پرەزيدەنت تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ سامميتٸنە قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسى ٸس-شارانى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى, قوناقجايلىق كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆكە العىس ايتىپ, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنا تٶراعالىق ەتۋ قۇقىعىن الىپ وتىرعان باۋىرلاس ەلدٸڭ بۇل مٸندەتتٸ ابىرويمەن اتقاراتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
پرەزيدەنت تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق رٶلٸ ارتىپ كەلە جاتقانىنا توقتالىپ, قازاقستان تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ اتاجۇرتى رەتٸندە ۇيىمعا مٷشە بارلىق ەلمەن جان-جاقتى قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا ايرىقشا مەن بەرەتٸنٸن جەتكٸزدٸ.
– ىقپالداستىعىمىزدى ودان ەرٸ نىعايتۋعا جەنە ونى جاڭا بەلەسكە كٶتەرۋگە مٷددەلٸمٸز. تٷركٸ ىنتىماقتاستىعىنا ۇيىتقى بولعان ۇيىمداردىڭ تاريحىن زەردەلەسەك, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنە قازاقستان باستاماشى بولعانىن كٶرەمٸز. تٷركسوي, تٷركپا جەنە تٷركٸ اكادەميياسى – سونىڭ ايقىن دەلەلٸ. بۇل ۇيىمدار باۋىرلاس ەلدەردٸڭ مەدەني-رۋحاني جاقىنداسۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسىپ وتىر. ٶزارا بايلانىستى نىعايتۋ جولىندا تٷركٸستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ وراسان زور رٶل اتقارادى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ كەلەشەگٸ – 2040» قۇجاتىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن بٷگٸن تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ ستراتەگيياسى قابىلداناتىنىن ايتتى.
– بۇل قۇجات ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى كٷشەيتۋگە جەنە تۇراقتىلىق بەلدەۋٸن نىعايتۋعا ىقپال ەتەرٸ سٶزسٸز. سوندىقتان ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ بولاشاعى زور دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار. بٸز ٶڭٸرلٸك جەنە جاھاندىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە بەلسەنە اتسالىسىپ, قۋاتتى كٷشكە اينالۋىمىز كەرەك. قازٸر گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق قايشىلىقتار سالدارىنان ەۋرازيياداعى ەكونوميكا جەنە كٶلٸك-لوگيستيكا جٷيەسٸ ىدىراپ بارادى. سىن-قاتەرلەردٸ ەڭسەرۋ ٷشٸن كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ بٸرٸكتٸرۋٸمٸز قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى تٷركٸ تٸلدەس ەلدەردٸڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار مەسەلەگە نازار اۋداردى.
– قازٸرگٸ الماعايىپ كەزەڭدە كٶلٸك-ترانزيت كوممۋنيكاتسيياسىنىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ جەنە ونىڭ مٷمكٸندٸگٸن بارىنشا پايدالانۋ اسا ماڭىزدى. سەبەبٸ بٸزدٸڭ مەملەكەتتەرٸمٸز باتىس پەن شىعىستى, سولتٷستٸك پەن وڭتٷستٸكتٸ تٸكەلەي بايلانىستىرادى. باۋىرلاس ٷش ەل (قازاقستان, ەزەربايجان, تٷركييا) ارقىلى ٶتەتٸن ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸ – سونىڭ جارقىن مىسالى. سوندىقتان بٸز كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنا ەرەكشە مەن بەرەمٸز. سوڭعى 15 جىلدا قازاقستان وسى سالانى دامىتۋعا 35 ميلليارد دوللار قارجى بٶلدٸ. بٸز كٶلٸك باعدارىن كٶبەيتۋگە جەنە لوگيستيكانى ٶزارا ىقپالداستىرۋعا مٷددەلٸمٸز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى بۇل ماقساتقا 2025 جىلعا دەيٸن تاعى 20 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسييا تارتۋ كٶزدەلٸپ وتىرعانىن ايتىپ, تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ قۇرلىق ٸشٸندەگٸ كٶلٸك-ترانزيت دەلٸزدەرٸن دامىتۋى ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنٸن جەتكٸزدٸ. ەسٸرەسە, شەكارا بەكەتتەرٸن جاڭعىرتۋعا, «تسيفرلىق كٶلٸك جٷيەسٸن» قالىپتاستىرۋعا باسا مەن بەردٸ.
پرەزيدەنت تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٸت سالاسىنداعى قارىم-قاتىناسىن جانداندىرعان جٶن دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى كەزدە گەوساياسي احۋالعا بايلانىستى مەملەكەتتەر بٸر-بٸرٸنەن تەحنولوگييالىق تۇرعىدان وقشاۋلانىپ جاتىر. تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ IT سالاسىنا قاتىستى تىڭ تەسٸلدەر ەزٸرلەۋٸ ايرىقشا ماڭىزدى.
– بۇل بٸزدٸڭ تسيفرلىق دامۋىمىزعا جول اشادى. جۋىردا استانادا «Digital Bridge» اتتى حالىقارالىق ٸس-شارا ٶتتٸ. وندا ٸت سالاسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن كرەاتيۆتٸ جاستارىمىز باس قوسىپ, باستامالارى مەن وزىق يدەيالارىن ۇسىندى. سونداي-اق مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ IT حابتارى اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىل تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وسى رەتتە مەن استانا حاب حالىقارالىق تەحنوپاركٸ نەگٸزٸندە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ تسيفرلاندىرۋ ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. بۇل قۇرىلىم ساۋدا, كٶلٸك, سۋ رەسۋرستارى, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە باسقا دا سالالارعا قاجەتتٸ تسيفرلىق شەشٸمدەر ەزٸرلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋدى اسا ماڭىزدى مٸندەت رەتٸندە اتاپ ٶتٸپ, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ كٶپتەگەن جاھاندىق سىن-قاتەرلەر تۋدىرىپ وتىرعانىن ايتتى.
– ەلەم ەلدەرٸ سوڭعى 7 جىلدا «جاسىل» وبليگاتسييالارعا 2,5 تريلليون دوللاردان استام قارجى بٶلدٸ. وسى رەتتە مەن بۇل سالاداعى كاپيتال نارىعىن دامىتۋ ٷشٸن «تٷركٸ جاسىل قارجى كەڭەسٸن» قۇرۋدى ۇسىنامىن. ونى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جاسىل قارجى ورتالىعى نەگٸزٸندە اشۋعا بولار ەدٸ. بٷگٸندە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ەلەمدەگٸ ٸرٸ كومپانييالار اراسىندا تانىمال بولىپ, جوعارى دەڭگەيدە مويىندالدى. ول جاڭا كەڭەستٸڭ حاتشىلىعى قىزمەتٸن اتقارا الادى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بۇدان بٶلەك, قاسىم-جومارت توقاەۆ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ بٸلٸم جەنە عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ قاجەتتٸگٸنە توقتالدى. وسى رەتتە ەلٸمٸز 2023 جىلى قازاقستاندا ٸٸ تٷركٸ ۋنيۆەرسياداسىن ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن مەلٸمدەدٸ.
– بٸز اكادەمييالىق ۇتقىرلىقتى دامىتىپ, ستۋدەنتتەر اراسىندا مەدەنيەتارالىق ديالوگ ورناتۋعا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بٸرىڭعاي بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸن قالىپتاستىرۋ قاجەت. سوندىقتان 2023 جىلى تٷركٸ ەلدەرٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ ورتاق جەلٸسٸن قۇرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. بۇل باستاما ستۋدەنتتەرٸمٸزدٸڭ تٷركٸ تٸلدەرٸن ٷيرەنٸپ, باۋىرلاس ەلدەردٸڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمەن تانىسۋىنا جول اشادى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ رۋحاني دەرەككٶزدەرٸن زەردەلەيتٸن جوبالارعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك دەپ سانايدى. سونداي-اق بيىل تٷركٸ اكادەميياسى موڭعولييادا جٷرگٸزگەن قازبا جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸندە ماڭىزدى جاڭالىق اشقانىن, ەكٸنشٸ تٷركٸ قاعاناتىن قايتا تٸرٸلتكەن قۇتلىق قاعاننىڭ كەشەنٸن تاپقانىن ايتتى.
– بۇل – «تٷركٸ» دەگەن سٶزٸ بار ەڭ كٶنە جازبا ەسكەرتكٸش. وسى ورايدا مەن تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ورتاق جازبا مۇراسىن زەرتتەۋگە ارنالعان «جول كارتاسىن» ەزٸرلەۋدٸ ۇسىنامىن. ول ٷشٸن ەلدەرٸمٸزدٸڭ مۇراعاتتارى ٶزارا اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. كەلەشەكتە سونىڭ نەگٸزٸندە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ «تسيفرلىق كٸتاپحاناسىن» قۇرۋعا بولادى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ مەسەلەلەرگە قاتىستى قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن جەتكٸزدٸ.
– قازاقستان بارلىق ەلدٸڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىن بٸرجولاتا قولدايدى جەنە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىن قاتاڭ ساقتاۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ مٷددەسٸنە تولىعىمەن ساي كەلەتٸن قاجەتتٸ قاعيدات. سوندىقتان بٸز وسى ۇستانىمعا ەردايىم باسىمدىق بەرەمٸز, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى مەن باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن جٷيەلەۋدٸڭ ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. وسىعان وراي تٷركٸ كەڭەسٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ناحچىۆان كەلٸسٸمٸندەگٸ تۇراقتى ٶكٸلدەر تۋرالى مەسەلەنٸ قاراستىرۋدى ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسى 2023 جىلى تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ يۋنەسكو-سى سانالاتىن تٷركسوي-دىڭ قۇرىلعانىنا 30 جىل تولاتىنىن ەسكە سالىپ, بۇل مەرەيلٸ وقيعانى جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ٶتۋگە شاقىردى. سونداي-اق تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ ح سامميتٸ كەلەسٸ جىلى قازاقستاندا ٶتەتٸنٸن جەتكٸزدٸ.
سونداي-اق جيىندا تٷرٸكمەنستاننىڭ ميللي گەنگەشٸ حالك ماسلاحاتىنىڭ تٶراعاسى گۋربانگۋلى بەردٸمۇحامەدوۆ, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسٸنٸڭ 2021-2022 جىلدارداعى تٶراعاسى – تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەجەپ تاييپ ەردوعان, ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, ماجارستان پرەمەر-مينيسترٸ ۆيكتور وربان جەنە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى باعدات ەمٸرەەۆ پەن تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ جاڭادان تاعايىندالعان باس حاتشىسى قۋبانىچبەك ٶمٸرەليەۆ سٶز سٶيلەدٸ.
ۇيىمعا تٶراعالىق ەتۋ مٸندەتٸ ٶزبەكستانعا اۋىستى, ال ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى لاۋازىمىنا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ٶكٸلٸ قۋبانىچبەك ٶمٸرەليەۆ تاعايىندالدى.
تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى سامميتٸنٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا مىناداي قۇجاتتارعا قول قويىلدى:
1. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى سامميتٸنٸڭ دەكلاراتسيياسى;
2. تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ناحچىۆان كەلٸسٸمٸنە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ تۋرالى حاتتاما;
3. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى رەسٸمدەرٸنٸڭ ەرەجەلەرٸن قابىلداۋ تۋرالى شەشٸم;
4. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسىن جەنە ونىڭ ورىنباسارلارىن, سونداي-اق تٷركٸ اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ مەن ۆيتسە-پرەزيدەنتٸن تاعايىنداۋ تۋرالى شەشٸم;
5. تٷركٸ ينۆەستيتسييالىق قورىن قۇرۋ تۋرالى شەشٸم.
