Prezident Túrki memleketteri uiymynyń sammitine qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Memleket basshysy is-sharany joǵary deńgeide uiymdastyrǵany, qonaqjailyq kórsetkeni úshin Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioevke alǵys aityp, Túrki memleketteri uiymyna tóraǵalyq etý quqyǵyn alyp otyrǵan baýyrlas eldiń bul mindetti abyroimen atqaratynyna senim bildirdi.
Prezident Túrki memleketteri uiymynyń halyqaralyq róli artyp kele jatqanyna toqtalyp, Qazaqstan túrki áleminiń Atajurty retinde uiymǵa múshe barlyq elmen jan-jaqty qarym-qatynasty damytýǵa airyqsha mán beretinin jetkizdi.
– Yqpaldastyǵymyzdy odan ári nyǵaitýǵa jáne ony jańa beleske kóterýge múddelimiz. Túrki yntymaqtastyǵyna uiytqy bolǵan uiymdardyń tarihyn zerdelesek, olardyń kópshiligine Qazaqstan bastamashy bolǵanyn kóremiz. TÚRKSOI, TúrkPA jáne Túrki akademiiasy – sonyń aiqyn dáleli. Bul uiymdar baýyrlas elderdiń mádeni-rýhani jaqyndasýyna ólsheýsiz úles qosyp otyr. Ózara bailanysty nyǵaitý jolynda Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversiteti orasan zor ról atqarady, – dedi Memleket basshysy.
Prezident elimizdiń bastamasymen qabyldanǵan «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» qujatyn iske asyrý úshin búgin Túrki memleketteri uiymynyń strategiiasy qabyldanatynyn aitty.
– Bul qujat elderimiz arasyndaǵy qarym-qatynasty kúsheitýge jáne turaqtylyq beldeýin nyǵaitýǵa yqpal eteri sózsiz. Sondyqtan yntymaqtastyǵymyzdyń bolashaǵy zor dep aitýǵa tolyq negiz bar. Biz óńirlik jáne jahandyq máselelerdi sheshýge belsene atsalysyp, qýatty kúshke ainalýymyz kerek. Qazir geosaiasi, geoekonomikalyq qaishylyqtar saldarynan Eýraziiadaǵy ekonomika jáne kólik-logistika júiesi ydyrap barady. Syn-qaterlerdi eńserý úshin kúsh-jigerimizdi biriktirýimiz qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar jiyn barysynda Memleket basshysy túrki tildes elderdiń yntymaqtastyǵyn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan birqatar máselege nazar aýdardy.
– Qazirgi almaǵaiyp kezeńde kólik-tranzit kommýnikatsiiasynyń áleýetin arttyrý jáne onyń múmkindigin barynsha paidalaný asa mańyzdy. Sebebi bizdiń memleketterimiz Batys pen Shyǵysty, Soltústik pen Ońtústikti tikelei bailanystyrady. Baýyrlas úsh el (Qazaqstan, Ázerbaijan, Túrkiia) arqyly ótetin Transkaspii halyqaralyq kólik dálizi – sonyń jarqyn mysaly. Sondyqtan biz kólik-logistika salasyna erekshe mán beremiz. Sońǵy 15 jylda Qazaqstan osy salany damytýǵa 35 milliard dollar qarjy bóldi. Biz kólik baǵdaryn kóbeitýge jáne logistikany ózara yqpaldastyrýǵa múddelimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy bul maqsatqa 2025 jylǵa deiin taǵy 20 milliard dollar investitsiia tartý kózdelip otyrǵanyn aityp, túrki tildes halyqtardyń qurlyq ishindegi kólik-tranzit dálizderin damytýy airyqsha mańyzdy ekenin jetkizdi. Ásirese, shekara beketterin jańǵyrtýǵa, «tsifrlyq kólik júiesin» qalyptastyrýǵa basa mán berdi.
Prezident túrki memleketteriniń IT salasyndaǵy qarym-qatynasyn jandandyrǵan jón dep sanaidy. Onyń aitýynsha, sońǵy kezde geosaiasi ahýalǵa bailanysty memleketter bir-birinen tehnologiialyq turǵydan oqshaýlanyp jatyr. Túrki elderiniń IT salasyna qatysty tyń tásilder ázirleýi airyqsha mańyzdy.
– Bul bizdiń tsifrlyq damýymyzǵa jol ashady. Jýyrda Astanada «Digital Bridge» atty halyqaralyq is-shara ótti. Onda IT salasynda jumys isteitin kreativti jastarymyz bas qosyp, bastamalary men ozyq ideialaryn usyndy. Sondai-aq memleketterimizdiń IT habtary arasyndaǵy ózara is-qimyl týraly memorandýmǵa qol qoiyldy. Osy rette men Astana hab halyqaralyq tehnoparki negizinde Túrki memleketteri uiymynyń tsifrlandyrý ortalyǵyn qurýdy usynamyn. Bul qurylym saýda, kólik, sý resýrstary, aqparattyq qaýipsizdik jáne basqa da salalarǵa qajetti tsifrlyq sheshimder ázirleýge múmkindik beredi, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Prezident «Jasyl ekonomikany» damytýdy asa mańyzdy mindet retinde atap ótip, klimattyń ózgerýi kóptegen jahandyq syn-qaterler týdyryp otyrǵanyn aitty.
– Álem elderi sońǵy 7 jylda «jasyl» obligatsiialarǵa 2,5 trillion dollardan astam qarjy bóldi. Osy rette men bul saladaǵy kapital naryǵyn damytý úshin «Túrki jasyl qarjy keńesin» qurýdy usynamyn. Ony «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń Jasyl qarjy ortalyǵy negizinde ashýǵa bolar edi. Búginde «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy álemdegi iri kompaniialar arasynda tanymal bolyp, joǵary deńgeide moiyndaldy. Ol jańa Keńestiń Hatshylyǵy qyzmetin atqara alady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Budan bólek, Qasym-Jomart Toqaev túrki memleketteriniń bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn nyǵaitý qajettigine toqtaldy. Osy rette elimiz 2023 jyly Qazaqstanda II Túrki ýniversiadasyn uiymdastyrýdy josparlap otyrǵanyn málimdedi.
– Biz akademiialyq utqyrlyqty damytyp, stýdentter arasynda mádenietaralyq dialog ornatýǵa jaǵdai jasaýymyz kerek. Sondai-aq joǵary oqý oryndarynyń biryńǵai bilim berý keńistigin qalyptastyrý qajet. Sondyqtan 2023 jyly túrki elderi ýniversitetteriniń ortaq jelisin qurý múmkindigin qarastyrýdy usynamyn. Bul bastama stýdentterimizdiń túrki tilderin úirenip, baýyrlas elderdiń tynys-tirshiligimen tanysýyna jol ashady, – dedi Memleket basshysy.
Prezident túrki elderiniń rýhani derekkózderin zerdeleitin jobalarǵa erekshe kóńil bólý kerek dep sanaidy. Sondai-aq biyl Túrki akademiiasy Mońǵoliiada júrgizgen qazba jumysynyń nátijesinde mańyzdy jańalyq ashqanyn, ekinshi Túrki qaǵanatyn qaita tiriltken Qutlyq qaǵannyń keshenin tapqanyn aitty.
– Bul – «túrki» degen sózi bar eń kóne jazba eskertkish. Osy oraida men Túrki halyqtarynyń ortaq jazba murasyn zertteýge arnalǵan «jol kartasyn» ázirleýdi usynamyn. Ol úshin elderimizdiń muraǵattary ózara ashyq bolýyn qamtamasyz etý qajet. Keleshekte sonyń negizinde Túrki memleketteri uiymynyń «Tsifrlyq kitaphanasyn» qurýǵa bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy halyqaralyq kún tártibindegi máselelerge qatysty Qazaqstannyń ustanymyn jetkizdi.
– Qazaqstan barlyq eldiń territoriialyq tutastyǵyn birjolata qoldaidy jáne Birikken Ulttar Uiymynyń Jarǵysyn qatań saqtaýdy qajet dep esepteidi. Bul – elimizdiń negizgi múddesine tolyǵymen sai keletin qajetti qaǵidat. Sondyqtan biz osy ustanymǵa árdaiym basymdyq beremiz, – dedi Prezident.
Sonymen qatar Prezident Túrki memleketteri uiymy men basqa da qurylymdardyń jumysyn júieleýdiń mańyzdy ekenin atap ótti. Osyǵan orai Túrki keńesin qurý jónindegi Nahchyvan kelisimindegi Turaqty ókilder týraly máseleni qarastyrýdy usyndy.
Memleket basshysy 2023 jyly túrki dúniesiniń IýNESKO-sy sanalatyn TÚRKSOI-dyń qurylǵanyna 30 jyl tolatynyn eske salyp, bul mereili oqiǵany joǵary deńgeide atap ótýge shaqyrdy. Sondai-aq Túrki memleketteri uiymynyń H sammiti kelesi jyly Qazaqstanda ótetinin jetkizdi.
Sondai-aq jiynda Túrikmenstannyń Milli Gengeshi Halk Maslahatynyń tóraǵasy Gýrbangýly Berdimuhamedov, Túrki memleketteri uiymy memleketter basshylary keńesiniń 2021-2022 jyldardaǵy tóraǵasy – Túrkiia Prezidenti Rejep Taiip Erdoǵan, Ázerbaijan Prezidenti Ilham Áliev, Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarov, Majarstan Premer-ministri Viktor Orban jáne Túrki memleketteri uiymynyń bas hatshysy Baǵdat Ámireev pen Túrki memleketteri uiymynyń jańadan taǵaiyndalǵan Bas hatshysy Qýbanychbek Ómiráliev sóz sóiledi.
Uiymǵa tóraǵalyq etý mindeti Ózbekstanǵa aýysty, al uiymnyń bas hatshysy laýazymyna Qyrǵyz Respýblikasynyń ókili Qýbanychbek Ómiráliev taǵaiyndaldy.
Túrki memleketteri uiymy sammitiniń qorytyndysy boiynsha mynadai qujattarǵa qol qoiyldy:
1. Túrki memleketteri uiymy sammitiniń deklaratsiiasy;
2. Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesin qurý jónindegi Nahchyvan kelisimine ózgerister engizý týraly hattama;
3. Túrki memleketteri uiymy rásimderiniń erejelerin qabyldaý týraly sheshim;
4. Túrki memleketteri uiymynyń Bas hatshysyn jáne onyń orynbasarlaryn, sondai-aq Túrki akademiiasynyń prezidenti men vitse-prezidentin taǵaiyndaý týraly sheshim;
5. Túrki investitsiialyq qoryn qurý týraly sheshim.
