فوتو: اشىق دەرەككٶز
مەجٸلٸس دەپۋتاتى ابزال قۇسپاننىڭ «توقال الۋدى زاڭمەن رەتتەۋ قاجەت» دەگەن پٸكٸرٸ قوعامدا ٷلكەن تالقىلاۋ تۋعىزدى. جۋرناليست ەربول سەيٸلحانعا بەرگەن سۇحباتىندا دەپۋتات بۇل مەسەلەنٸ مورالدىق نەمەسە دٸني تۇرعىدان ەمەس, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان قاراۋ كەرەك ەكەنٸن ايتتى. دەپۋتاتتىڭ سٶزٸنشە, قازاق قوعامىندا ەكٸنشٸ ەيەل الۋ بۇرىن ەر ادامنىڭ تۋىسىنىڭ جەسٸرٸن نەمەسە قامقورسىز قالعان ەيەلدٸ قورعاۋ ماقساتىندا جاسالعان. ول – ەلەۋمەتتٸك قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداعان دەستٷر. ال بٷگٸندە بۇل ۇعىمنىڭ مەنٸ ٶزگەرٸپ, كٶبٸنە جەكە مٷددە مەن ماتەريالدىق جاعدايعا بايلانىستى قابىلداناتىن شەشٸمگە اينالعان.
«مەن قۇبىلىس رەتٸندە بۇعان قارسىمىن. بٸراق مەن قارسى بولدى ەكەن دەپ, سٸز قارسى بولدى ەكەن دەپ, زاڭدى تىيىم بار ەكەن دەپ توقتاپ جاتقان ادام جوق. سوندىقتان مۇنى زاڭداستىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. توقالدىقتى زاڭمەن رەتتەۋ قاجەت», – دەدٸ دەپۋتات.
وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ وسى مەسەلەگە قاتىستى بٸرنەشە ماماندى سٶزگە تارتىپ كٶردٸ.
قمبد شاريعات جەنە پەتۋا بٶلٸمٸنٸڭ مامانى ەلبەك تاسبولاتۇلى ەر ادام ەيەلدەرٸنە تەڭ قاراي الماسا دا سۇراۋى بار ەكەن ايتادى.
فوتو: muftyat.kz
«شاريعاتىمىزدا كٶپ ەيەل الۋعا قاتىستى قۇران كەرٸمنٸڭ نيسا سٷرەسٸ 3-اياتىندا ەر ادام تٶرت ەيەلگە دەيٸن الۋىنا بولاتىنى ايتىلادى. ال ەندٸ تەڭدٸكتٸ, ەدٸلدٸكتٸ ساقتاي الماسا, بٸر ەيەلمەن شەكتەلگەنٸ ابزال ەكەنٸ تٷسٸندٸرٸلەدٸ. پايعامبارىمىزدىڭ حاديسٸندە قييامەت كٷنٸ ەيەلدەرٸنٸڭ تەڭدٸكتٸ ساقتاي الماعان ەر كٸسٸ بٸر جاعى سال كٷيٸ قايتا تٸرٸلەدٸ دەيدٸ», – دەپ تٷسٸندٸردٸ ەلبەك تاسبولاتۇلى.
ال ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, توقالدىقتى زاڭداستىرۋ, كٶپ ەيەلدٸلٸك, پوليگامييا دەگەن سيياقتى مەسەلەلەر ەيەلدەردٸ كەمسٸتۋ. ەيەلدەردٸ تاۋار رەتٸندە, باسقا دا بٸر قوعامداعى تٶمەندەتۋ.
«پودكاستىڭ سوڭىندا جٷرگٸزۋشٸ سۇراق قويعاننان كەيٸن ابزال قۇسپان توقالدىقتى زاڭداستىرۋ مەن زاڭدى رەتتەۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ايتقان كەزدە, بٸرٸنشٸدەن, ول ٶزٸنٸڭ جەكە پٸكٸرٸ ەكەنٸن ايتتى. ودان كەيٸن, "ونى قوعام تالقىسىنا سالۋ كەرەك" دەگەن دە ۇسىنىس ايتقان بولاتىن. مەنٸڭ ويىمشا, توقالدىقتى زاڭداستىرۋ, كٶپ ەيەلدٸلٸك, پوليگامييا دەگەن سيياقتى مەسەلەلەر ەرينە – ەيەلدەردٸ كەمسٸتۋ. ەيەلدەردٸ تاۋار رەتٸندە قاراۋ, قوعامدا تٶمەندەتۋ. ونسىزدا قازٸر بٸزدە پاتريارحال قوعامدا ەيەلدەردٸڭ تۇلعالىق تۇرعىدان دا قانداي دا بٸر كەمسٸتۋشٸلٸككە الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. ودان كەيٸن ەرينە, زاماناۋي ادام قۇقىقتارىنىڭ گەندەرلٸك تەڭدٸك قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدٸ. جالپى ەلەمدە پوليگينييا ەيەلدەردٸڭ قوعامدىق سۋبەكتٸلەرٸن, ەلەۋمەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸن, ٶز ٶمٸرٸ تۋرالى ٶزٸ شەشٸم قابىلداۋ قۇقىعىنا شەكتەۋ الىپ كەلەدٸ جەنە تٶمەندەتەدٸ. بۇل كەرٸ ٷدەرٸس. ەندٸ مۇنداي تاقىرىپتاردىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندا كٶتەرٸلۋٸ, قايتالاپ ٶتەمٸن, "جەكە پٸكٸرٸم" دەپ ايتسا دا, دەگەنمەن دە دەپۋتات رەتٸندە زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ٶكٸلٸ بولعاننان كەيٸن, بۇل – ەيەل قۇقىقتارىنىڭ, گەندەرلٸك تەڭدٸك ساياساتىنا كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. ونى جوققا شىعارماۋ كەرەك. قوعامنىڭ ٶزٸ قىزۋ تالقىلاپ جاتقانى, سونىڭ بٸرٸنشٸ كٶرٸنٸسٸ. ودان كەيٸن پارلامەنت دەڭگەيٸندە قوزعالعان كەز كەلگەن تاقىرىپ قوعامدىق تالقىعا ەسەر ەتپەي قويمايدى», – دەيدٸ قازبەك مايگەلدينوۆ.
ساياساتتانۋشىنىڭ سٶزٸنشە, بۇل تاقىرىپ الداعى ۋاقىتتا كٶپ تالقىلاي بەرەتٸن بولسا, بەلگٸلٸ بٸر باعىتتاعى ەلەۋمەتتٸك كٶزقاراستاردى قالىپتاستىرۋعا ىقپال دا ەتٸپ قالۋى مٷمكٸن.
فوتو: Facebook/Kazbek.Maigeldinov
«سوندىقتان بۇل جەردە «ايتىلعان – سٶز اتىلعان – وق». ودان كەيٸن بۇل مەسەلە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەرٸنە دە قاراما-قايشىلىق تۋدىرادى. جالپى قازاقستان – ەيەلدەرگە قاتىستى كەمشٸلٸكتٸ تٷزەتۋ تۋرالى كونۆەنتسييا راتيفيكاتسييالانعان بٸرلٸك تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ٶزٸنٸڭ حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەرٸن العان مەملەكەت. سوندىقتان بٸز سٶزبەن ايتقاندا, زاماناۋي, دەموكراتييالىق مەملەكەتتە شەنەۋنٸكتەر, ونىڭ ٸشٸندە حالىق سايلاعان زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ٶكٸلدەرٸ مۇنداي سۇراقتارعا قاتىستى پرينتسيپيالدى ۇستانىمدى ۇستاۋى كەرەك. ول ۇستانىمدار كونستيتۋتسييالىق پرينتسيپتەر, ادام قۇقىقتارىنىڭ نەگٸزٸندە بولۋى كەرەك. ياعني بارلىق ازاماتتاردىڭ زاڭ الدىندا تەڭدٸگٸ, ەيەلدەر مەن ەرلەردٸڭ تەڭ قۇقىقتارى, وسىنداي مەسەلەلەردە ٶتە ۇقىپتى بولعان جٶن.
جالپى كەز كەلگەن رەزونانستى, قوعامدىق ماڭىزدى مەسەلەلەردە, تاقىرىپتاردا بيلٸكتە بولسىن, شەنەۋنٸكتەر بولسىن, جالپى بيلٸك ٶكٸلدەرٸ بولسىن ناقتى بٸر عىلىمي نەگٸزدەلگەن, قۇقىقتىق ەتيكالىق تۇرعىدان وبەكتيۆتٸ, ەدٸلەتتٸ پوزيتسييالاردى قولداۋى قاجەت. سوندىقتان پوپۋليستٸك ەرەكەتتەرگە جول بەرمەۋ كەرەك. ەرتەڭگٸ كٷنٸ ەكٸ تٷرلٸ, ەكٸ ويلى پٸكٸرلەر بولماس ٷشٸن بارلىعى اتا زاڭ نەگٸزٸندە, جالپى حالىقارالىق نورمالارعا ساي وسىنداي مەسەلەلەردە ناقتى پوزيتسييا بولۋى كەرەك», – دەيدٸ قازبەك مايگەلدينوۆ.
كونستيتۋتسييا مەتٸنٸ نەكەنٸڭ «مونوگامييا» ەكەنٸن تٸكەلەي بەكٸتپەيدٸ. نەگٸزگٸ كەپٸلدٸقتەر – نەكe مەن وتباسى, انا مەن بالا مەملەكەتتٸڭ قورعاۋىندا بولۋى (27‑باپ), ال قۇقىقتاردىڭ جالپى تەگٸنە, ەلەۋمەتتٸك, لاۋازىمدىق جەنە مٷلٸكتٸك جاعدايىنا, جىنىسىنا, نەسٸلٸنە, ۇلتىنا, تٸلٸنە, دٸنگە كٶزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرٸنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن ٶزگە جاعداياتتار بويىنشا ەشكٸمدٸ ەشقانداي كەمسٸتۋگە بولمايدى (14‑باپ). دەمەك, «ەكٸ نەمەسە كٶپ ەيەل الۋ» تۋرالى كەز-كەلگەن نورما قولدانىستاعى زاڭ مەن سوت الدىندا جۇرتتىڭ بەرٸ تەڭدٸك قاعيداتىنا قايشى بولماۋى تيٸس. ەركەكتەرگە عانا كٶپ جۇباي الۋعا رۇقسات بەرٸپ, ەيەلدەرگە كٶپ كٷيەۋگە (پولياندرييا) تىيىم سالۋ – گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸ بۇزادى دەگەن كونستيتۋتسييالىق داۋ تۋدىرۋى ەبدەن مٷمكٸن. بۇل تۋرالى زاڭگەر باعدات اماندوسۇلى تالداپ ايتىپ بەردٸ.
«قازٸرگٸ كەزدە «مونوگاميياعا» نەگٸزدەلگەن: «نەكە (ەرلٸ‑زايىپتىلىق) جەنە وتباسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسٸندە بٸر تاراپتىڭ زاڭدى نەكەدە بولۋى – جاڭا نەكە تٸركەلۋگە جول بەرٸلمەيتٸنٸ تٸكەلەي ايتادى (11‑باپ). ادامدار نەكەگە وتىراتىن ادامداردىڭ تٸكەلەي قاتىسۋىمەن تٸركەۋشٸ ورگانداردا نە ارنايى مەملەكەتتٸك نەكە سارايلارىندا قيىلادى (13-باپ). ياعني نەكەنٸ دٸني مەكەمەلەردە تٸركەپ قانا قويۋعا بولمايدى, سەبەبٸ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر تاراپىنان نەكە تٸركەلمەسە قۇقىقتىق قاتىناستار تۋىندامايدى, ال بٸرگە ازاماتتىق نەكەدە تۇرۋ ول – زاڭدى نەكە بولىپ تانىلمايدى. سوندىقتان نەكەلٸك قاتىناستاردى زاڭداستىرۋ ٷشٸن كەمٸندە وسى باپتاردى تٷبەگەيلٸ قايتا ٶزگەرتٸپ تولىقتىرۋ كەرەك.
قازاقستان 1998 جىلى CEDAW‑عا (ەيەلدەرگە قاتىستى كەمسٸتۋشٸلٸكتٸڭ بارلىق نىساندارىن جويۋ تۋرالى كونۆەنتسييا) قوسىلعان. CEDAW كوميتەتٸنٸڭ № 21 جالپى ۇسىنىمى پوليگامييا ەيەلدەردٸڭ ەرلەرمەن تەڭدٸگٸنە قايشى, سوندىقتان ونى ىنتالاندىرماۋ جەنە تىيىم سالۋ كەرەك دەپ باعالايدى. وسى قۇجاتتار ەسكەرٸلمەي جاسالعان زاڭ جوباسى حالىقارالىق-قۇقىقتىق ارەنادا سىنعا ۇشىرايدى», – دەيدٸ باعدات اماندوسۇلى.
زاڭگەردٸڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسييانىڭ ٶزٸ مونوگامييانى اتاۋمەن بەكٸتپەسە دە, ادامداردىڭ تەڭدٸك قاعيداسى مەن CEDAW مٸندەتتەمەلەرٸ ەركەكتەرگە عانا ارتىقۋشىلىق قۇقىق بەرەتٸن كلاسسيكالىق «توقال الۋ» مودەلٸن كونستيتۋتسييالىق تۇرعىدان ەلسٸرەتەدٸ. ەگەر بٸرنەشە جۇباي ينستيتۋتىن تەڭ قۇقىقتى, كەمسٸتۋسٸز فورماتتا قاراستىرسا, بۇل وتباسى كودەكسٸن كەشەندٸ رەفورمالاۋدى تالاپ ەتەدٸ.
قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا ەرلٸ‑زايىپتىلاردىڭ زاڭدى رەجيم ۇعىمى – ورتاق بٸرلەسكەن مەنشٸك (32–33‑باپتار), داۋدا تەڭ ٷلەس قاعيداسى قولدانىلادى (38‑باپ). ەگەر بٸر ەركەككە بٸرنەشە جۇباي رۇقسات ەتٸلسە, «ورتاق مٷلٸكتٸڭ» شەكاراسى قالاي قالىپتاسادى: بارلىق جۇبايلار اراسىندا ما, ەلدە ەر نەكەلٸك وداقتىڭ ٶز ٸشٸندە مە? بۇل نەسيە, كەپٸل, جۇباي كەلٸسٸمٸ سيياقتى مەمٸلەلەرگە دە ەسەر ەتەدٸ (34‑باپ). ناقتى ٷلەستەۋ فورمۋلاسى بەكٸتٸلمەسە, داۋلار كٷرت كٶبەيەدٸ.
فوتو: zanger_bagdat.amandossuly
«قازٸر نەكە شارتىمەن زاڭدى رەجيمدٸ ٶزگەرتۋگە بولادى (39–41‑باپتار), بٸراق ول دا ەكٸ تاراپتىڭ لوگيكاسىمەن رەسٸمدەلەدٸ. كٶپ جۇباي قاتىساتىن كەلٸسٸمدەردٸڭ جارامدىلىعى, نوتاريات نىسانى, ٷشٸنشٸ جۇبايدىڭ قۇقىقتارى, شارتتىڭ كەيٸن قوسىلعان جۇبايلارعا تارالۋى – بەرٸ ارنايى رەتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
سونىمەن قوسا, قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا مۇرانىڭ بٸرٸنشٸ كەزەگٸ – جۇبايى, بالالارى, اتا‑اناسى (قر ازاماتتىق كودەكسكە سەيكەس). بٸرنەشە جۇباي مەرتەبەسٸ تانىلسا, تٸرٸ قالعان جۇبايلاردىڭ ٷلەسٸن جەنە ولار اراسىنداعى ٷلەس بٶلۋدٸڭ ەرەجەسٸن قايتا ٶزگەرتٸپ تولىقتىرۋ قاجەت بولادى. (وتباسى كودەكسٸندەگٸ جۇباي مەرتەبەسٸ – مەملەكەتتٸك تٸركەۋدەن تۋىندايدى). سونداي-اق كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعان ورتاق بالاعا اليمەنت تٶلەۋدٸڭ تەرتٸبٸ بار, ال جۇبايدى اسىراۋ (ەڭبەككە جارامسىز, مۇقتاج جۇباي) داۋعا جيٸ اينالادى. بٸر ەركەكتٸڭ بٸرنەشە جۇبايعا قاتىستى پاراللەل مٸندەتتەمەلەرٸ مەن ورىنداۋ كەزەكتٸلٸگٸ انىقتالماسا, ٶندٸرٸپ الۋ قيىندىقتارى كٶبەيەدٸ. سوت نەكەنٸ بۇزعاندا, بالا مەن (مٷمكٸن) جۇبايعا تٶلەنەتٸن تٶلەمدەردٸڭ كٶلەمٸن ايقىنداۋ ودان ەرٸ كٷردەلەنەدٸ.
جۇبايعا ارنالعان جالداۋ تۇرعىن ٷيدەگٸ قۇقىقتار, مەديتسينالىق اقپاراتقا قولجەتٸمدٸلٸك/كەلٸسٸم, ساقتاندىرۋ, زەينەتاقى/جوعالتقان اسىراۋشى تٶلەمدەرٸ – بەرٸ «جالعىز جۇبايعا» ەسەپتەلگەن. بٸرنەشە جۇباي بولعاندا كەزەكتٸلٸك پەن ليميتتەر بەكٸتٸلۋٸ قاجەت بولادى.
جالپى تۇرمىستا جيٸ قولدانىلاتىن «ازاماتتىق نەكە» تەرمينٸ – نەكەنٸ زاڭدى تٷردە تٸركەلمەي بٸرگە تۇرۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. زاڭ بويىنشا تەك قانا بٸرگە تۇرۋ نەكە بولىپ تانىلمايدى, سوندىقتان ونداي قاتىناستاردا جۇبايلىق قۇقىقتار (مٷلٸك, مۇرا, اسىراۋ) تۋىندامايدى. كٶپ جۇباي ينستيتۋتىن ەنگٸزۋ بۇل ارالاسۋدى تٷزەتپەيدٸ; كەرٸسٸنشە, كٸمنٸڭ «رەسمي جۇباي», كٸمنٸڭ «بٸرگە تۇراتىن ادام» ەكەنٸ شەكاراسىن ودان ەرٸ قۇلدىراتۋ مٷمكٸن.
بٸر جاعىنان, قازٸر قۇقىقتىق قورعانىسسىز جٷرگەن «ەكٸنشٸ ەيەل» پەن ودان تۋعان بالالار ٷشٸن مۇرا, اليمەنت, تۇرعىن ٷي سالالارىندا بەلگٸلٸ بٸر كەپٸلدٸك پايدا بولۋى ىقتيمال. ەكٸنشٸ جاعىنان, گەندەرلٸك تەڭدٸك ٶلشەمٸ ساقتالماسا, ەيەلدەردٸڭ كەلٸسٸمٸن «فورمالدٸ» الۋدىڭ, ەكونوميكالىق تەۋەلدٸلٸكتٸ كٷشەيتۋدٸڭ, وتباسىلىق رەسۋرستاردى بٸر ەردٸڭ اينالاسىندا قايتا بٶلۋ ارقىلى تەڭسٸزدٸكتٸ ارتتىرۋدىڭ تەۋەكەلٸ بار. CEDAW № 21 ۇسىنىمى وسىنداي سالدارلار ٷشٸن پوليگامييانى قولداۋعا بولمايدى دەپ باعالايدى», – دەيدٸ باعدات اماندوسۇلى.
كٶپ جۇباي ينستيتۋتى جوعارى تابىستى ازشىلىقتىڭ پايداسىنا جۇمىس ٸستەپ, تۇرمىسى تٶمەن ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ تەۋەكەلٸن ۇلعايتۋى مٷمكٸن (رەسۋرستاردىڭ جۇقا تارالۋى, باسپاناسىز قالۋ, بٸلٸم‑ساۋلىق شىعىندارى). ال قۇقىقتىق تۇرعىدان تٸركەۋ رەسٸمدەرٸ كٷردەلەنسە, ەلسٸز توپتار ٷشٸن قىمبات/قولجەتٸمسٸز قۇقىق قاۋپٸ تۋىندايدى. وسى ورايدا زاڭگەر «مۇنداي ۇسىنىستاردى جارييالاۋ قۇقىقتىق سانا مەن قوعامداعى زاڭعا دەگەن كٶزقاراسقا كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن بە?» دەگەن سۇراعىمىزعا بىلاي دەپ جاۋاپ بەردٸ:
«ەگەر يە دەسەك, وندا تٷسٸندٸرۋسٸز قولدانىستاعى قۇقىققا قايشى نورمالاردى قالىپتى قۇبىلىس ەتٸپ كٶرسەتٸلەدٸ. بٷگٸندە نەكەنٸ دٸني مەكەمەلەردە تٸركەۋ قۇقىقتىق قاتىناستار تۋعىزبايدى; ونى «رەسمي قۇقىققا بالاما» رەتٸندە ناسيحاتتاۋ مەملەكەتتٸك تٸركەۋدٸڭ ماڭىزىن ەلسٸرەتٸپ, زاڭعا باعىنۋشىلىقتى تٶمەندەتەدٸ.
ال جوق دەسەك, وندا تالقىلاۋ قۇقىقتىق‑ساپالىق ستاندارتتارعا ساي جٷرگٸزٸلەدٸ. اشىق تالقىلاۋدا كونستيتۋتسيياداعى جۇرتتىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدٸك قاعيداسى, CEDAW مٸندەتتەمەلەرٸ, وتباسى قۇقىعىنىڭ ناقتى نورمالارى كٶرسەتٸلٸپ, كەز كەلگەن رەفورما – كەمسٸتۋسٸز, بالانىڭ مٷددەسٸن باسىمدى قوياتىنداي ەتٸپ, قۇقىقتىق تەحنيكالىق شەشٸمدەرمەن بٸرگە ۇسىنىلسا, قۇقىقتىق ساناعا وڭ ەسەر ەتۋٸ دە مٷمكٸن.
قورىتىندىلاي كەلگەندە, ەرلەرگە عانا رۇقسات ەتەتٸن كلاسسيكالىق «توقال الۋ» مودەلٸ 14‑باپتاعى جۇرتتىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدٸككە جەنە قازاقستاننىڭ CEDAW مٸندەتتەمەلەرٸنە قايشى كەلۋ ىقتيمالدىعى ٶتە جوعارى.
دەپۋتات ابزال قۇسپاننىڭ بۇل مەسەلەنٸ زاڭداستىرۋ ويى شىن مەنٸندە نەكە جەنە وتباسى كودەكسٸنٸڭ 2, 11, 29–41, 32–38‑باپتارىنا, سونداي‑اق مۇراگەرلٸك جەنە ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەرگە قاتىستى نورمالارعا كەشەندٸ تٷردە ٶزگەرٸستەردٸ تالاپ ەتەدٸ.
ال قورعالماعان ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن كٷشەيتەمٸن دەۋ ٷشٸن ەنگٸزٸلگەن نورما, ەگەر ادامداردىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدٸك پەن ناقتى كەپٸلدٸكتەرٸ بەكٸتٸلمەسە, كەرٸسٸنشە تەڭسٸزدٸكتٸ ۇلعايتۋى مٷمكٸن», – دەيدٸ باعدات اماندوسۇلى.
ال اقىن اقگٷل ادايبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاق ەدەبيەتٸندە ەيەل ەشقاشان جالاڭ ماحابباتتىڭ نىسانى بولعان ەمەس. ال بٷگٸنگٸ زامان نايزا مەن قىلىشتى ارى-بەرٸ سەرمەيتٸن زامان ەمەس, سانا مەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ زامانى.
فوتو: اقگٷل ادايبەكوۆانىڭ پاراقشاسىنان
«ەيەل – ادامگەرشٸلٸكتٸڭ, مەيٸرٸمنٸڭ, سۇلۋلىق پەن تەكتٸلٸكتٸڭ سيمۆولى. ال ەر ادامنىڭ جٷرەگٸندە بٸرنەشە ەيەلدٸڭ بەينەسٸ قاتار ٶمٸر سٷرۋٸ – سەزٸمنٸڭ قادٸرٸن جوعالتىپ, ماحابباتتى ساۋداعا سالعانمەن تەڭ. بٸر ەيەلگە ادالدىق رۋحتىڭ تۇتاستىعى, ادامدىق بيٸكتٸكتٸڭ جەنە پوەتيكالىق تازالىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ.
بٷگٸنگٸ زامان نايزا مەن قىلىشتى ارى-بەرٸ سەرمەيتٸن زامان ەمەس, سانا مەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ زامانى.
قازٸر «ەيەلدٸ اسىراۋ كەرەك» دەيتٸن باياعى جاۋگەرشٸلٸك كەزەڭ جاعانى الىپ تۇرعان جوق. تاريحتاعى پوليگامييا ۇلت امان قالۋ ٷشٸن عانا تۋعان امال بولاتىن.
ال بٷگٸندە قازاق ەيەلٸنٸڭ بەينەسٸ مٷلدە باسقا سيپاتقا يە. ولار قارا باسىنىڭ قامىن ەمەس, ۇلتتىڭ, قوعامنىڭ, ۇرپاقتىڭ قامىن ويلايتىن دەڭگەيدە. بٷگٸنگٸ قازاق ەيەلدەرٸ – مٸنەزٸمەن, رۋحىمەن, قايسارلىعىمەن ون ەركەكتٸڭ ورنىن باسار تۇلعاعا اينالدى.
سوندىقتان توقالدىق مەسەلەسٸن «دەستٷر» دەپ ەمەس, نەپسٸنٸ زاڭداستىرۋعا ۇمتىلىس دەپ قابىلدايمىن. ەرينە, ەر ادامنىڭ تاعدىرى ەرقيلى, ٶمٸردە تٷرلٸ سەبەپ بار. بٸراق ۇلتتىق دەڭگەيدە ويلانساق, بٸزدە شەشٸلمەگەن باسقا مەسەلە جوق پا? سولار مەسەلە تاپپاي جاتسا, بٸز-اق تاۋىپ بەرەيٸكشٸ. الماتىنىڭ اۋاسىنىڭ لاستىعى, جەر سٸلكٸنٸسٸنٸڭ قاۋپٸ, قىمباتشىلىق مەسەلەلەرٸن نەگە قاۋزامايدى? ۇتتىڭ ۇلىلىعى – رۋحاني ادالدىق پەن وي تازالىعىندا. ەندەشە, ماحاببات پەن نەكە دە سوعان لايىق بيٸكتە بولۋى كەرەك», – دەيدٸ اقگٷل ادايبەكوۆا.
ال اقىن نۇرتاس تۇرعانبەكتٸڭ ايتۋىنشا, توقال تاقىرىبى بيلٸكتەگٸلەر تۇرماق, جۋرناليستەر دە قوزعايتىن مەسەلە ەمەس. ٶيتكەنٸ قوعامدا ودان دا ماڭىزدى مەسەلەلەر جەتەرلٸك.
فوتو: اشىق دەرەككٶز
«توقال الۋدى زاڭداستىرۋ دەگەندە, ادامدار قازٸر بولمايتىن نەرسەمەن اينالىسىپ كەتتٸ عوي. ودان دا ماڭىزدى نەرسەلەر كٶپ. ادام ٶزٸنٸن جانىن ەرەڭ باعىپ جٷرگەندە نە قىلعان توقال ول?! ەرتەڭ ٶلٸپ قالىپ بالا-شاعاڭ كٶپ بولسىن دەيتٸن باياعى جاۋگەرشٸلٸك زامان ەمەس. قازٸر زامان باسقا. بولمايتىن نەرسەلەرگە باس قاتىراتىندارعا تاڭعالام قازٸر.
جالپى قوعامدا ودان دا ٷلكەن مەسەلەلەر تولىپ جاتىر. قىمباتشىلىقپەن كٷرەسۋدەن باستاپ, ازىق-تٷلٸكتٸڭ قىمباتتاۋى بار. ەڭ ٷلكەن مەسەلە – قازٸر ادامعا قانداي قولايلى جاعداي تۋعىزۋعا بولادى دەگەندٸ قاراستىراتىن بولسا, بٸر بٶلەك. توقال الۋ, الماۋ, زاڭداستىرۋ دەگەن بيلٸكتەگٸلەر تۇرماق, جۋرناليستەر دە قوزعايتىن مەسەلە ەمەس», –دەيدٸ نۇرتاس تۇرعانبەك.
ابزال قۇسپاننىڭ «توقالدىقتى زاڭداستىرۋ» تۋرالى پٸكٸرٸ قوعامدا ەرتٷرلٸ كٶزقاراس تۋدىردى. بٸر جاعىنان, بۇل مەسەلە ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىنا قاتىستى سۇراقتاردى كٷن تەرتٸبٸنە شىعاردى. ەكٸنشٸ جاعىنان, قوعامدا تەڭدٸك پەن ەدٸلدٸككە قارسى, تٸپتٸ پوپۋليستٸك سيپاتتاعى باستاما رەتٸندە قابىلداندى.
دٸن ماماندارى بۇل تاقىرىپتى شاريعات نورمالارىمەن تٷسٸندٸرسە, ساياساتتانۋشىلار مەن زاڭگەرلەر ونى گەندەرلٸك تەڭدٸككە, كونستيتۋتسييالىق پرينتسيپتەرگە جەنە حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەرگە قايشى دەپ باعالادى. ال مەدەنيەت جەنە ەدەبيەت ٶكٸلدەرٸ بۇل باستامانى قوعامنىڭ رۋحاني دەڭگەيٸن تٶمەندەتەتٸن قۇبىلىس رەتٸندە سىنعا الدى.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
