Foto: Aqordanyń baspasóz qyzmeti
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev reseilik «Izvestiia» gazetine suhbat berdi. Ult portaly oqyrman nazaryna suhbattyń tolyq mátinin usynady.
– Jaqyn kúnderi Siz Resei Prezidenti Vladimir Pýtinmen kelissóz júrgizesiz. Sońǵy ýaqytta sizder turaqty kezdesip júrsizder. Atap aitar bolsaq, 7 qazanda Máskeýge saparmen keldińiz, 13 qazanda Bishkekte ótken TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesine qatystyńyzdar. Sol jerde de Resei Federatsiiasynyń Prezidentimen júzdestińiz. Eki el arasyndaǵy qatynastardyń damýyna qandai baǵa beresiz? Aldaǵy kelissózder barysynda nendei máselelerge basa mán beriledi?
– Shyn máninde, bizdiń Vladimir Vladimirovich Pýtinmen kezdesýimiz turaqty sipat alyp keledi. Bul Qazaqstan men Resei arasyndaǵy qatynastardyń mán-mazmuny bai ári joǵary deńgeide ekenin aiqyn kórsetedi. Ekijaqty kezdesýlerde nemese integratsiialyq birlestikter aiasyndaǵy kópjaqty kelissózderde bolsyn, talqylaityn másele jetkilikti. Resei Prezidenti – barlyq saladan jan-jaqty habardar ári bilikti tulǵa. Onyń jahandyq jáne óńirlik protsesterge kózqarasy kóp jaǵdaida qazirgi álemdik ahýalǵa yqpal etedi.
Syndarly saiasat jáne ózara tiimdi nátijege umtylys – Qazaqstan men Resei dialogynyń negizgi ereksheligi. Biz árdaiym reseilik seriktesterimizdiń ustanymyna nazar aýdarýǵa tyrysamyz, olar da bizdiń pikirimizdi eskeredi.
Ózińizge málim, biyl HHI ǵasyrdaǵy tatý kórshilik jáne odaqtastyq týraly shartqa qol qoiylǵanyna 10 jyl tolady. Qazaqstan men Resei halyqtary arasyndaǵy dostyqtyń tarihy tereńde jatyr, ǵasyrlar qoinaýynan tamyr tartady. Degenmen 2013 jyly qol qoiylǵan memleketaralyq sharttyń simvoldyq máni zor. Óitkeni bul qazaq-orys bailanystarynyń keleshegine jol ashady. Elderimiz arasyndaǵy tatý kórshilik jáne odaqtastyq qatynastarǵa negizdelgen yntymaqtastyqtyń tarihy bai jáne bolashaǵy jarqyn dep baǵalaimyn.
Resei Prezidentimen Astanada ótetin aldaǵy kezdesýdiń kún tártibi óte aýqymdy. Biz ekijaqty saiasi, saýda-ekonomikalyq, mádeni-gýmanitarlyq yqpaldastyq máselelerin jan-jaqty talqylaimyz dep josparlap otyrmyz. Halyqaralyq uiymdar men integratsiialyq qurylymdar aiasyndaǵy bailanystardyń aspektilerin de qarastyramyz. Álemdegi ahýaldyń qazirgi jai-kúii men damý perspektivalary jóninde pikir almasamyz.
Sonymen qatar Óńiraralyq yntymaqtastyq forýmyna qatysamyz. Bul – aimaqtar men eki el kásipkerleri arasyndaǵy tikelei bailanystardy nyǵaitýǵa yqpal etetin biregei ári óte tiimdi format. Biyl Qazaqstannyń Qostanai qalasynda atalǵan jiyn 19-shy ret ótkiziledi. Is-sharanyń taqyryby – aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy yntymaqtastyq. Forým Resei Prezidentiniń Qazaqstanǵa aldaǵy sapary sekildi tabysty ótedi dep senemin.
– Qazan aiynda Siz Vladimir Pýtinmen jáne Shavkat Mirziioevpen birge Resei gazyn Qazaqstan aýmaǵy arqyly Ózbekstanǵa tasymaldaý jobasyn iske qosý rásimine qatystyńyz. Sizdiń elińiz úshin bul bastama qanshalyqty mańyzdy? Qazirgi ýaqytta Reseimen birlese taǵy da qandai iri ekonomikalyq jáne investitsiialyq jobalar júzege asyrylyp jatyr? Jýyq arada qandai jobalar qolǵa alynbaq? Sizdiń oiyńyzsha, munai-gaz jáne beibit maqsatta qoldanylatyn atom salalaryndaǵy yqpaldastyqtyń damý perspektivalary qandai?
– Gaz salasy memleketterimizdiń ornyqty áleýmettik-ekonomikalyq progresinde erekshe ról atqarady. Sondyqtan Reseidiń kógildir otynyn tasymaldaý isi jobaǵa qatysýshy barlyq taraptyń múddesine sai keledi. 7 qazanda iske qosylǵan bul joba Qazaqstannyń gaz tasymaldaý infraqurylymyn keńeitýge jáne jańǵyrtýǵa, Ortalyq Aziianyń aimaqtyq turaqtylyǵy men energetikalyq qaýipsizdigin nyǵaitýǵa, elderimizdiń óndiristik damýyna, biznes-ahýaldy jaqsartýǵa, sondai-aq azamattardyń turmys deńgeiin arttyrýǵa tyń serpin beredi.
Biz ózimizdiń tranzit áleýetimizdi tolyqqandy paidalanýǵa múddelimiz jáne Resei gazyn tasymaldaý kólemin odan ári ulǵaitýǵa daiynbyz.
Biyl 1 qarashada ótken Halyqaralyq gaz forýmynda Qazaqstan Úkimeti men «Gazprom» arasynda Strategiialyq yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoiyldy. Bul – 15 jylǵa deiingi kezeńdi qamtityn ózara tiimdi seriktestik josparyn ázirleýge jáne júzege asyrýǵa baǵyttalǵan uzaqmerzimdi qujat.
Qazaqstan men Reseidiń munai salasyndaǵy yntymaqtastyǵy burynnan tabysty damyp keledi. Elimizde «Lýkoil» jáne «Tatneft» siiaqty reseilik kontsernder jemisti jumys istep jatyr.
Biyl aqpan aiynda «QazMunaiGaz» ben «Lýkoil» Kaspii teńiziniń qazaqstandyq bóligindegi «Qalamqas teńiz», «Hazar», «Áýezov» ken oryndaryn igerý jobasy boiynsha birqatar kelisim jasady.
Budan bólek, 2022 jyly «Kazakhstan Petrochemical Industries (KPI)» munai himiiasy kesheniniń qurylysy aiaqtaldy. Ol álemde polipropilen óndiretin eń iri on kásiporynnyń qataryna kiredi. Atalǵan jobaǵa reseilik «Sibýr» kompaniiasy da qatysady.
2022 jyly Saran qalasynda «Tatneft» kompaniiasynyń qatysýymen avtomobil dóńgelekterin shyǵaratyn «KamaTyresKZ» zaýyty salyndy.
Eki eldiń aýmaǵy arqyly tasymaldanatyn munaidyń úlesi aitarlyqtai zor. Qazaqstan munaiynyń 80 paiyzǵa jýyǵy Resei aýmaǵy arqyly (Kaspii qubyr jelisi konsortsiýmy) syrtqy naryqqa eksporttalady.
Sol siiaqty Resei munaiy Qazaqstan aýmaǵy arqyly QHR-ǵa jetkiziledi. 2033 jylǵa deiingi kezeńde 100 million tonnadan astam Resei munaiyn tasymaldaý josparlanyp otyr.
Beibit maqsatta qoldanylatyn atom salasyndaǵy yqpaldastyq – energetikalyq yntymaqtastyǵymyzdyń negizgi baǵytynyń biri.
Elimizde AES salýǵa qatysty túrli pikir aitylyp júr. Bir jaǵynan, Qazaqstannyń atom energetikasyn damytý áleýeti mol. Elimiz tabiǵi ýran óndirý kólemi jóninen álemde birinshi oryn alady. Sondai-aq iadrolyq otyn komponentterin óz elimizde óndiremiz jáne ýrandy izotopty baiytý jónindegi qyzmetterge qol jetkize alamyz. Úlbi metallýrgiia zaýytynyń bazasynda Qytaidyń atom elektr stantsiialary úshin daiyn iadrolyq otyn shyǵarylady.
Ekinshi jaǵynan, kóptegen azamattar men sarapshylar atom stantsiiasynyń qaýipsizdigine kúmán keltiredi. Semei iadrolyq synaq poligonynyń aýyr qasiretin eskersek, muny túsinýge bolady. Qazaqstan aýmaǵynda AES salý máselesinde Resei tarapynyń járdem berý usynysyn joǵary baǵalaimyz. Áitse de AES qurylysy jónindegi túpkilikti sheshim referendým qorytyndysy boiynsha qabyldanady.
Men 2019 jylǵy sailaýaldy baǵdarlamamda asa mańyzdy strategiialyq problemalarǵa qatysty sheshim referendým arqyly qabyldanady dep málimdegen edim.
Investitsiialyq yntymaqtastyq týraly saýalyńyzǵa orai myna nárseni aitqym keledi. Sońǵy 18 jylda Reseiden Qazaqstanǵa kelgen tikelei investitsiianyń jalpy kólemi 20 milliard dollardan asty. Óz kezeginde, Qazaqstannyń Reseige quiǵan investitsiiasy 6 milliard dollarǵa jýyqtady.
Investitsiialyq yqpaldastyqtyń osylaisha oń qarqyn alýyna óndiristik kooperatsiianyń da septigi tidi. Onyń aiasynda eki eldiń biznes sýbektileri jalpy somasy 33,5 milliard dollar bolatyn 143 birlesken jobany júzege asyryp jatyr.
Jalpy somasy 3,2 milliard dollar bolatyn 30 mańyzdy joba sátti iske qosyldy. Qazirgi kezde mashina jasaý, metallýrgiia jáne himiia ónerkásibi sekildi ekonomikanyń mańyzdy salalarynda 40 joba júzege asyrylýda. Olardyń jalpy quny 16,6 milliard dollardy quraidy ári 15 myńnan astam adamdy jumyspen qamtidy.
Bir sózben aitqanda, Qazaqstan-Resei yntymaqtastyǵyn damytý úshin bul baǵytta mol áleýet bar.
– Batys elderi buryn-sońdy bolmaǵan mólsherde sanktsiia saldy. Bul shekteýler kólik-logistika salasyna da áser etedi. Soǵan qaramastan Resei men Qazaqstannyń atalǵan saladaǵy yntymaqtastyǵy tabysty órkendep keledi. Mysaly, eki el «Soltústik – Ońtústik» kólik dálizin damytyp otyr. Osy baǵyttaǵy yqpaldastyqtyń keleshegine qandai baǵa beresiz?
– Qazaqstannyń teńizge shyǵatyn joly joq. Sondyqtan Parsy shyǵanaǵyndaǵy ailaqtarǵa deiin jetip, odan ári Úndistanǵa shyǵatyn «Soltústik – Ońtústik» kólik dálizi zor múmkindikterge jol ashady ári elimizdiń ekonomikalyq damýyn órge súireitin lokomotivtiń birine ainala alady.
Atalǵan baǵyt Eýraziia qurlyǵyndaǵy kólik qatynastarynyń qurylymyn, tipti kooperatsiia men ózara qarym-qatynas deńgeiin túbegeili ózgertýi múmkin.
«Soltústik – Ońtústik» dálizin damytý maqsatynda taraptar infraqurylymdy jańǵyrtý, terminaldardyń qýaty men jyljymaly quramnyń sanyn arttyrý, ákimshilik kedergilerdi alyp tastaý jáne tasymaldaýshylarǵa qolaily jaǵdai jasaý úshin úilesimdi jumys júrgizip keledi.
Qazaqstan men Reseidiń ózara kólik bailanysyn, sonyń ishinde «Soltústik – Ońtústik» baǵytyn nyǵaitý, saiyp kelgende, ózara saýda men investitsiia kóleminiń ulǵaiýyna oń yqpal eteri sózsiz.
Búginde halyqaralyq yntymaqtastyq baǵytynda kólik-logistika salasynyń mańyzy artyp keledi. Shyn máninde, álemde kólik baǵdarlaryna, logistikaǵa baqylaý ornatý úshin qyzý báseke júrip jatyr. Qazirgi kezde Eýraziianyń jańa kólik qurylymy qalyptasýda. Muny oidaǵydai júzege asyrsaq, qatysýshy taraptardyń bári de ekonomikalyq ári saiasi paidaǵa kenelmek.
Fizikalyq infraqurylymnan bólek, taýar tranzitine arnalǵan ortaq tsifrlyq júieni qalyptastyrý úshin naqty sheshimder ázirleý óte mańyzdy. Ol senimdi ári qoldanýǵa ońai, ozyq tsifrlyq tehnologiialarǵa negizdelgen sheshim bolýǵa tiis.
Qazaqstan bar múmkindigi men resýrsyn jumyldyryp, senimdi logistikalyq hab retinde qyzmet kórsetedi. Tasymaldanatyn júk kólemin arttyrý úshin óz aýmaǵymyzdaǵy temirjol jáne avtomobil joldarynyń talapqa sai kelmeitin tustaryn rekonstrýktsiialaýǵa ázirmiz.
– 13 qazanda Bishkekte ótken TMD memleketteri basshylary keńesiniń kezekti otyrysynda Orys tiline qatysty halyqaralyq uiym qurý týraly shartqa qol qoiylyp, Jarǵysy bekitildi. Bul qurylymdy qurý jóninde Ózińiz bastama kótergenińiz belgili. Jalpy, uiym qyzmetinen ne kútesiz? Qazaqstan men Reseidiń mádeni-gýmanitarlyq saladaǵy, sonyń ishinde TMD aiasyndaǵy yqpaldastyǵy keleshekte qalai damidy dep oilaisyz?
– Ortaq mádeni-gýmanitarlyq keńistik Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn biriktirýshi mańyzdy faktor bolǵan ári aldaǵy ýaqytta da solai qala beredi. Bul baǵyttaǵy ózara tiimdi yntymaqtastyǵymyzdyń tabysty bolýyna birden-bir sebep – TMD elderi halyqtarynyń tilderi men orys tiliniń úilesimdi ári teńgerimdi damýy.
Búginde BUU-nyń resmi tilderiniń biri sanalatyn ári halyqaralyq til mártebesine ie orys tili – memleketterimiz arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasqa demeý bolatyn uiystyrýshy faktor. Sondai-aq óńirlik kooperatsiiany, yntymaqtastyq pen ózara senimdi nyǵaitatyn pármendi qural rólin atqaryp otyrǵany jasyryn emes. Muny eshkim joqqa shyǵara almaidy dep oilaimyn.
Orys tili jónindegi halyqaralyq uiym qurý týraly bastama kótergen kezde men álemdik tájiribeni de basshylyqqa aldym. Kezinde frantsýz, nemis, ispan jáne basqa da tilderdi damytý úshin osyndai halyqaralyq uiymdar qurylǵan.
Myna nársege basa nazar aýdarǵym keledi. Orys tiline qatysty halyqaralyq uiym qurý ideiasy TMD elderiniń, sonyń ishinde Qazaqstannyń memlekettik til saiasatyna balama jasaý nietinen týǵan joq. Uiymnyń quqyqtyq sýbekt retinde tanylýy jáne oǵan TMD-ǵa múshe emes ózge memleketterdiń qosylýyna ashyq bolýy mańyzdy.
Biyl TMD aýmaǵynda Orys tili jyly bolyp jariialandy. Munyń simvoldyq máni zor. Sankt-Peterbýrg Dostastyq elderiniń 2023 jylǵy mádeni astanasy boldy. Ol TMD elderi arasyndaǵy mádeni bailanystardyń nyǵaiýyna zor úles qosty. Bul rette ekijaqty mádeni-gýmanitarlyq qarym-qatynastar Qazaqstan men Resei arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzdy baǵyty bolyp qala beredi.
Sońǵy kezderi bul saladaǵy yqpaldastyǵymyz aitarlyqtai jandana tústi. Qazaqstanda jáne Reseide eki eldiń mádeniet kúnderi, Qazaqstan nemese Resei kinosynyń kúnderi uiymdastyrylyp turady. Biyl ótip jatqan «Orys maýsymy» jobasy elimizde kórermen yqylasyna bólendi. Sonymen qatar shyǵarmashylyq bilim berý, mýzei-kitaphana isi salalaryndaǵy yntymaqtastyǵymyz nyǵaiyp keledi. Qazaqstannyń ártisteri men shyǵarmashylyq ujymdary Reseide uiymdastyrylatyn mádeni is-sharalarǵa belsendi túrde qatysady.
Ózara qurmet pen eki eldiń múddesine sai keletin osynaý igi dástúr keleshekte de jalǵasady dep senemin. Qazaq mádenietin álemge tanytý, sonymen qatar Reseidiń ózine tán erekshe mádenietin jaqynyraq bilý biz úshin mańyzdy.
Jalpy, TMD uiymynyń otyz jyldyq qalyptasý kezeńinde mádenietaralyq dialog Dostastyq keńistigindegi mádeni jáne gýmanitarlyq ortaq qundylyqtardy taratý isinde mańyzdy ról atqarǵany sózsiz. Bul baǵytty TMD-nyń rýhani birliginiń arqaýy, elderimiz men halyqtarymyzdyń arasyn jalǵaǵan «altyn kópir» dep sanaimyn.
– Qazaqstan Respýblikasynda keiingi kezderi Reseidiń birqatar joǵary oqý ornynyń (MIFI, Gýbkin atyndaǵy Munai jáne gaz RMÝ) filialdary ashyldy. Eki el arasynda orta, kásiptik jáne bastaýysh bilim salalaryndaǵy yntymaqtastyqty keńeitý jóninde qandai josparlar bar?
– Qazirgi ýaqytta Reseide 60 myńnan astam qazaqstandyq stýdent bilim alyp jatyr. Bul ózge eldermen salystyrǵanda áldeqaida kóp.
Budan Resei joǵary oqý oryndarynyń bilim áleýeti joǵary ári suranysqa ie ekenin baiqaýǵa bolady. Sonymen qatar mundai tańdaý jasaýǵa territoriiamyzdyń jaqyndyǵy, tildik kederginiń joqtyǵy, oqý aqysynyń qoljetimdiligi, oqytýshylar quramynyń biliktiligi, kóptegen bilim ordasynyń keńes kezeńinen beri qalyptasqan bedeli men ataǵy yqpal etti.
Qazaqstanda tehnikalyq beiindegi sheteldik jetekshi oqý oryndarynyń filialdaryn ashý jumystary júrgizilip jatyr. Biyl elimiz Qazaqstan men Resei úkimetteri arasynda jasalǵan Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keiingi bilim berý mekemeleriniń filialdaryn teń negizde qurý jáne olardyń qyzmeti týraly kelisimdi ratifikatsiialady.
Sonyń nátijesinde Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ bazasynda MIFI filialy, S. Ótebaev atyndaǵy Atyraý munai jáne gaz ýniversiteti bazasynda I.M. Gýbkin atyndaǵy Resei memlekettik ýniversitetiniń filialy ashyldy. Kelesi jyly M.H. Dýlati atyndaǵy Taraz óńirlik ýniversitetiniń janynan D.I. Mendeleev atyndaǵy Resei himiia-tehnikalyq ýniversitetiniń filialyn ashý josparlanyp otyr.
Halyqtarymyzdyń tarihi jáne mádeni jaqyndyǵyn eskersek, orta bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeitýge eki taraptyń da qyzyǵýshylyǵy bar. Qazaqstannyń ońtústik oblystarynda Qazaqstan-Resei birlesken bilim berý mekemelerin ashý jóninde kelissózder júrgizilip jatyr.
Bul rette biz Reseidiń Qazaqstanmen shekaralas, qandastarymyz kóp turatyn oblystarynda osyndai mektepter ashýǵa múddelimiz.
– Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Shanhai yntymaqtastyq uiymyna tóraǵalyq etip otyr. Osy Uiymnyń aiasynda elderimizdiń ózara yqpaldastyǵy qalai órbýde? Astana úshin ShYU qyzmetindegi qandai salalar basymdyqqa ie?
– Eń aldymen, Qazaqstan Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń teń quryltaishysy ekenin atap ótkim keledi. ShYU – biz úshin kópjaqty óńirlik dialogty damytatyn basym baǵyttyń biri.
Jiyrma jyldan astam ýaqyt boiy tabysty jumys istep kele jatqan uiym qazirgi tańda kún tártibi aýqymdy ári bedeldi kópjaqty platformaǵa ainaldy. Búginde orasan zor saiasi-ekonomikalyq, adami jáne mádeni áleýetke ie Shanhai yntymaqtastyq uiymyn, shyn máninde, aimaqtaǵy qaýipsizdiktiń kepili, ózara tiimdi ekonomikalyq yqpaldastyqtyń aýqymdy keńistigi jáne mádeni bailanystardyń senimdi dánekeri dep ataýǵa bolady.
Bul týraly biyl shilde aiynda ótken ShYU sammitinde aittym. Bizdiń oiymyzsha, qazirgidei kúrdeli geosaiasi jáne geoekonomikalyq jaǵdaida senimge, ózara tiimdi múddege, teńdikke arqa súieitin, mádenietterdiń áralýandyǵyna qurmetpen qaraityn jáne qatar damýǵa umtylatyn «Shanhai rýhynyń» myzǵymas irgetasyn nyǵaitýǵa basymdyq berý kerek.
Bul rette Qazaqstan úshin ShYU-ǵa tóraǵalyq etý – zor mártebe ári úlken jaýapkershilik. ShYU tóraǵasy retinde biz uiymdaǵy ózara yqpaldastyqty budan da joǵary deńgeige kóterýdi, onyń jumysynyń tiimdiligin odan ári arttyrýdy basty maqsat etip qoidyq.
Osyǵan orai óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý, kópjaqty yntymaqtastyqtyń saýda-investitsiialyq jáne mádeni-gýmanitarlyq mazmunyn baiytý Qazaqstan tóraǵalyǵynyń basymdyqtary retinde jariialandy.
Shanhai yntymaqtastyq uiymyn odan ári damytýdyń kóptegen ózekti máseleleri men perspektivalaryna qatysty elderimizdiń ustanymdary sáikes keledi. Bul – ekijaqty seriktestiktiń nátijeli ekenin bildiretin mańyzdy kórsetkish.
Jańa synaqtar men qaýip-qaterlerge tótep berý, kópjaqty ekonomikalyq dialog pen gýmanitarlyq bailanystardy nyǵaitý máselesindegi ustanymdarymyz ortaq.
ShYU-nyń Aqparattyq qaýipsizdik ortalyǵyn qurý jónindegi Qazaqstan usynǵan kelissózderdi ilgeriletýde Resei belsendi ról atqarady. Sondai-aq Almatyny ShYU-nyń týristik jáne mádeni astanasy, al 2024 jyldy uiym aiasynda Ekologiia jyly dep jariialaý týraly usynysymyz qoldaý tapty.
Elderimiz ShYU men onyń negizgi organdarynyń qyzmetin odan ári jetildirý, sondai-aq uiymnyń energetika, ekonomika, quqyq qorǵaý jáne ekologiia salalaryndaǵy ortamerzimdi kezeńge arnalǵan strategiialyq qujattaryn daiyndaý isinde kúsh biriktirdi.
Men Qazaqstan men Reseidiń tabysty yntymaqtastyǵyna zor úmit artamyn. Bul kelesi jyly shilde aiyna josparlanǵan ShYU sammitiniń tabysty ótýine septigin tigizetini sózsiz.
Ol úshin aýqymdy ári júieli jumystardy birlese atqarýymyz kerek. Bizdiń «Shanhai rýhyna» beiildigimiz ben bir-birimizdi qoldaý nietimiz yntymaǵymyzdy nyǵaityp, ShYU-ny damytý jónindegi ortaq tásilderdi ázirleýge yqpal etetinine senimdimin.
– Biz qazir qubylmaly zamanda ómir súrip jatyrmyz. Erte me, kesh pe birpoliarly álemnen kóppoliarly álemge aýysamyz. Álemdik ekonomikalyq júieniń ustyndary da ózgeriske ushyraýda. Osyǵan orai keleshekke degen kózqarasyńyz qandai?
– Kórip otyrǵanymyzdai, zamanaýi kóppoliarly álemdi qalyptastyrý úderisi tym aýyr jaǵdaida ótip jatyr. Dúniejúziniń ár qiyrynda qaqtyǵystar, sanktsiialyq teketirester, saýda soǵysy órshigen jaǵdaida bolashaqqa senimmen qaraý da qiyn.
Alaida parasat pen yntymaq jikke bóliný men ózimshildikten ústem bolaryna senimdimin. Álem tarihynda mundai mysaldar jetkilikti. Túptep kelgende, jahan jurty uzaqmerzimdi beibitshilik ornaityn kúnge jetedi. Ol úshin mynadai eki shart mindetti túrde oryndalýǵa tiis. Atap aitqanda, ózara ymyraǵa daiyn bolý jáne halyqaralyq quqyq normalaryn saqtaý. Munyń ekinshi bóligi – Qazaqstannyń syrtqy saiasattaǵy negizgi ustanymy.
Kez kelgen qaishylyqty BUU Jarǵysynyń normalary men qaǵidattaryna sai sheshýge bolatynyna kámil senemin. Bul qujatty álemdik qoǵamdastyq adamzat tarihyndaǵy eń qanquily soǵystan keiin qabyldady. Mundai qasiret endi qaitalanbaýy úshin halyqaralyq arenada bárine túsinikti, ortaq oiyn erejesi qabyldandy. Bul izgilik pen adamgershilik qaǵidattarynyń zor jeńisi edi. Ázirge álem qaqtyǵystardy eńserýdiń budan artyq tásilin oilap tapqan joq.
Jer kólemi, qýaty men ekonomikalyq áleýetine qaramastan, barlyq memleket teń. Halyqaralyq quqyq eshqandai bura tartýsyz, teńdei jáne bárine birdei qoldanylady.
Sondyqtan ashýdy aqylǵa jeńdirip, halyqaralyq quqyq normalaryn múltiksiz saqtaǵan sátten bastap, álemde tepe-teńdik qaita ornaidy dep sanaimyn. Bul formýla saiasi júieler úshin de, qazirgi zamandaǵy ekonomikalyq, ekologiialyq jáne gýmanitarlyq máselelerdi sheshýde de ózektiligin joimaidy.
Búginde biz halyqaralyq jaǵdai shielenise túsken shaqta ómir súrip jatyrmyz. Saiasi qysym jasaý ádisteri, saýda jáne sanktsiialyq soǵystar aldyńǵy orynǵa shyqty. Bul halyqaralyq saýda júiesin túbi tyǵyryqqa tireidi.
Biz buryn-sońdy bolmaǵan geosaiasi bólshektený jáne áleýmettik-ekonomikalyq turǵydan jikke bóliný jaǵdaiyna kýá bolyp otyrmyz. Saiasat pen ekonomikada jahandyq jáne aimaqtyq deńgeide ózgerister júrip jatyr. Bul memleketter men qurlyqtardyń qaýipsizdigine alańdaýshylyq týǵyzady.
Úilesimdi álemdik ekonomika qurý úshin Jahandyq Ońtústik jáne Jahandyq Soltústik elderi ózara senimge, bir-biriniń múddesin qurmetteýge, sondai-aq kópjaqty yntymaqtastyq qaǵidattaryna negizdelgen ortaq mámilege kelýi kerek.
Osyndai kúrdeli úderiste BUU mańyzdy ról atqarýǵa tiis. Qazirgi tańda ol barlyq adamzatty biriktiretin balamasy joq jalǵyz jahandyq uiym sanalady.
Bul oraida túrli shekteýler men geosaiasi bólshektenýdiń kúsheiýi BUU-nyń birligi men uiym mandatynyń ústemdigine nuqsan keltirip jatqanyn moiyndaýymyz qajet.
Uiymǵa qatysty syni pikirler kóbeiip keledi. Syn, negizinen, ishki reformalar jasaý qajettigine bailanysty aitylyp jatyr. Jer sharynyń ár qiyryndaǵy daǵdarystardy retteýde BUU qaýqarsyzdyq tanytyp otyr.
BUU-ny jahandyq qaýipsizdikti saqtaityn, HHI ǵasyrdyń syn-qaterlerine tótep beretin, qazirgi zamannyń túitkilderin tiimdi sheshe alatyn negizgi kúshke ainaldyratyn ýaqyt jetti dep oilaimyn.
Uiymnyń kóptegen institýty qyrǵi-qabaq soǵys jyldarynda qurylǵandyqtan, olardyń jumys tásili tarih qoinaýyna ketken dáýirge negizdelgen. Qaýipsizdik Keńesin reformalaý qajettigi aiqyn baiqalady. Muny Keńes quramyn keńeitý arqyly júzege asyrýǵa bolady.
Shaǵyn jáne orta memleketter iri derjavalar arasyndaǵy altyn kópirge ainalyp, halyqaralyq turaqtylyq úshin tarihi jaýapkershilik arqalady. Qaýipsizdik Keńesiniń aiasynda osyndai memleketterdiń úni jarqyn shyǵyp, olardyń beibitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýde erekshe rólge ie bolýy mańyzdy.
ShYU men BRIKS-tiń sońǵy sammitterinde «Ádiletti álem men kelisimdi jaqtaityn dúniejúzilik birlik týraly» bastama kóterdim. Ol jahandyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý, demokratiia qaǵidattaryna sai jáne ratsionaldy saiasi, halyqaralyq ekonomikalyq tártipti qalyptastyrý úshin tiimdi progreske qol jetkizýdi kózdeidi.
Yntymaqtastyqty nyǵaitý úshin stereotipterdi túbegeili qaita qaraý kerek. Ol ózara senimdi qalpyna keltirýge, qoldanystaǵy halyqaralyq mindettemelerdiń oryndalýyna kúsh salýǵa, sondai-aq ornyqty jahandyq damýǵa yqpal etýge jáne álemdik saiasattaǵy ózekti máselelerdi sheshýge septigin tigizetin naqty sharalar ázirleýge múmkindik beredi.
Qazirgi kezeńde tek konstrýktivti dialog pen memleketterdiń ujymdyq kúsh-jigeri, joǵary kásibi diplomatiia ǵana álemdegi turaqtylyqty qalpyna keltiredi. Sonymen qatar BUU Jarǵysy negizinde barsha adamzattyń igiligine qyzmet etetin ádiletti halyqaralyq qatynastar júiesin qurýǵa yqpal etedi dep nyq senemin.
