Foto: Ashyq derekkóz
Túrkistan oblysynan kóship ketýshiler sany Soltústikke qarai ulǵaiǵan. Mundaǵy negizgi tetik halqy tyǵyz ornalasqan aimaqtardan halqynyń sany az oblystarǵa memlekettik baǵdarlama sheńberinde kóshi-qon úderisterin retteý bolyp tabylady. Memlekettik baǵdarlamanyń aiyrmashylyǵy – bul saldaryn nemese áreketin, iaǵni kóshi-qondy sharttastyrýshy. Sebep dep áreketi basqa qubylysty týyndatatyn, anyqtaityn, ózgertetin, týdyratyn nemese soǵan ákelip soǵatyn qubylys túsiniledi.
Tek 25–30% sheteldik stýdentter ǵana ekonomikalyq damyǵan elderden ózderiniń eline qaitady. Shetelde joǵary bilim alǵysy keletin stýdentter artyp keledi, bul rette kóbine shetelde oqýdy olar oqityn elinde turaqty turýǵa yqtiiarhatty alýǵa qadam retinde qarastyrady.
Qabyldaityn elderdiń ekonomikasyna sheteldik stýdentter qosatyn úles negizgi qabyldaityn elderdiń sheteldik stýdentterdiń kelýin jáne birigýin jeńildetýge kóp kúsh salýynyń sebebi boldy: bul jerde vizalyq saiasatty jáne rásimderdi ózgertý jáne kóshi-qon zańnamasyndaǵy túzetýler týraly sóz bolyp otyr.
Migranttardyń kóbeiip kele jatqan sany keide nemese merzimdi túrde ártúrli jaǵdailarǵa bailanysty óz elderine qaitady. Degenmen qaitarymdy kóshi-qonnyń aýqymyn jahandyq deńgeide baǵalaý múmkin emes, al ulttyq deńgeilerde atalmysh kórsetkish naqty bolyp tabylmaidy, bar derekter qaitarymdy kóshi-qon jalpy kóshi-qony lekteriniń artýymen parallel kúsheietini týraly ǵana aitýǵa múmkindik beredi. Qaityp kelý – bastapqy ornyna qaityp kelý úderisi nemese akti. Bul eldiń aýmaqtyq shekaralary sheginde – kóshken jáne qaita jumyldyrylǵan adamdardyń ishki qaityp kelýinde; nemese shyqqan eli jáne baratyn eli (tranzit) arasynda – eńbekshi-migranttar, bosqyndar nemese baspana suraýshylar jaǵdaiynda bolýy múmkin. Qaityp kelýdiń ártúrli tásilderi sipattalady: erikti, májbúrli, kómek bolǵanda jáne tabiǵi; sondai-aq migranttardyń qaityp kelý tipteri, mysaly otandaryna qaita oralýlary (nemese daǵdarys jaǵdailarynda qalǵan migranttar).
Qazirgi ýaqytta (2019 j.) HKQU qaitarymdy kóshi-qon uiymyn halyqaralyq kóshi-qon kontekstinde (óz elderine qaityp kelý úshin kóship bara jatqan adamdar ózderiniń ádettegi turatyn jerinen ketkennen keiin jáne halyqaralyq shekaradan ótkennen keiin) jáne ishki kóshi-qon kontekstinde (odan kóshkennen keiin óziniń ádettegi turatyn ornyna qaityp keletin adamdardyń kóship-qonýyn) anyqtaidy.
Statistikalyq maqsattar úshin BUU ekonomikalyq jáne áleýmettik suraqtar jónindegi departamenti qaityp keletin migranttardy elde kem degende bir jylǵa qalýǵa nietti jáne basqa elde halyqaralyq migrant bolǵannan keiin (qysqa merzimdi jáne uzaq merzimdi) ózderiniń azamattyǵy bar elge qaityp bara jatqan adamdar retinde anyqtaidy.
BUU jáne HKQU usynatyn «qaitarymdy kóshi-qon» túsiniginiń jetkilikti birjaqtylyǵyna qaramastan, ony túsindirý ártúrli elde aitarlyqtai erekshelenedi. Sondai-aq normativtikquqyqtyq aktilerde jáne ártúrli elderdiń qaityp kelý uiymdarynyń baǵdarlamalarynda qaitarymdy kóshi-qon úderisin sipattaityn ártúrli túsinikter men terminder paidalanylady.
Sondai-aq qaitarymdy kóshi-qonda «reemigratsiia» termini qoldanylady, bul buryn emigratsiiaǵa ketken emigranttardyń shyqqan eline qaityp kelý úderisi.12 Qaitarymdy kóshi-qonmen «repatriatsiia» túsinigi tyǵyz bailanysty, ol halyqaralyq quqyqta jáne kóshi-qon saiasatynda eki túsindirmege ie. Barynsha aýqymy tar túsindirme «repatriatsiiany» ártúrli halyqaralyq qujattardyń erejeleri negizinde (Jeneva konventsiialary 1949 j., 1977 j. hattamalar, 1907 j. Gaaga konventsiiasyn tolyqtyratyn qurlyqtaǵy soǵys zańdary jáne dástúrleri týraly erejeler; adam quqyqtary jónindegi qujattar, sondai-aq quqyqtyq dástúrler) sol eldiń azamaty bolyp tabylatyn, elge qaityp kelýge bosqynnyń nemese áskeri tutqynnyń quqyǵy retinde anyqtaidy. Repatriatsiiany tańdaý quqyǵy ony ustaityn organǵa emes, adamnyń ózine tiisti. Repatriatsiiaǵa quqyq kelgen eldiń memlekettik organdaryn osyndai adamdardy (soldatty jáne azamattyq adamdardy) shyǵarýǵa, al shyǵý elin – óziniń azamattaryn qabyldaýǵa mindetteidi. «Repatriatsiia» termini halyqaralyq daǵdarys kezinde halyqaralyq laýazymdy tulǵalar men diplomatiialyq ókilderge qatysty qoldanylady.
«Repatriatsiia» termini sondai-aq halyqaralyq gýmanitarlyq quqyq kontekstinde paidalanylady, bul rette negizgi nazar halyqaralyq quqyqtyń atalmysh salasyna qatysy bar sanattarǵa aýdarylady.
Óziniń eline qaityp kelýge kóbirek jalpy quqyq adam quqyqtarynyń halyqaralyq quqyǵynda, sonyń ishinde azamattyq jáne saiasi quqyqtar týraly Halyqaralyq paktide (1966 j. 16 jeltoqsanda qabyldandy, 1976 j. 23 naýryzda kúshine endi) kózdelgen. Afrikadaǵy bosqyndar máselesiniń naqty aspektilerin retteitin Konventsiia aiasynda (1969 jyly 10 qyrkúiekte qabyldandy, 1974 j. 20 maýsymda kúshine endi), repatriatsiia únemi erikti bolýy tiis jáne birde bir bosqyn onyń erkine qarsy repatriatsiialana almaidy. Atalmysh túsindirý baspana elge de «repatriatsiia týraly ótinishpen júginetin bosqyndardyń qaýipsiz qaityp kelýi úshin tiisti sharalar qabyldaýdy», al shyqqan elge – «olardy kóshirýdi jeńildetýge jáne olarǵa el azamattarynyń barlyq quqyqtaryn jáne artyqshylyqtaryn jáne olardyń mindetterin usyný» mindettemesin júkteidi. Sondai-aq bul termin daǵdarysta nemese shetelde qiyn jaǵdaida qalǵan azamattarǵa, halyqaralyq daǵdarys kezinde halyqaralyq laýazymdy tulǵalardy jáne diplomatiialyq elshilerdi repatriatsiialaýdy belgileý úshin jii paidalanylady.
Aýqymdy túsindirýge sáikes «repatriant» – bul turaqty turý maqsatymen shyqqan nemese óziniń azamattyǵy bar elge jeke nemese áleýmettik-ekonomikalyq sebepter boiynsha erikti túrde ózi kóshken adam. Osyǵan bailanysty keibir elderdiń úkimetteri jáne olardyń memlekettik baǵdarlamalary ádette repatriatsiiany qaitarymdy kóshi-qonnyń túri, iaǵni etnikalyq otanyna qaityp kelý úderisi retinde qarastyrady. Etnikalyq otan dep kóbinese (tipti olar ol jaqtan buryn emigratsiialanbasa da) adamdar ózderiniń shyqqan jerimen bailanystyratyn el nemese aimaq túsiniledi. Negizinen, osy bailanys etnikalyq jáne (nemese) dini tiistilik arqyly anyqtalady.
Birqatar memleketterdiń bilikteri (mysaly, Izrail jáne Gretsiia) normativtik-quqyqtyq aktilerde, kóshi-qon saiasatynda jáne kóshý baǵdarlamalarynda «repatriatsiia» jáne «repatriant» túsinikterin tikelei qoldanady. Qaitarymdy kóshi-qondy jikteýdiń birneshe tásilderi.
1979 j. bastap. HKQU erikti qaityp kelýge jáne qaita yqpaldastyrýǵa kómek (EQKQYK) baǵdarlamasyn júzege asyrady. HKQU EQKQYK jelisi boiynsha migranttardy qoldaýy negizinen tutas is-sharalar tobyn qamtidy: qaita yqpaldasýǵa múmkindiginshe kómek kórsetý jáne ákimshilik, týristik kómek, aviabiletterdi satyp alý, keter aldynda keńes berý. Ortasha alǵanda 2005 jyldan bastap 2018 jylǵa deiin. HKQU jyl saiyn EQKQYK arqyly otanyna qaityp kelý suraqtary boiynsha 48 myń migrantqa kómek kórsetti. 2018 j. 63,3 myń migrantqa qoldaý kórsetildi (24% – áielder, 22% – balalar, 1,2% – adamdar saýdasynyń qurbandary), olar 128 qabyldaýshy nemese tranzittik elden 169 shyqqan eline oraldy.17 2018 j. EQKQYK qatysýshylarynyń basym bóligi (53,7%) Eýropalyq ekonomikalyq aimaqtan, atap aitqanda Germaniiadan, Gretsiiadan, Avstriiadan, Belgiiadan jáne Niderlandydan oraldy. «Ońtústik-ońtústik» baǵyty boiynsha, sonyń ishinde tranzit elderinen qaityp keletin migranttar legi artyp keledi. Mysaly, migranttardyń úlken bóligi Nigerden Gvineiaǵa, Malige, Kamerýnǵa, Kot-d’Ivýar men Senegalǵa oraldy, ol dúnie júzindegi barlyq qaityp keletin migranttardyń 18%-dan astamyn qurady. EQKQYK jelisi boiynsha kómek alýshy-migranttardyń shyǵatyn negizgi aimaqtary 2018 jyly Batys jáne Ortalyq Afrika (30,8%), Ońtústik Shyǵys Eýropa, Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Aziia (27,6%), Aziia Tynyq muhittyq aimaǵy (14%) jáne Taiaý Shyǵys jáne Soltústik Afrika (12,9%) boldy. Jalpy alǵanda 10 ozyq elde shyǵý EQKQYK jelisi boiynsha barlyq kómek alýshylardyń 51%-na keledi.
