فوتو: اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيلٸك «يزۆەستييا» گازەتٸنە سۇحبات بەردٸ. ۇلت پورتالى وقىرمان نازارىنا سۇحباتتىڭ تولىق مەتٸنٸن ۇسىنادى.
– جاقىن كٷندەرٸ سٸز رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتينمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزەسٸز. سوڭعى ۋاقىتتا سٸزدەر تۇراقتى كەزدەسٸپ جٷرسٸزدەر. اتاپ ايتار بولساق, 7 قازاندا مەسكەۋگە ساپارمەن كەلدٸڭٸز, 13 قازاندا بٸشكەكتە ٶتكەن تمد-عا مٷشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسٸنە قاتىستىڭىزدار. سول جەردە دە رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸمەن جٷزدەستٸڭٸز. ەكٸ ەل اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ دامۋىنا قانداي باعا بەرەسٸز? الداعى كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا نەندەي مەسەلەلەرگە باسا مەن بەرٸلەدٸ?
– شىن مەنٸندە, بٸزدٸڭ ۆلاديمير ۆلاديميروۆيچ پۋتينمەن كەزدەسۋٸمٸز تۇراقتى سيپات الىپ كەلەدٸ. بۇل قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ مەن-مازمۇنى باي ەرٸ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتەدٸ. ەكٸجاقتى كەزدەسۋلەردە نەمەسە ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتەر اياسىنداعى كٶپجاقتى كەلٸسسٶزدەردە بولسىن, تالقىلايتىن مەسەلە جەتكٸلٸكتٸ. رەسەي پرەزيدەنتٸ – بارلىق سالادان جان-جاقتى حاباردار ەرٸ بٸلٸكتٸ تۇلعا. ونىڭ جاھاندىق جەنە ٶڭٸرلٸك پروتسەستەرگە كٶزقاراسى كٶپ جاعدايدا قازٸرگٸ ەلەمدٸك احۋالعا ىقپال ەتەدٸ.
سىندارلى ساياسات جەنە ٶزارا تيٸمدٸ نەتيجەگە ۇمتىلىس – قازاقستان مەن رەسەي ديالوگىنىڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸگٸ. بٸز ەردايىم رەسەيلٸك سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸڭ ۇستانىمىنا نازار اۋدارۋعا تىرىسامىز, ولار دا بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزدٸ ەسكەرەدٸ.
ٶزٸڭٸزگە مەلٸم, بيىل ححٸ عاسىرداعى تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە وداقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويىلعانىنا 10 جىل تولادى. قازاقستان مەن رەسەي حالىقتارى اراسىنداعى دوستىقتىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر, عاسىرلار قويناۋىنان تامىر تارتادى. دەگەنمەن 2013 جىلى قول قويىلعان مەملەكەتارالىق شارتتىڭ سيمۆولدىق مەنٸ زور. ٶيتكەنٸ بۇل قازاق-ورىس بايلانىستارىنىڭ كەلەشەگٸنە جول اشادى. ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە وداقتاستىق قاتىناستارعا نەگٸزدەلگەن ىنتىماقتاستىقتىڭ تاريحى باي جەنە بولاشاعى جارقىن دەپ باعالايمىن.
رەسەي پرەزيدەنتٸمەن استانادا ٶتەتٸن الداعى كەزدەسۋدٸڭ كٷن تەرتٸبٸ ٶتە اۋقىمدى. بٸز ەكٸجاقتى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مەدەني-گۋمانيتارلىق ىقپالداستىق مەسەلەلەرٸن جان-جاقتى تالقىلايمىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ينتەگراتسييالىق قۇرىلىمدار اياسىنداعى بايلانىستاردىڭ اسپەكتٸلەرٸن دە قاراستىرامىز. ەلەمدەگٸ احۋالدىڭ قازٸرگٸ جاي-كٷيٸ مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارى جٶنٸندە پٸكٸر الماسامىز.
سونىمەن قاتار ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا قاتىسامىز. بۇل – ايماقتار مەن ەكٸ ەل كەسٸپكەرلەرٸ اراسىنداعى تٸكەلەي بايلانىستاردى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتٸن بٸرەگەي ەرٸ ٶتە تيٸمدٸ فورمات. بيىل قازاقستاننىڭ قوستاناي قالاسىندا اتالعان جيىن 19-شى رەت ٶتكٸزٸلەدٸ. ٸس-شارانىڭ تاقىرىبى – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق. فورۋم رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ قازاقستانعا الداعى ساپارى سەكٸلدٸ تابىستى ٶتەدٸ دەپ سەنەمٸن.
– قازان ايىندا سٸز ۆلاديمير پۋتينمەن جەنە شاۆكات ميرزييوەۆپەن بٸرگە رەسەي گازىن قازاقستان اۋماعى ارقىلى ٶزبەكستانعا تاسىمالداۋ جوباسىن ٸسكە قوسۋ رەسٸمٸنە قاتىستىڭىز. سٸزدٸڭ ەلٸڭٸز ٷشٸن بۇل باستاما قانشالىقتى ماڭىزدى? قازٸرگٸ ۋاقىتتا رەسەيمەن بٸرلەسە تاعى دا قانداي ٸرٸ ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق جوبالار جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر? جۋىق ارادا قانداي جوبالار قولعا الىنباق? سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, مۇناي-گاز جەنە بەيبٸت ماقساتتا قولدانىلاتىن اتوم سالالارىنداعى ىقپالداستىقتىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى قانداي?
– گاز سالاسى مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ ورنىقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروگرەسٸندە ەرەكشە رٶل اتقارادى. سوندىقتان رەسەيدٸڭ كٶگٸلدٸر وتىنىن تاسىمالداۋ ٸسٸ جوباعا قاتىسۋشى بارلىق تاراپتىڭ مٷددەسٸنە ساي كەلەدٸ. 7 قازاندا ٸسكە قوسىلعان بۇل جوبا قازاقستاننىڭ گاز تاسىمالداۋ ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋگە جەنە جاڭعىرتۋعا, ورتالىق ازييانىڭ ايماقتىق تۇراقتىلىعى مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا, ەلدەرٸمٸزدٸڭ ٶندٸرٸستٸك دامۋىنا, بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋعا, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ.
بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ترانزيت ەلەۋەتٸمٸزدٸ تولىققاندى پايدالانۋعا مٷددەلٸمٸز جەنە رەسەي گازىن تاسىمالداۋ كٶلەمٸن ودان ەرٸ ۇلعايتۋعا دايىنبىز.
بيىل 1 قاراشادا ٶتكەن حالىقارالىق گاز فورۋمىندا قازاقستان ٷكٸمەتٸ مەن «گازپروم» اراسىندا ستراتەگييالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلدى. بۇل – 15 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدٸ قامتيتىن ٶزارا تيٸمدٸ سەرٸكتەستٸك جوسپارىن ەزٸرلەۋگە جەنە جٷزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان ۇزاقمەرزٸمدٸ قۇجات.
قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ مۇناي سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى بۇرىننان تابىستى دامىپ كەلەدٸ. ەلٸمٸزدە «لۋكويل» جەنە «تاتنەفت» سيياقتى رەسەيلٸك كونتسەرندەر جەمٸستٸ جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
بيىل اقپان ايىندا «قازمۇنايگاز» بەن «لۋكويل» كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ قازاقستاندىق بٶلٸگٸندەگٸ «قالامقاس تەڭٸز», «حازار», «ەۋەزوۆ» كەن ورىندارىن يگەرۋ جوباسى بويىنشا بٸرقاتار كەلٸسٸم جاسادى.
بۇدان بٶلەك, 2022 جىلى «Kazakhstan Petrochemical Industries (KPI)» مۇناي حيميياسى كەشەنٸنٸڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. ول ەلەمدە پوليپروپيلەن ٶندٸرەتٸن ەڭ ٸرٸ ون كەسٸپورىننىڭ قاتارىنا كٸرەدٸ. اتالعان جوباعا رەسەيلٸك «سيبۋر» كومپانيياسى دا قاتىسادى.
2022 جىلى ساران قالاسىندا «تاتنەفت» كومپانيياسىنىڭ قاتىسۋىمەن اۆتوموبيل دٶڭگەلەكتەرٸن شىعاراتىن «KamaTyresKZ» زاۋىتى سالىندى.
ەكٸ ەلدٸڭ اۋماعى ارقىلى تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ ٷلەسٸ ايتارلىقتاي زور. قازاقستان مۇنايىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى رەسەي اۋماعى ارقىلى (كاسپيي قۇبىر جەلٸسٸ كونسورتسيۋمى) سىرتقى نارىققا ەكسپورتتالادى.
سول سيياقتى رەسەي مۇنايى قازاقستان اۋماعى ارقىلى قحر-عا جەتكٸزٸلەدٸ. 2033 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە 100 ميلليون توننادان استام رەسەي مۇنايىن تاسىمالداۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بەيبٸت ماقساتتا قولدانىلاتىن اتوم سالاسىنداعى ىقپالداستىق – ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ نەگٸزگٸ باعىتىنىڭ بٸرٸ.
ەلٸمٸزدە اەس سالۋعا قاتىستى تٷرلٸ پٸكٸر ايتىلىپ جٷر. بٸر جاعىنان, قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ەلەۋەتٸ مول. ەلٸمٸز تابيعي ۋران ٶندٸرۋ كٶلەمٸ جٶنٸنەن ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىن الادى. سونداي-اق يادرولىق وتىن كومپونەنتتەرٸن ٶز ەلٸمٸزدە ٶندٸرەمٸز جەنە ۋراندى يزوتوپتى بايىتۋ جٶنٸندەگٸ قىزمەتتەرگە قول جەتكٸزە الامىز. ٷلبٸ مەتاللۋرگييا زاۋىتىنىڭ بازاسىندا قىتايدىڭ اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى ٷشٸن دايىن يادرولىق وتىن شىعارىلادى.
ەكٸنشٸ جاعىنان, كٶپتەگەن ازاماتتار مەن ساراپشىلار اتوم ستانتسيياسىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كٷمەن كەلتٸرەدٸ. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ اۋىر قاسٸرەتٸن ەسكەرسەك, مۇنى تٷسٸنۋگە بولادى. قازاقستان اۋماعىندا اەس سالۋ مەسەلەسٸندە رەسەي تاراپىنىڭ جەردەم بەرۋ ۇسىنىسىن جوعارى باعالايمىز. ەيتسە دە اەس قۇرىلىسى جٶنٸندەگٸ تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸم رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانادى.
مەن 2019 جىلعى سايلاۋالدى باعدارلامامدا اسا ماڭىزدى ستراتەگييالىق پروبلەمالارعا قاتىستى شەشٸم رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانادى دەپ مەلٸمدەگەن ەدٸم.
ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى ساۋالىڭىزعا وراي مىنا نەرسەنٸ ايتقىم كەلەدٸ. سوڭعى 18 جىلدا رەسەيدەن قازاقستانعا كەلگەن تٸكەلەي ينۆەستيتسييانىڭ جالپى كٶلەمٸ 20 ميلليارد دوللاردان استى. ٶز كەزەگٸندە, قازاقستاننىڭ رەسەيگە قۇيعان ينۆەستيتسيياسى 6 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى.
ينۆەستيتسييالىق ىقپالداستىقتىڭ وسىلايشا وڭ قارقىن الۋىنا ٶندٸرٸستٸك كووپەراتسييانىڭ دا سەپتٸگٸ تيدٸ. ونىڭ اياسىندا ەكٸ ەلدٸڭ بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸ جالپى سوماسى 33,5 ميلليارد دوللار بولاتىن 143 بٸرلەسكەن جوبانى جٷزەگە اسىرىپ جاتىر.
جالپى سوماسى 3,2 ميلليارد دوللار بولاتىن 30 ماڭىزدى جوبا سەتتٸ ٸسكە قوسىلدى. قازٸرگٸ كەزدە ماشينا جاساۋ, مەتاللۋرگييا جەنە حيمييا ٶنەركەسٸبٸ سەكٸلدٸ ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىندا 40 جوبا جٷزەگە اسىرىلۋدا. ولاردىڭ جالپى قۇنى 16,6 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى ەرٸ 15 مىڭنان استام ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ ٷشٸن بۇل باعىتتا مول ەلەۋەت بار.
– باتىس ەلدەرٸ بۇرىن-سوڭدى بولماعان مٶلشەردە سانكتسييا سالدى. بۇل شەكتەۋلەر كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنا دا ەسەر ەتەدٸ. سوعان قاراماستان رەسەي مەن قازاقستاننىڭ اتالعان سالاداعى ىنتىماقتاستىعى تابىستى ٶركەندەپ كەلەدٸ. مىسالى, ەكٸ ەل «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» كٶلٸك دەلٸزٸن دامىتىپ وتىر. وسى باعىتتاعى ىقپالداستىقتىڭ كەلەشەگٸنە قانداي باعا بەرەسٸز?
– قازاقستاننىڭ تەڭٸزگە شىعاتىن جولى جوق. سوندىقتان پارسى شىعاناعىنداعى ايلاقتارعا دەيٸن جەتٸپ, ودان ەرٸ ٷندٸستانعا شىعاتىن «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» كٶلٸك دەلٸزٸ زور مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشادى ەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ٶرگە سٷيرەيتٸن لوكوموتيۆتٸڭ بٸرٸنە اينالا الادى.
اتالعان باعىت ەۋرازييا قۇرلىعىنداعى كٶلٸك قاتىناستارىنىڭ قۇرىلىمىن, تٸپتٸ كووپەراتسييا مەن ٶزارا قارىم-قاتىناس دەڭگەيٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋٸ مٷمكٸن.
«سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» دەلٸزٸن دامىتۋ ماقساتىندا تاراپتار ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, تەرمينالداردىڭ قۋاتى مەن جىلجىمالى قۇرامنىڭ سانىن ارتتىرۋ, ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸلەردٸ الىپ تاستاۋ جەنە تاسىمالداۋشىلارعا قولايلى جاعداي جاساۋ ٷشٸن ٷيلەسٸمدٸ جۇمىس جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ.
قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ ٶزارا كٶلٸك بايلانىسىن, سونىڭ ٸشٸندە «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» باعىتىن نىعايتۋ, سايىپ كەلگەندە, ٶزارا ساۋدا مەن ينۆەستيتسييا كٶلەمٸنٸڭ ۇلعايۋىنا وڭ ىقپال ەتەرٸ سٶزسٸز.
بٷگٸندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق باعىتىندا كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدٸ. شىن مەنٸندە, ەلەمدە كٶلٸك باعدارلارىنا, لوگيستيكاعا باقىلاۋ ورناتۋ ٷشٸن قىزۋ بەسەكە جٷرٸپ جاتىر. قازٸرگٸ كەزدە ەۋرازييانىڭ جاڭا كٶلٸك قۇرىلىمى قالىپتاسۋدا. مۇنى ويداعىداي جٷزەگە اسىرساق, قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ بەرٸ دە ەكونوميكالىق ەرٸ ساياسي پايداعا كەنەلمەك.
فيزيكالىق ينفراقۇرىلىمنان بٶلەك, تاۋار ترانزيتٸنە ارنالعان ورتاق تسيفرلىق جٷيەنٸ قالىپتاستىرۋ ٷشٸن ناقتى شەشٸمدەر ەزٸرلەۋ ٶتە ماڭىزدى. ول سەنٸمدٸ ەرٸ قولدانۋعا وڭاي, وزىق تسيفرلىق تەحنولوگييالارعا نەگٸزدەلگەن شەشٸم بولۋعا تيٸس.
قازاقستان بار مٷمكٸندٸگٸ مەن رەسۋرسىن جۇمىلدىرىپ, سەنٸمدٸ لوگيستيكالىق حاب رەتٸندە قىزمەت كٶرسەتەدٸ. تاسىمالداناتىن جٷك كٶلەمٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ٶز اۋماعىمىزداعى تەمٸرجول جەنە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ تالاپقا ساي كەلمەيتٸن تۇستارىن رەكونسترۋكتسييالاۋعا ەزٸرمٸز.
– 13 قازاندا بٸشكەكتە ٶتكەن تمد مەملەكەتتەرٸ باسشىلارى كەڭەسٸنٸڭ كەزەكتٸ وتىرىسىندا ورىس تٸلٸنە قاتىستى حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلىپ, جارعىسى بەكٸتٸلدٸ. بۇل قۇرىلىمدى قۇرۋ جٶنٸندە ٶزٸڭٸز باستاما كٶتەرگەنٸڭٸز بەلگٸلٸ. جالپى, ۇيىم قىزمەتٸنەن نە كٷتەسٸز? قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ مەدەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى, سونىڭ ٸشٸندە تمد اياسىنداعى ىقپالداستىعى كەلەشەكتە قالاي داميدى دەپ ويلايسىز?
– ورتاق مەدەني-گۋمانيتارلىق كەڭٸستٸك تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن بٸرٸكتٸرۋشٸ ماڭىزدى فاكتور بولعان ەرٸ الداعى ۋاقىتتا دا سولاي قالا بەرەدٸ. بۇل باعىتتاعى ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنا بٸردەن-بٸر سەبەپ – تمد ەلدەرٸ حالىقتارىنىڭ تٸلدەرٸ مەن ورىس تٸلٸنٸڭ ٷيلەسٸمدٸ ەرٸ تەڭگەرٸمدٸ دامۋى.
بٷگٸندە بۇۇ-نىڭ رەسمي تٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ سانالاتىن ەرٸ حالىقارالىق تٸل مەرتەبەسٸنە يە ورىس تٸلٸ – مەملەكەتتەرٸمٸز اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناسقا دەمەۋ بولاتىن ۇيىستىرۋشى فاكتور. سونداي-اق ٶڭٸرلٸك كووپەراتسييانى, ىنتىماقتاستىق پەن ٶزارا سەنٸمدٸ نىعايتاتىن پەرمەندٸ قۇرال رٶلٸن اتقارىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. مۇنى ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى دەپ ويلايمىن.
ورىس تٸلٸ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋ تۋرالى باستاما كٶتەرگەن كەزدە مەن ەلەمدٸك تەجٸريبەنٸ دە باسشىلىققا الدىم. كەزٸندە فرانتسۋز, نەمٸس, يسپان جەنە باسقا دا تٸلدەردٸ دامىتۋ ٷشٸن وسىنداي حالىقارالىق ۇيىمدار قۇرىلعان.
مىنا نەرسەگە باسا نازار اۋدارعىم كەلەدٸ. ورىس تٸلٸنە قاتىستى حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋ يدەياسى تمد ەلدەرٸنٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تٸل ساياساتىنا بالاما جاساۋ نيەتٸنەن تۋعان جوق. ۇيىمنىڭ قۇقىقتىق سۋبەكت رەتٸندە تانىلۋى جەنە وعان تمد-عا مٷشە ەمەس ٶزگە مەملەكەتتەردٸڭ قوسىلۋىنا اشىق بولۋى ماڭىزدى.
بيىل تمد اۋماعىندا ورىس تٸلٸ جىلى بولىپ جارييالاندى. مۇنىڭ سيمۆولدىق مەنٸ زور. سانكت-پەتەربۋرگ دوستاستىق ەلدەرٸنٸڭ 2023 جىلعى مەدەني استاناسى بولدى. ول تمد ەلدەرٸ اراسىنداعى مەدەني بايلانىستاردىڭ نىعايۋىنا زور ٷلەس قوستى. بۇل رەتتە ەكٸجاقتى مەدەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستار قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى باعىتى بولىپ قالا بەرەدٸ.
سوڭعى كەزدەرٸ بۇل سالاداعى ىقپالداستىعىمىز ايتارلىقتاي جاندانا تٷستٸ. قازاقستاندا جەنە رەسەيدە ەكٸ ەلدٸڭ مەدەنيەت كٷندەرٸ, قازاقستان نەمەسە رەسەي كينوسىنىڭ كٷندەرٸ ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. بيىل ٶتٸپ جاتقان «ورىس ماۋسىمى» جوباسى ەلٸمٸزدە كٶرەرمەن ىقىلاسىنا بٶلەندٸ. سونىمەن قاتار شىعارماشىلىق بٸلٸم بەرۋ, مۋزەي-كٸتاپحانا ٸسٸ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىز نىعايىپ كەلەدٸ. قازاقستاننىڭ ەرتٸستەرٸ مەن شىعارماشىلىق ۇجىمدارى رەسەيدە ۇيىمداستىرىلاتىن مەدەني ٸس-شارالارعا بەلسەندٸ تٷردە قاتىسادى.
ٶزارا قۇرمەت پەن ەكٸ ەلدٸڭ مٷددەسٸنە ساي كەلەتٸن وسىناۋ يگٸ دەستٷر كەلەشەكتە دە جالعاسادى دەپ سەنەمٸن. قازاق مەدەنيەتٸن ەلەمگە تانىتۋ, سونىمەن قاتار رەسەيدٸڭ ٶزٸنە تەن ەرەكشە مەدەنيەتٸن جاقىنىراق بٸلۋ بٸز ٷشٸن ماڭىزدى.
جالپى, تمد ۇيىمىنىڭ وتىز جىلدىق قالىپتاسۋ كەزەڭٸندە مەدەنيەتارالىق ديالوگ دوستاستىق كەڭٸستٸگٸندەگٸ مەدەني جەنە گۋمانيتارلىق ورتاق قۇندىلىقتاردى تاراتۋ ٸسٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارعانى سٶزسٸز. بۇل باعىتتى تمد-نىڭ رۋحاني بٸرلٸگٸنٸڭ ارقاۋى, ەلدەرٸمٸز مەن حالىقتارىمىزدىڭ اراسىن جالعاعان «التىن كٶپٸر» دەپ سانايمىن.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كەيٸنگٸ كەزدەرٸ رەسەيدٸڭ بٸرقاتار جوعارى وقۋ ورنىنىڭ (ميفي, گۋبكين اتىنداعى مۇناي جەنە گاز رمۋ) فيليالدارى اشىلدى. ەكٸ ەل اراسىندا ورتا, كەسٸپتٸك جەنە باستاۋىش بٸلٸم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جٶنٸندە قانداي جوسپارلار بار?
– قازٸرگٸ ۋاقىتتا رەسەيدە 60 مىڭنان استام قازاقستاندىق ستۋدەنت بٸلٸم الىپ جاتىر. بۇل ٶزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا كٶپ.
بۇدان رەسەي جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بٸلٸم ەلەۋەتٸ جوعارى ەرٸ سۇرانىسقا يە ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار مۇنداي تاڭداۋ جاساۋعا تەرريتورييامىزدىڭ جاقىندىعى, تٸلدٸك كەدەرگٸنٸڭ جوقتىعى, وقۋ اقىسىنىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ, وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ, كٶپتەگەن بٸلٸم ورداسىنىڭ كەڭەس كەزەڭٸنەن بەرٸ قالىپتاسقان بەدەلٸ مەن اتاعى ىقپال ەتتٸ.
قازاقستاندا تەحنيكالىق بەيٸندەگٸ شەتەلدٸك جەتەكشٸ وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارىن اشۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. بيىل ەلٸمٸز قازاقستان مەن رەسەي ٷكٸمەتتەرٸ اراسىندا جاسالعان جوعارى جەنە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ فيليالدارىن تەڭ نەگٸزدە قۇرۋ جەنە ولاردىڭ قىزمەتٸ تۋرالى كەلٸسٸمدٸ راتيفيكاتسييالادى.
سونىڭ نەتيجەسٸندە ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ بازاسىندا ميفي فيليالى, س. ٶتەباەۆ اتىنداعى اتىراۋ مۇناي جەنە گاز ۋنيۆەرسيتەتٸ بازاسىندا ي.م. گۋبكين اتىنداعى رەسەي مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيليالى اشىلدى. كەلەسٸ جىلى م.ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز ٶڭٸرلٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنان د.ي. مەندەلەەۆ اتىنداعى رەسەي حيمييا-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيليالىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
حالىقتارىمىزدىڭ تاريحي جەنە مەدەني جاقىندىعىن ەسكەرسەك, ورتا بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ەكٸ تاراپتىڭ دا قىزىعۋشىلىعى بار. قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك وبلىستارىندا قازاقستان-رەسەي بٸرلەسكەن بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸن اشۋ جٶنٸندە كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
بۇل رەتتە بٸز رەسەيدٸڭ قازاقستانمەن شەكارالاس, قانداستارىمىز كٶپ تۇراتىن وبلىستارىندا وسىنداي مەكتەپتەر اشۋعا مٷددەلٸمٸز.
– قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تٶراعالىق ەتٸپ وتىر. وسى ۇيىمنىڭ اياسىندا ەلدەرٸمٸزدٸڭ ٶزارا ىقپالداستىعى قالاي ٶربۋدە? استانا ٷشٸن شىۇ قىزمەتٸندەگٸ قانداي سالالار باسىمدىققا يە?
– ەڭ الدىمەن, قازاقستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى ەكەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. شىۇ – بٸز ٷشٸن كٶپجاقتى ٶڭٸرلٸك ديالوگتى دامىتاتىن باسىم باعىتتىڭ بٸرٸ.
جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى تابىستى جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان ۇيىم قازٸرگٸ تاڭدا كٷن تەرتٸبٸ اۋقىمدى ەرٸ بەدەلدٸ كٶپجاقتى پلاتفورماعا اينالدى. بٷگٸندە وراسان زور ساياسي-ەكونوميكالىق, ادامي جەنە مەدەني ەلەۋەتكە يە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن, شىن مەنٸندە, ايماقتاعى قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ كەپٸلٸ, ٶزارا تيٸمدٸ ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ اۋقىمدى كەڭٸستٸگٸ جەنە مەدەني بايلانىستاردىڭ سەنٸمدٸ دەنەكەرٸ دەپ اتاۋعا بولادى.
بۇل تۋرالى بيىل شٸلدە ايىندا ٶتكەن شىۇ سامميتٸندە ايتتىم. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, قازٸرگٸدەي كٷردەلٸ گەوساياسي جەنە گەوەكونوميكالىق جاعدايدا سەنٸمگە, ٶزارا تيٸمدٸ مٷددەگە, تەڭدٸككە ارقا سٷيەيتٸن, مەدەنيەتتەردٸڭ ەرالۋاندىعىنا قۇرمەتپەن قارايتىن جەنە قاتار دامۋعا ۇمتىلاتىن «شانحاي رۋحىنىڭ» مىزعىماس ٸرگەتاسىن نىعايتۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك.
بۇل رەتتە قازاقستان ٷشٸن شىۇ-عا تٶراعالىق ەتۋ – زور مەرتەبە ەرٸ ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك. شىۇ تٶراعاسى رەتٸندە بٸز ۇيىمداعى ٶزارا ىقپالداستىقتى بۇدان دا جوعارى دەڭگەيگە كٶتەرۋدٸ, ونىڭ جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ودان ەرٸ ارتتىرۋدى باستى ماقسات ەتٸپ قويدىق.
وسىعان وراي ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق مازمۇنىن بايىتۋ قازاقستان تٶراعالىعىنىڭ باسىمدىقتارى رەتٸندە جارييالاندى.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن ودان ەرٸ دامىتۋدىڭ كٶپتەگەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ مەن پەرسپەكتيۆالارىنا قاتىستى ەلدەرٸمٸزدٸڭ ۇستانىمدارى سەيكەس كەلەدٸ. بۇل – ەكٸجاقتى سەرٸكتەستٸكتٸڭ نەتيجەلٸ ەكەنٸن بٸلدٸرەتٸن ماڭىزدى كٶرسەتكٸش.
جاڭا سىناقتار مەن قاۋٸپ-قاتەرلەرگە تٶتەپ بەرۋ, كٶپجاقتى ەكونوميكالىق ديالوگ پەن گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى نىعايتۋ مەسەلەسٸندەگٸ ۇستانىمدارىمىز ورتاق.
شىۇ-نىڭ اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ورتالىعىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ قازاقستان ۇسىنعان كەلٸسسٶزدەردٸ ٸلگەرٸلەتۋدە رەسەي بەلسەندٸ رٶل اتقارادى. سونداي-اق الماتىنى شىۇ-نىڭ تۋريستٸك جەنە مەدەني استاناسى, ال 2024 جىلدى ۇيىم اياسىندا ەكولوگييا جىلى دەپ جارييالاۋ تۋرالى ۇسىنىسىمىز قولداۋ تاپتى.
ەلدەرٸمٸز شىۇ مەن ونىڭ نەگٸزگٸ ورگاندارىنىڭ قىزمەتٸن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ, سونداي-اق ۇيىمنىڭ ەنەرگەتيكا, ەكونوميكا, قۇقىق قورعاۋ جەنە ەكولوگييا سالالارىنداعى ورتامەرزٸمدٸ كەزەڭگە ارنالعان ستراتەگييالىق قۇجاتتارىن دايىنداۋ ٸسٸندە كٷش بٸرٸكتٸردٸ.
مەن قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ تابىستى ىنتىماقتاستىعىنا زور ٷمٸت ارتامىن. بۇل كەلەسٸ جىلى شٸلدە ايىنا جوسپارلانعان شىۇ سامميتٸنٸڭ تابىستى ٶتۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸ سٶزسٸز.
ول ٷشٸن اۋقىمدى ەرٸ جٷيەلٸ جۇمىستاردى بٸرلەسە اتقارۋىمىز كەرەك. بٸزدٸڭ «شانحاي رۋحىنا» بەيٸلدٸگٸمٸز بەن بٸر-بٸرٸمٸزدٸ قولداۋ نيەتٸمٸز ىنتىماعىمىزدى نىعايتىپ, شىۇ-نى دامىتۋ جٶنٸندەگٸ ورتاق تەسٸلدەردٸ ەزٸرلەۋگە ىقپال ەتەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
– بٸز قازٸر قۇبىلمالى زاماندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. ەرتە مە, كەش پە بٸرپوليارلى ەلەمنەن كٶپپوليارلى ەلەمگە اۋىسامىز. ەلەمدٸك ەكونوميكالىق جٷيەنٸڭ ۇستىندارى دا ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋدا. وسىعان وراي كەلەشەككە دەگەن كٶزقاراسىڭىز قانداي?
– كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, زاماناۋي كٶپپوليارلى ەلەمدٸ قالىپتاستىرۋ ٷدەرٸسٸ تىم اۋىر جاعدايدا ٶتٸپ جاتىر. دٷنيەجٷزٸنٸڭ ەر قيىرىندا قاقتىعىستار, سانكتسييالىق تەكەتٸرەستەر, ساۋدا سوعىسى ٶرشٸگەن جاعدايدا بولاشاققا سەنٸممەن قاراۋ دا قيىن.
الايدا پاراسات پەن ىنتىماق جٸككە بٶلٸنۋ مەن ٶزٸمشٸلدٸكتەن ٷستەم بولارىنا سەنٸمدٸمٸن. ەلەم تاريحىندا مۇنداي مىسالدار جەتكٸلٸكتٸ. تٷپتەپ كەلگەندە, جاھان جۇرتى ۇزاقمەرزٸمدٸ بەيبٸتشٸلٸك ورنايتىن كٷنگە جەتەدٸ. ول ٷشٸن مىناداي ەكٸ شارت مٸندەتتٸ تٷردە ورىندالۋعا تيٸس. اتاپ ايتقاندا, ٶزارا ىمىراعا دايىن بولۋ جەنە حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن ساقتاۋ. مۇنىڭ ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى نەگٸزگٸ ۇستانىمى.
كەز كەلگەن قايشىلىقتى بۇۇ جارعىسىنىڭ نورمالارى مەن قاعيداتتارىنا ساي شەشۋگە بولاتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن. بۇل قۇجاتتى ەلەمدٸك قوعامداستىق ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قانقۇيلى سوعىستان كەيٸن قابىلدادى. مۇنداي قاسٸرەت ەندٸ قايتالانباۋى ٷشٸن حالىقارالىق ارەنادا بەرٸنە تٷسٸنٸكتٸ, ورتاق ويىن ەرەجەسٸ قابىلداندى. بۇل ٸزگٸلٸك پەن ادامگەرشٸلٸك قاعيداتتارىنىڭ زور جەڭٸسٸ ەدٸ. ەزٸرگە ەلەم قاقتىعىستاردى ەڭسەرۋدٸڭ بۇدان ارتىق تەسٸلٸن ويلاپ تاپقان جوق.
جەر كٶلەمٸ, قۋاتى مەن ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸنە قاراماستان, بارلىق مەملەكەت تەڭ. حالىقارالىق قۇقىق ەشقانداي بۇرا تارتۋسىز, تەڭدەي جەنە بەرٸنە بٸردەي قولدانىلادى.
سوندىقتان اشۋدى اقىلعا جەڭدٸرٸپ, حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن مٷلتٸكسٸز ساقتاعان سەتتەن باستاپ, ەلەمدە تەپە-تەڭدٸك قايتا ورنايدى دەپ سانايمىن. بۇل فورمۋلا ساياسي جٷيەلەر ٷشٸن دە, قازٸرگٸ زامانداعى ەكونوميكالىق, ەكولوگييالىق جەنە گۋمانيتارلىق مەسەلەلەردٸ شەشۋدە دە ٶزەكتٸلٸگٸن جويمايدى.
بٷگٸندە بٸز حالىقارالىق جاعداي شيەلەنٸسە تٷسكەن شاقتا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. ساياسي قىسىم جاساۋ ەدٸستەرٸ, ساۋدا جەنە سانكتسييالىق سوعىستار الدىڭعى ورىنعا شىقتى. بۇل حالىقارالىق ساۋدا جٷيەسٸن تٷبٸ تىعىرىققا تٸرەيدٸ.
بٸز بۇرىن-سوڭدى بولماعان گەوساياسي بٶلشەكتەنۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان جٸككە بٶلٸنۋ جاعدايىنا كۋە بولىپ وتىرمىز. ساياسات پەن ەكونوميكادا جاھاندىق جەنە ايماقتىق دەڭگەيدە ٶزگەرٸستەر جٷرٸپ جاتىر. بۇل مەملەكەتتەر مەن قۇرلىقتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى.
ٷيلەسٸمدٸ ەلەمدٸك ەكونوميكا قۇرۋ ٷشٸن جاھاندىق وڭتٷستٸك جەنە جاھاندىق سولتٷستٸك ەلدەرٸ ٶزارا سەنٸمگە, بٸر-بٸرٸنٸڭ مٷددەسٸن قۇرمەتتەۋگە, سونداي-اق كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن ورتاق مەمٸلەگە كەلۋٸ كەرەك.
وسىنداي كٷردەلٸ ٷدەرٸستە بۇۇ ماڭىزدى رٶل اتقارۋعا تيٸس. قازٸرگٸ تاڭدا ول بارلىق ادامزاتتى بٸرٸكتٸرەتٸن بالاماسى جوق جالعىز جاھاندىق ۇيىم سانالادى.
بۇل ورايدا تٷرلٸ شەكتەۋلەر مەن گەوساياسي بٶلشەكتەنۋدٸڭ كٷشەيۋٸ بۇۇ-نىڭ بٸرلٸگٸ مەن ۇيىم مانداتىنىڭ ٷستەمدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرٸپ جاتقانىن مويىنداۋىمىز قاجەت.
ۇيىمعا قاتىستى سىني پٸكٸرلەر كٶبەيٸپ كەلەدٸ. سىن, نەگٸزٸنەن, ٸشكٸ رەفورمالار جاساۋ قاجەتتٸگٸنە بايلانىستى ايتىلىپ جاتىر. جەر شارىنىڭ ەر قيىرىنداعى داعدارىستاردى رەتتەۋدە بۇۇ قاۋقارسىزدىق تانىتىپ وتىر.
بۇۇ-نى جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتايتىن, ححٸ عاسىردىڭ سىن-قاتەرلەرٸنە تٶتەپ بەرەتٸن, قازٸرگٸ زاماننىڭ تٷيتكٸلدەرٸن تيٸمدٸ شەشە الاتىن نەگٸزگٸ كٷشكە اينالدىراتىن ۋاقىت جەتتٸ دەپ ويلايمىن.
ۇيىمنىڭ كٶپتەگەن ينستيتۋتى قىرعي-قاباق سوعىس جىلدارىندا قۇرىلعاندىقتان, ولاردىڭ جۇمىس تەسٸلٸ تاريح قويناۋىنا كەتكەن دەۋٸرگە نەگٸزدەلگەن. قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن رەفورمالاۋ قاجەتتٸگٸ ايقىن بايقالادى. مۇنى كەڭەس قۇرامىن كەڭەيتۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرۋعا بولادى.
شاعىن جەنە ورتا مەملەكەتتەر ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىنداعى التىن كٶپٸرگە اينالىپ, حالىقارالىق تۇراقتىلىق ٷشٸن تاريحي جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالادى. قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ اياسىندا وسىنداي مەملەكەتتەردٸڭ ٷنٸ جارقىن شىعىپ, ولاردىڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدە ەرەكشە رٶلگە يە بولۋى ماڭىزدى.
شىۇ مەن بريكس-تٸڭ سوڭعى سامميتتەرٸندە «ەدٸلەتتٸ ەلەم مەن كەلٸسٸمدٸ جاقتايتىن دٷنيەجٷزٸلٸك بٸرلٸك تۋرالى» باستاما كٶتەردٸم. ول جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, دەموكراتييا قاعيداتتارىنا ساي جەنە راتسيونالدى ساياسي, حالىقارالىق ەكونوميكالىق تەرتٸپتٸ قالىپتاستىرۋ ٷشٸن تيٸمدٸ پروگرەسكە قول جەتكٸزۋدٸ كٶزدەيدٸ.
ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ٷشٸن ستەرەوتيپتەردٸ تٷبەگەيلٸ قايتا قاراۋ كەرەك. ول ٶزارا سەنٸمدٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە, قولدانىستاعى حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەردٸڭ ورىندالۋىنا كٷش سالۋعا, سونداي-اق ورنىقتى جاھاندىق دامۋعا ىقپال ەتۋگە جەنە ەلەمدٸك ساياساتتاعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸن ناقتى شارالار ەزٸرلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازٸرگٸ كەزەڭدە تەك كونسترۋكتيۆتٸ ديالوگ پەن مەملەكەتتەردٸڭ ۇجىمدىق كٷش-جٸگەرٸ, جوعارى كەسٸبي ديپلوماتييا عانا ەلەمدەگٸ تۇراقتىلىقتى قالپىنا كەلتٸرەدٸ. سونىمەن قاتار بۇۇ جارعىسى نەگٸزٸندە بارشا ادامزاتتىڭ يگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتەتٸن ەدٸلەتتٸ حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸن قۇرۋعا ىقپال ەتەدٸ دەپ نىق سەنەمٸن.
