Foto: Ashyq derekkóz
Májilis depýtaty Abzal Quspannyń «toqal alýdy zańmen retteý qajet» degen pikiri qoǵamda úlken talqylaý týǵyzdy. Jýrnalist Erbol Seiilhanǵa bergen suhbatynda depýtat bul máseleni moraldyq nemese dini turǵydan emes, quqyqtyq jáne áleýmettik turǵydan qaraý kerek ekenin aitty. Depýtattyń sózinshe, qazaq qoǵamynda ekinshi áiel alý buryn er adamnyń týysynyń jesirin nemese qamqorsyz qalǵan áieldi qorǵaý maqsatynda jasalǵan. Ol – áleýmettik qajettilikten týyndaǵan dástúr. Al búginde bul uǵymnyń máni ózgerip, kóbine jeke múdde men materialdyq jaǵdaiǵa bailanysty qabyldanatyn sheshimge ainalǵan.
«Men qubylys retinde buǵan qarsymyn. Biraq men qarsy boldy eken dep, siz qarsy boldy eken dep, zańdy tyiym bar eken dep toqtap jatqan adam joq. Sondyqtan muny zańdastyrý kerek dep esepteimin. Toqaldyqty zańmen retteý qajet», – dedi depýtat.
Osy oraida Ult.kz tilshisi osy máselege qatysty birneshe mamandy sózge tartyp kórdi.
QMBD Shariǵat jáne pátýa bóliminiń mamany Elbek Tasbolatuly er adam áielderine teń qarai almasa da suraýy bar eken aitady.
Foto: muftyat.kz
«Shariǵatymyzda kóp áiel alýǵa qatysty Quran Kárimniń Nisa súresi 3-aiatynda er adam tórt áielge deiin alýyna bolatyny aitylady. Al endi teńdikti, ádildikti saqtai almasa, bir áielmen shektelgeni abzal ekeni túsindiriledi. Paiǵambarymyzdyń hadisinde Qiiamet kúni áielderiniń teńdikti saqtai almaǵan er kisi bir jaǵy sal kúii qaita tiriledi deidi», – dep túsindirdi Elbek Tasbolatuly.
Al saiasattanýshy Qazbek Maigeldinovtyń aitýynsha, toqaldyqty zańdastyrý, kóp áieldilik, poligamiia degen siiaqty máseleler áielderdi kemsitý. Áielderdi taýar retinde, basqa da bir qoǵamdaǵy tómendetý.
«Podkastyń sońynda júrgizýshi suraq qoiǵannan keiin Abzal Quspan toqaldyqty zańdastyrý men zańdy retteý qajettiligi týraly aitqan kezde, birinshiden, ol óziniń jeke pikiri ekenin aitty. Odan keiin, "ony qoǵam talqysyna salý kerek" degen de usynys aitqan bolatyn. Meniń oiymsha, toqaldyqty zańdastyrý, kóp áieldilik, poligamiia degen siiaqty máseleler árine – áielderdi kemsitý. Áielderdi taýar retinde qaraý, qoǵamda tómendetý. Onsyzda qazir bizde patriarhal qoǵamda áielderdiń tulǵalyq turǵydan da qandai da bir kemsitýshilikke alyp kelýi múmkin. Odan keiin árine, zamanaýi adam quqyqtarynyń genderlik teńdik qaǵidattaryna qaishy keledi. Jalpy álemde poliginiia áielderdiń qoǵamdyq sýbektilerin, áleýmettik táýelsizdigin, óz ómiri týraly ózi sheshim qabyldaý quqyǵyna shekteý alyp keledi jáne tómendetedi. Bul keri úderis. Endi mundai taqyryptardyń zań shyǵarýshy organda kóterilýi, qaitalap ótemin, "jeke pikirim" dep aitsa da, degenmen de depýtat retinde zań shyǵarýshy organnyń ókili bolǵannan keiin, bul – áiel quqyqtarynyń, genderlik teńdik saiasatyna keri áser etýi múmkin. Ony joqqa shyǵarmaý kerek. Qoǵamnyń ózi qyzý talqylap jatqany, sonyń birinshi kórinisi. Odan keiin Parlament deńgeiinde qozǵalǵan kez kelgen taqyryp qoǵamdyq talqyǵa áser etpei qoimaidy», – deidi Qazbek Maigeldinov.
Saiasattanýshynyń sózinshe, bul taqyryp aldaǵy ýaqytta kóp talqylai beretin bolsa, belgili bir baǵyttaǵy áleýmettik kózqarastardy qalyptastyrýǵa yqpal da etip qalýy múmkin.
Foto: Facebook/Kazbek.Maigeldinov
«Sondyqtan bul jerde «aitylǵan – sóz atylǵan – oq». Odan keiin bul másele Qazaqstannyń halyqaralyq mindettemelerine de qarama-qaishylyq týdyrady. Jalpy Qazaqstan – áielderge qatysty kemshilikti túzetý týraly konventsiia ratifikatsiialanǵan birlik teńdikti qamtamasyz etý boiynsha óziniń halyqaralyq mindettemelerin alǵan memleket. Sondyqtan biz sózben aitqanda, zamanaýi, demokratiialyq memlekette sheneýnikter, onyń ishinde halyq sailaǵan zań shyǵarýshy organnyń ókilderi mundai suraqtarǵa qatysty printsipialdy ustanymdy ustaýy kerek. Ol ustanymdar konstitýtsiialyq printsipter, adam quqyqtarynyń negizinde bolýy kerek. Iaǵni barlyq azamattardyń zań aldynda teńdigi, áielder men erlerdiń teń quqyqtary, osyndai máselelerde óte uqypty bolǵan jón.
Jalpy kez kelgen rezonansty, qoǵamdyq mańyzdy máselelerde, taqyryptarda bilikte bolsyn, sheneýnikter bolsyn, jalpy bilik ókilderi bolsyn naqty bir ǵylymi negizdelgen, quqyqtyq etikalyq turǵydan obektivti, ádiletti pozitsiialardy qoldaýy qajet. Sondyqtan popýlistik áreketterge jol bermeý kerek. Erteńgi kúni eki túrli, eki oily pikirler bolmas úshin barlyǵy ata zań negizinde, jalpy halyqaralyq normalarǵa sai osyndai máselelerde naqty pozitsiia bolýy kerek», – deidi Qazbek Maigeldinov.
Konstitýtsiia mátini nekeniń «monogamiia» ekenin tikelei bekitpeidi. Negizgi kepildiqter – neke men otbasy, ana men bala memlekettiń qorǵaýynda bolýy (27‑bap), al quqyqtardyń jalpy tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaiyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine bailanysty nemese kez kelgen ózge jaǵdaiattar boiynsha eshkimdi eshqandai kemsitýge bolmaidy (14‑bap). Demek, «eki nemese kóp áiel alý» týraly kez-kelgen norma qoldanystaǵy zań men sot aldynda jurttyń bári teńdik qaǵidatyna qaishy bolmaýy tiis. Erkekterge ǵana kóp jubai alýǵa ruqsat berip, áielderge kóp kúieýge (poliandriia) tyiym salý – genderlik teńdikti buzady degen konstitýtsiialyq daý týdyrýy ábden múmkin. Bul týraly zańger Baǵdat Amandosuly taldap aityp berdi.
«Qazirgi kezde «monogamiiaǵa» negizdelgen: «Neke (erli‑zaiyptylyq) jáne otbasy týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Kodeksinde bir taraptyń zańdy nekede bolýy – jańa neke tirkelýge jol berilmeitini tikelei aitady (11‑bap). Adamdar nekege otyratyn adamdardyń tikelei qatysýymen tirkeýshi organdarda ne arnaiy memlekettik neke sarailarynda qiylady (13-bap). Iaǵni nekeni dini mekemelerde tirkep qana qoiýǵa bolmaidy, sebebi memlekettik mekemeler tarapynan neke tirkelmese quqyqtyq qatynastar týyndamaidy, al birge azamattyq nekede turý ol – zańdy neke bolyp tanylmaidy. Sondyqtan nekelik qatynastardy zańdastyrý úshin keminde osy baptardy túbegeili qaita ózgertip tolyqtyrý kerek.
Qazaqstan 1998 jyly CEDAW‑ǵa (Áielderge qatysty kemsitýshiliktiń barlyq nysandaryn joiý týraly konventsiia) qosylǵan. CEDAW Komitetiniń № 21 Jalpy usynymy poligamiia áielderdiń erlermen teńdigine qaishy, sondyqtan ony yntalandyrmaý jáne tyiym salý kerek dep baǵalaidy. Osy qujattar eskerilmei jasalǵan zań jobasy halyqaralyq-quqyqtyq arenada synǵa ushyraidy», – deidi Baǵdat Amandosuly.
Zańgerdiń aitýynsha, Konstitýtsiianyń ózi monogamiiany ataýmen bekitpese de, adamdardyń teńdik qaǵidasy men CEDAW mindettemeleri erkekterge ǵana artyqýshylyq quqyq beretin klassikalyq «toqal alý» modelin konstitýtsiialyq turǵydan álsiretedi. Eger birneshe jubai institýtyn teń quqyqty, kemsitýsiz formatta qarastyrsa, bul Otbasy kodeksin keshendi reformalaýdy talap etedi.
Qoldanystaǵy zań boiynsha erli‑zaiyptylardyń zańdy rejim uǵymy – ortaq birlesken menshik (32–33‑baptar), daýda teń úles qaǵidasy qoldanylady (38‑bap). Eger bir erkekke birneshe jubai ruqsat etilse, «ortaq múliktiń» shekarasy qalai qalyptasady: barlyq jubailar arasynda ma, álde ár nekelik odaqtyń óz ishinde me? Bul nesie, kepil, jubai kelisimi siiaqty mámilelerge de áser etedi (34‑bap). Naqty úlesteý formýlasy bekitilmese, daýlar kúrt kóbeiedi.
Foto: zanger_bagdat.amandossuly
«Qazir neke shartymen zańdy rejimdi ózgertýge bolady (39–41‑baptar), biraq ol da eki taraptyń logikasymen rásimdeledi. Kóp jubai qatysatyn kelisimderdiń jaramdylyǵy, notariat nysany, úshinshi jubaidyń quqyqtary, sharttyń keiin qosylǵan jubailarǵa taralýy – bári arnaiy retteýdi qajet etedi.
Sonymen qosa, qoldanystaǵy zań boiynsha muranyń birinshi kezegi – jubaiy, balalary, ata‑anasy (QR Azamattyq kodekske sáikes). Birneshe jubai mártebesi tanylsa, tiri qalǵan jubailardyń úlesin jáne olar arasyndaǵy úles bólýdiń erejesin qaita ózgertip tolyqtyrý qajet bolady. (Otbasy kodeksindegi jubai mártebesi – memlekettik tirkeýden týyndaidy). Sondai-aq kámelettik jasqa tolmaǵan ortaq balaǵa aliment tóleýdiń tártibi bar, al jubaidy asyraý (eńbekke jaramsyz, muqtaj jubai) daýǵa jii ainalady. Bir erkektiń birneshe jubaiǵa qatysty parallel mindettemeleri men oryndaý kezektiligi anyqtalmasa, óndirip alý qiyndyqtary kóbeiedi. Sot nekeni buzǵanda, bala men (múmkin) jubaiǵa tólenetin tólemderdiń kólemin aiqyndaý odan ári kúrdelenedi.
Jubaiǵa arnalǵan jaldaý turǵyn úidegi quqyqtar, meditsinalyq aqparatqa qoljetimdilik/kelisim, saqtandyrý, zeinetaqy/joǵaltqan asyraýshy tólemderi – bári «jalǵyz jubaiǵa» eseptelgen. Birneshe jubai bolǵanda kezektilik pen limitter bekitilýi qajet bolady.
Jalpy turmysta jii qoldanylatyn «azamattyq neke» termini – nekeni zańdy túrde tirkelmei birge turý degendi bildiredi. Zań boiynsha tek qana birge turý neke bolyp tanylmaidy, sondyqtan ondai qatynastarda jubailyq quqyqtar (múlik, mura, asyraý) týyndamaidy. Kóp jubai institýtyn engizý bul aralasýdy túzetpeidi; kerisinshe, kimniń «resmi jubai», kimniń «birge turatyn adam» ekeni shekarasyn odan ári quldyratý múmkin.
Bir jaǵynan, qazir quqyqtyq qorǵanyssyz júrgen «ekinshi áiel» pen odan týǵan balalar úshin mura, aliment, turǵyn úi salalarynda belgili bir kepildik paida bolýy yqtimal. Ekinshi jaǵynan, genderlik teńdik ólshemi saqtalmasa, áielderdiń kelisimin «formaldi» alýdyń, ekonomikalyq táýeldilikti kúsheitýdiń, otbasylyq resýrstardy bir erdiń ainalasynda qaita bólý arqyly teńsizdikti arttyrýdyń táýekeli bar. CEDAW № 21 usynymy osyndai saldarlar úshin poligamiiany qoldaýǵa bolmaidy dep baǵalaidy», – deidi Baǵdat Amandosuly.
Kóp jubai institýty joǵary tabysty azshylyqtyń paidasyna jumys istep, turmysy tómen áielder men balalardyń táýekelin ulǵaitýy múmkin (resýrstardyń juqa taralýy, baspanasyz qalý, bilim‑saýlyq shyǵyndary). Al quqyqtyq turǵydan tirkeý rásimderi kúrdelense, álsiz toptar úshin qymbat/qoljetimsiz quqyq qaýpi týyndaidy. Osy oraida zańger «mundai usynystardy jariialaý quqyqtyq sana men qoǵamdaǵy zańǵa degen kózqarasqa keri áser etýi múmkin be?» degen suraǵymyzǵa bylai dep jaýap berdi:
«Eger iá desek, onda túsindirýsiz qoldanystaǵy quqyqqa qaishy normalardy qalypty qubylys etip kórsetiledi. Búginde nekeni dini mekemelerde tirkeý quqyqtyq qatynastar týǵyzbaidy; ony «resmi quqyqqa balama» retinde nasihattaý memlekettik tirkeýdiń mańyzyn álsiretip, zańǵa baǵynýshylyqty tómendetedi.
Al joq desek, onda talqylaý quqyqtyq‑sapalyq standarttarǵa sai júrgiziledi. Ashyq talqylaýda Konstitýtsiiadaǵy jurttyń zań aldyndaǵy teńdik qaǵidasy, CEDAW mindettemeleri, otbasy quqyǵynyń naqty normalary kórsetilip, kez kelgen reforma – kemsitýsiz, balanyń múddesin basymdy qoiatyndai etip, quqyqtyq tehnikalyq sheshimdermen birge usynylsa, quqyqtyq sanaǵa oń áser etýi de múmkin.
Qorytyndylai kelgende, Erlerge ǵana ruqsat etetin klassikalyq «toqal alý» modeli 14‑baptaǵy jurttyń zań aldyndaǵy teńdikke jáne Qazaqstannyń CEDAW mindettemelerine qaishy kelý yqtimaldyǵy óte joǵary.
Depýtat Abzal Quspannyń bul máseleni zańdastyrý oiy shyn máninde Neke jáne otbasy kodeksiniń 2, 11, 29–41, 32–38‑baptaryna, sondai‑aq muragerlik jáne áleýmettik tólemderge qatysty normalarǵa keshendi túrde ózgeristerdi talap etedi.
Al qorǵalmaǵan áielder men balalardyń quqyqtaryn kúsheitemin deý úshin engizilgen norma, eger adamdardyń zań aldyndaǵy teńdik pen naqty kepildikteri bekitilmese, kerisinshe teńsizdikti ulǵaitýy múmkin», – deidi Baǵdat Amandosuly.
Al aqyn Aqgúl Adaibekovanyń aitýynsha, qazaq ádebietinde áiel eshqashan jalań mahabbattyń nysany bolǵan emes. Al búgingi zaman naiza men qylyshty ary-beri sermeitin zaman emes, sana men jaýapkershiliktiń zamany.
Foto: Aqgúl Adaibekovanyń paraqshasynan
«Áiel – adamgershiliktiń, meiirimniń, sulýlyq pen tektiliktiń simvoly. Al er adamnyń júreginde birneshe áieldiń beinesi qatar ómir súrýi – sezimniń qadirin joǵaltyp, mahabbatty saýdaǵa salǵanmen teń. Bir áielge adaldyq rýhtyń tutastyǵy, adamdyq biiktiktiń jáne poetikalyq tazalyqtyń kórinisi.
Búgingi zaman naiza men qylyshty ary-beri sermeitin zaman emes, sana men jaýapkershiliktiń zamany.
Qazir «áieldi asyraý kerek» deitin baiaǵy jaýgershilik kezeń jaǵany alyp turǵan joq. Tarihtaǵy poligamiia ult aman qalý úshin ǵana týǵan amal bolatyn.
Al búginde qazaq áieliniń beinesi múlde basqa sipatqa ie. Olar qara basynyń qamyn emes, ulttyń, qoǵamnyń, urpaqtyń qamyn oilaityn deńgeide. Búgingi qazaq áielderi – minezimen, rýhymen, qaisarlyǵymen on erkektiń ornyn basar tulǵaǵa ainaldy.
Sondyqtan toqaldyq máselesin «dástúr» dep emes, nápsini zańdastyrýǵa umtylys dep qabyldaimyn. Árine, ár adamnyń taǵdyry árqily, ómirde túrli sebep bar. Biraq ulttyq deńgeide oilansaq, bizde sheshilmegen basqa másele joq pa? Solar másele tappai jatsa, biz-aq taýyp bereiikshi. Almatynyń aýasynyń lastyǵy, jer silkinisiniń qaýpi, qymbatshylyq máselelerin nege qaýzamaidy? Uttyń ulylyǵy – rýhani adaldyq pen oi tazalyǵynda. Endeshe, mahabbat pen neke de soǵan laiyq biikte bolýy kerek», – deidi Aqgúl Adaibekova.
Al aqyn Nurtas Turǵanbektiń aitýynsha, toqal taqyryby biliktegiler turmaq, jýrnalister de qozǵaityn másele emes. Óitkeni qoǵamda odan da mańyzdy máseleler jeterlik.
Foto: Ashyq derekkóz
«Toqal alýdy zańdastyrý degende, adamdar qazir bolmaityn nársemen ainalysyp ketti ǵoi. Odan da mańyzdy nárseler kóp. Adam ózinin janyn áreń baǵyp júrgende ne qylǵan toqal ol?! Erteń ólip qalyp bala-shaǵań kóp bolsyn deitin baiaǵy jaýgershilik zaman emes. Qazir zaman basqa. Bolmaityn nárselerge bas qatyratyndarǵa tańǵalam qazir.
Jalpy qoǵamda odan da úlken máseleler tolyp jatyr. Qymbatshylyqpen kúresýden bastap, azyq-túliktiń qymbattaýy bar. Eń úlken másele – qazir adamǵa qandai qolaily jaǵdai týǵyzýǵa bolady degendi qarastyratyn bolsa, bir bólek. Toqal alý, almaý, zańdastyrý degen biliktegiler turmaq, jýrnalister de qozǵaityn másele emes», –deidi Nurtas Turǵanbek.
Abzal Quspannyń «toqaldyqty zańdastyrý» týraly pikiri qoǵamda ártúrli kózqaras týdyrdy. Bir jaǵynan, bul másele áielder men balalardyń quqyqtyq qorǵalýyna qatysty suraqtardy kún tártibine shyǵardy. Ekinshi jaǵynan, qoǵamda teńdik pen ádildikke qarsy, tipti popýlistik sipattaǵy bastama retinde qabyldandy.
Din mamandary bul taqyrypty shariǵat normalarymen túsindirse, saiasattanýshylar men zańgerler ony genderlik teńdikke, konstitýtsiialyq printsipterge jáne halyqaralyq mindettemelerge qaishy dep baǵalady. Al mádeniet jáne ádebiet ókilderi bul bastamany qoǵamnyń rýhani deńgeiin tómendetetin qubylys retinde synǵa aldy.
Aqbota Musabekqyzy
