رەتٸندە قاراستىرادى.
قابىلدايتىن ەلدەردٸڭ ەكونوميكاسىنا شەتەلدٸك ستۋدەنتتەر قوساتىن ٷلەس نەگٸزگٸ قابىلدايتىن ەلدەردٸڭ شەتەلدٸك ستۋدەنتتەردٸڭ كەلۋٸن جەنە بٸرٸگۋٸن جەڭٸلدەتۋگە كٶپ كٷش سالۋىنىڭ سەبەبٸ بولدى: بۇل جەردە ۆيزالىق ساياساتتى جەنە رەسٸمدەردٸ ٶزگەرتۋ جەنە كٶشٸ-قون زاڭناماسىنداعى تٷزەتۋلەر تۋرالى سٶز بولىپ وتىر.
ميگرانتتاردىڭ كٶبەيٸپ كەلە جاتقان سانى كەيدە نەمەسە مەرزٸمدٸ تٷردە ەرتٷرلٸ جاعدايلارعا بايلانىستى ٶز ەلدەرٸنە قايتادى. دەگەنمەن قايتارىمدى كٶشٸ-قوننىڭ اۋقىمىن جاھاندىق دەڭگەيدە باعالاۋ مٷمكٸن ەمەس, ال ۇلتتىق دەڭگەيلەردە اتالمىش كٶرسەتكٸش ناقتى بولىپ تابىلمايدى, بار دەرەكتەر قايتارىمدى كٶشٸ-قون جالپى كٶشٸ-قونى لەكتەرٸنٸڭ ارتۋىمەن پاراللەل كٷشەيەتٸنٸ تۋرالى عانا ايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قايتىپ كەلۋ – باستاپقى ورنىنا قايتىپ كەلۋ ٷدەرٸسٸ نەمەسە اكتٸ. بۇل ەلدٸڭ اۋماقتىق شەكارالارى شەگٸندە – كٶشكەن جەنە قايتا جۇمىلدىرىلعان ادامداردىڭ ٸشكٸ قايتىپ كەلۋٸندە; نەمەسە شىققان ەلٸ جەنە باراتىن ەلٸ (ترانزيت) اراسىندا – ەڭبەكشٸ-ميگرانتتار, بوسقىندار نەمەسە باسپانا سۇراۋشىلار جاعدايىندا بولۋى مٷمكٸن. قايتىپ كەلۋدٸڭ ەرتٷرلٸ تەسٸلدەرٸ سيپاتتالادى: ەرٸكتٸ, مەجبٷرلٸ, كٶمەك بولعاندا جەنە تابيعي; سونداي-اق ميگرانتتاردىڭ قايتىپ كەلۋ تيپتەرٸ, مىسالى وتاندارىنا قايتا ورالۋلارى (نەمەسە داعدارىس جاعدايلارىندا قالعان ميگرانتتار).
قازٸرگٸ ۋاقىتتا (2019 ج.) حكقۇ قايتارىمدى كٶشٸ-قون ۇيىمىن حالىقارالىق كٶشٸ-قون كونتەكستٸندە (ٶز ەلدەرٸنە قايتىپ كەلۋ ٷشٸن كٶشٸپ بارا جاتقان ادامدار ٶزدەرٸنٸڭ ەدەتتەگٸ تۇراتىن جەرٸنەن كەتكەننەن كەيٸن جەنە حالىقارالىق شەكارادان ٶتكەننەن كەيٸن) جەنە ٸشكٸ كٶشٸ-قون كونتەكستٸندە (ودان كٶشكەننەن كەيٸن ٶزٸنٸڭ ەدەتتەگٸ تۇراتىن ورنىنا قايتىپ كەلەتٸن ادامداردىڭ كٶشٸپ-قونۋىن) انىقتايدى.
ستاتيستيكالىق ماقساتتار ٷشٸن بۇۇ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك سۇراقتار جٶنٸندەگٸ دەپارتامەنتٸ قايتىپ كەلەتٸن ميگرانتتاردى ەلدە كەم دەگەندە بٸر جىلعا قالۋعا نيەتتٸ جەنە باسقا ەلدە حالىقارالىق ميگرانت بولعاننان كەيٸن (قىسقا مەرزٸمدٸ جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ) ٶزدەرٸنٸڭ ازاماتتىعى بار ەلگە قايتىپ بارا جاتقان ادامدار رەتٸندە انىقتايدى.
بۇۇ جەنە حكقۇ ۇسىناتىن «قايتارىمدى كٶشٸ-قون» تٷسٸنٸگٸنٸڭ جەتكٸلٸكتٸ بٸرجاقتىلىعىنا قاراماستان, ونى تٷسٸندٸرۋ ەرتٷرلٸ ەلدە ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدٸ. سونداي-اق نورماتيۆتٸكقۇقىقتىق اكتٸلەردە جەنە ەرتٷرلٸ ەلدەردٸڭ قايتىپ كەلۋ ۇيىمدارىنىڭ باعدارلامالارىندا قايتارىمدى كٶشٸ-قون ٷدەرٸسٸن سيپاتتايتىن ەرتٷرلٸ تٷسٸنٸكتەر مەن تەرميندەر پايدالانىلادى.
سونداي-اق قايتارىمدى كٶشٸ-قوندا «رەەميگراتسييا» تەرمينٸ قولدانىلادى, بۇل بۇرىن ەميگراتسيياعا كەتكەن ەميگرانتتاردىڭ شىققان ەلٸنە قايتىپ كەلۋ ٷدەرٸسٸ.12 قايتارىمدى كٶشٸ-قونمەن «رەپاترياتسييا» تٷسٸنٸگٸ تىعىز بايلانىستى, ول حالىقارالىق قۇقىقتا جەنە كٶشٸ-قون ساياساتىندا ەكٸ تٷسٸندٸرمەگە يە. بارىنشا اۋقىمى تار تٷسٸندٸرمە «رەپاترياتسييانى» ەرتٷرلٸ حالىقارالىق قۇجاتتاردىڭ ەرەجەلەرٸ نەگٸزٸندە (جەنەۆا كونۆەنتسييالارى 1949 ج., 1977 ج. حاتتامالار, 1907 ج. گااگا كونۆەنتسيياسىن تولىقتىراتىن قۇرلىقتاعى سوعىس زاڭدارى جەنە دەستٷرلەرٸ تۋرالى ەرەجەلەر; ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ قۇجاتتار, سونداي-اق قۇقىقتىق دەستٷرلەر) سول ەلدٸڭ ازاماتى بولىپ تابىلاتىن, ەلگە قايتىپ كەلۋگە بوسقىننىڭ نەمەسە ەسكەري تۇتقىننىڭ قۇقىعى رەتٸندە انىقتايدى. رەپاترياتسييانى تاڭداۋ قۇقىعى ونى ۇستايتىن ورگانعا ەمەس, ادامنىڭ ٶزٸنە تيٸستٸ. رەپاترياتسيياعا قۇقىق كەلگەن ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك ورگاندارىن وسىنداي ادامداردى (سولداتتى جەنە ازاماتتىق ادامداردى) شىعارۋعا, ال شىعۋ ەلٸن – ٶزٸنٸڭ ازاماتتارىن قابىلداۋعا مٸندەتتەيدٸ. «رەپاترياتسييا» تەرمينٸ حالىقارالىق داعدارىس كەزٸندە حالىقارالىق لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ديپلوماتييالىق ٶكٸلدەرگە قاتىستى قولدانىلادى.
«رەپاترياتسييا» تەرمينٸ سونداي-اق حالىقارالىق گۋمانيتارلىق قۇقىق كونتەكستٸندە پايدالانىلادى, بۇل رەتتە نەگٸزگٸ نازار حالىقارالىق قۇقىقتىڭ اتالمىش سالاسىنا قاتىسى بار ساناتتارعا اۋدارىلادى.
ٶزٸنٸڭ ەلٸنە قايتىپ كەلۋگە كٶبٸرەك جالپى قۇقىق ادام قۇقىقتارىنىڭ حالىقارالىق قۇقىعىندا, سونىڭ ٸشٸندە ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتٸدە (1966 ج. 16 جەلتوقساندا قابىلداندى, 1976 ج. 23 ناۋرىزدا كٷشٸنە ەندٸ) كٶزدەلگەن. افريكاداعى بوسقىندار مەسەلەسٸنٸڭ ناقتى اسپەكتٸلەرٸن رەتتەيتٸن كونۆەنتسييا اياسىندا (1969 جىلى 10 قىركٷيەكتە قابىلداندى, 1974 ج. 20 ماۋسىمدا كٷشٸنە ەندٸ), رەپاترياتسييا ٷنەمٸ ەرٸكتٸ بولۋى تيٸس جەنە بٸردە بٸر بوسقىن ونىڭ ەركٸنە قارسى رەپاترياتسييالانا المايدى. اتالمىش تٷسٸندٸرۋ باسپانا ەلگە دە «رەپاترياتسييا تۋرالى ٶتٸنٸشپەن جٷگٸنەتٸن بوسقىنداردىڭ قاۋٸپسٸز قايتىپ كەلۋٸ ٷشٸن تيٸستٸ شارالار قابىلداۋدى», ال شىققان ەلگە – «ولاردى كٶشٸرۋدٸ جەڭٸلدەتۋگە جەنە ولارعا ەل ازاماتتارىنىڭ بارلىق قۇقىقتارىن جەنە ارتىقشىلىقتارىن جەنە ولاردىڭ مٸندەتتەرٸن ۇسىنۋ» مٸندەتتەمەسٸن جٷكتەيدٸ. سونداي-اق بۇل تەرمين داعدارىستا نەمەسە شەتەلدە قيىن جاعدايدا قالعان ازاماتتارعا, حالىقارالىق داعدارىس كەزٸندە حالىقارالىق لاۋازىمدى تۇلعالاردى جەنە ديپلوماتييالىق ەلشٸلەردٸ رەپاترياتسييالاۋدى بەلگٸلەۋ ٷشٸن جيٸ پايدالانىلادى.
اۋقىمدى تٷسٸندٸرۋگە سەيكەس «رەپاتريانت» – بۇل تۇراقتى تۇرۋ ماقساتىمەن شىققان نەمەسە ٶزٸنٸڭ ازاماتتىعى بار ەلگە جەكە نەمەسە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق سەبەپتەر بويىنشا ەرٸكتٸ تٷردە ٶزٸ كٶشكەن ادام. وسىعان بايلانىستى كەيبٸر ەلدەردٸڭ ٷكٸمەتتەرٸ جەنە ولاردىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلامالارى ەدەتتە رەپاترياتسييانى قايتارىمدى كٶشٸ-قوننىڭ تٷرٸ, ياعني ەتنيكالىق وتانىنا قايتىپ كەلۋ ٷدەرٸسٸ رەتٸندە قاراستىرادى. ەتنيكالىق وتان دەپ كٶبٸنەسە (تٸپتٸ ولار ول جاقتان بۇرىن ەميگراتسييالانباسا دا) ادامدار ٶزدەرٸنٸڭ شىققان جەرٸمەن بايلانىستىراتىن ەل نەمەسە ايماق تٷسٸنٸلەدٸ. نەگٸزٸنەن, وسى بايلانىس ەتنيكالىق جەنە (نەمەسە) دٸني تيٸستٸلٸك ارقىلى انىقتالادى.
بٸرقاتار مەملەكەتتەردٸڭ بيلٸكتەرٸ (مىسالى, يزرايل جەنە گرەتسييا) نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەردە, كٶشٸ-قون ساياساتىندا جەنە كٶشۋ باعدارلامالارىندا «رەپاترياتسييا» جەنە «رەپاتريانت» تٷسٸنٸكتەرٸن تٸكەلەي قولدانادى. قايتارىمدى كٶشٸ-قوندى جٸكتەۋدٸڭ بٸرنەشە تەسٸلدەرٸ.
1979 ج. باستاپ. حكقۇ ەرٸكتٸ قايتىپ كەلۋگە جەنە قايتا ىقپالداستىرۋعا كٶمەك (ەقكقىك) باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرادى. حكقۇ ەقكقىك جەلٸسٸ بويىنشا ميگرانتتاردى قولداۋى نەگٸزٸنەن تۇتاس ٸس-شارالار توبىن قامتيدى: قايتا ىقپالداسۋعا مٷمكٸندٸگٸنشە كٶمەك كٶرسەتۋ جەنە ەكٸمشٸلٸك, تۋريستٸك كٶمەك, اۆيابيلەتتەردٸ ساتىپ الۋ, كەتەر الدىندا كەڭەس بەرۋ. ورتاشا العاندا 2005 جىلدان باستاپ 2018 جىلعا دەيٸن. حكقۇ جىل سايىن ەقكقىك ارقىلى وتانىنا قايتىپ كەلۋ سۇراقتارى بويىنشا 48 مىڭ ميگرانتقا كٶمەك كٶرسەتتٸ. 2018 ج. 63,3 مىڭ ميگرانتقا قولداۋ كٶرسەتٸلدٸ (24% – ەيەلدەر, 22% – بالالار, 1,2% – ادامدار ساۋداسىنىڭ قۇرباندارى), ولار 128 قابىلداۋشى نەمەسە ترانزيتتٸك ەلدەن 169 شىققان ەلٸنە ورالدى.17 2018 ج. ەقكقىك قاتىسۋشىلارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ (53,7%) ەۋروپالىق ەكونوميكالىق ايماقتان, اتاپ ايتقاندا گەرمانييادان, گرەتسييادان, اۆسترييادان, بەلگييادان جەنە نيدەرلاندىدان ورالدى. «وڭتٷستٸك-وڭتٷستٸك» باعىتى بويىنشا, سونىڭ ٸشٸندە ترانزيت ەلدەرٸنەن قايتىپ كەلەتٸن ميگرانتتار لەگٸ ارتىپ كەلەدٸ. مىسالى, ميگرانتتاردىڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ نيگەردەن گۆينەياعا, ماليگە, كامەرۋنعا, كوت-د’يۆۋار مەن سەنەگالعا ورالدى, ول دٷنيە جٷزٸندەگٸ بارلىق قايتىپ كەلەتٸن ميگرانتتاردىڭ 18%-دان استامىن قۇرادى. ەقكقىك جەلٸسٸ بويىنشا كٶمەك الۋشى-ميگرانتتاردىڭ شىعاتىن نەگٸزگٸ ايماقتارى 2018 جىلى باتىس جەنە ورتالىق افريكا (30,8%), وڭتٷستٸك شىعىس ەۋروپا, شىعىس ەۋروپا جەنە ورتالىق ازييا (27,6%), ازييا تىنىق مۇحيتتىق ايماعى (14%) جەنە تاياۋ شىعىس جەنە سولتٷستٸك افريكا (12,9%) بولدى. جالپى العاندا 10 وزىق ەلدە شىعۋ ەقكقىك جەلٸسٸ بويىنشا بارلىق كٶمەك الۋشىلاردىڭ 51%-نا كەلەدٸ.
