قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسى 77-سەسسيياسىنىڭ جالپى دەباتىندا سٶز سٶيلەدٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 77-سەسسيياسى جالپى دەباتتارىنا قاتىسۋى نيۋ-يورككە ساپارىنىڭ باستى وقيعاسى بولدى.
باستى حالىقارالىق مٸنبەردە سٶز العان قازاقستان پرەزيدەنتٸ بۇۇ-نىڭ شتاب-پەتەرٸندەگٸ بٷگٸنگٸ كەزدەسۋ ەلەم گەوساياسي تەكەتٸرەستٸڭ جاڭا كەزەڭٸنە قادام باسقان ادامزات ٷشٸن سىندارلى كەزەڭدە ٶتٸپ جاتقانىن ايتتى.
– تەرتٸپ پەن جاۋاپكەرشٸلٸككە نەگٸزدەلگەن ەرٸ بۇرىن قالىپتاسقان حالىقارالىق جٷيەنٸڭ ورنىن حاوس پەن بولجاۋعا كەلمەيتٸن جاعداي باسىپ جاتىر. جاھاندىق تەجەۋ مەن تەپە-تەڭدٸك جٷيەسٸ بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاي المادى. قاۋٸپسٸزدٸك ارحيتەكتۋراسى جويىلا باستادى. ەلەمدٸك دەرجاۆالار اراسىنداعى ٶزارا سەنٸمسٸزدٸك جىلدام ارتىپ كەلەدٸ. ەلەم ەسكەري قاقتىعىستاردىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ قۇربانىنا اينالدى. بٸز بٸرٸنشٸ رەت ەكٸ بۋىننان كەيٸن يادرولىق قارۋدى قولدانۋ قاۋپٸمەن بەتپە-بەت كەلدٸك, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساندى كەدەرگٸلەرگە جەنە ەكونوميكالىق وقشاۋلانۋعا بايلانىستى پروبلەمالاردى اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكالىق جەنە ساياسي سانكتسييالار ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ تٸزبەگٸن جويىپ, ميلليونداعان ادامعا, ەسٸرەسە قوعامنىڭ وسال توپتارىنا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن «جاڭا نورماعا» اينالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٶز سٶزٸندە 77 جىل بۇرىن بۇۇ-نىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى مەملەكەتتەر ۇيىمنىڭ جارعىسىندا وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸزدٸڭ قىزمەتٸمٸزدٸ سەتتٸ رەتتەپ كەلگەنٸن حالىقارالىق قۇقىقتىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارىن جازىپ, بەكٸتكەنٸن ەسكە سالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ نەگٸزٸندە جاتقان ٸرگەلٸ پوستۋلاتتاردى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, ول مەملەكەتتەر ەگەمەندٸگٸنٸڭ تەڭدٸگٸ, تەرريتورييالىق تۇتاستىقتى قۇرمەتتەۋ جەنە مەملەكەتتەردٸڭ بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋٸ سيياقتى ٷش نەگٸزگٸ قاعيداتتىڭ ٶزارا بايلانىسىن قايتا قاراستىرۋ قاجەتتٸگٸنە توقتالدى.
– بۇل - ٷش قاعيدات ٶزارا بٸر-بٸرٸنە تەۋەلدٸ. وسى قاعيداتتاردىڭ بٸرٸن ساقتاۋ قالعان ەكەۋٸن ۇستانۋدى بٸلدٸرەدٸ. ال ولاردىڭ بٸرٸن بۇزۋ, باسقا ەكەۋٸن بۇزعان بولىپ سانالادى. دەستٷرلٸ جەنە يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ جاھاندىق جٷيەسٸ ەلسٸرەگەن كەزدە اتالعان ٷش قاعيداتقا قاۋٸپ تٶنەدٸ. كەرٸسٸنشە, ٷش قاعيداتتىڭ تٷگەل ساقتالۋى ولاردىڭ كٷشەيۋٸنە ىقپال ەتەدٸ. بۇل قاعيداتتار بٸرگە كەڭەيتٸلگەن مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەسٸ ٷش دەڭگەيٸنە نەگٸز بولادى: سۋبٶڭٸرلٸك, ٶڭٸرلٸك جەنە جاھاندىق. بۇل ادامزات ٷشٸن پايدالى. بۇۇ اياسىندا بەكٸتٸلگەن قۇندىلىقتار جٷيەسٸ ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ ميلليونداعان ادامعا ٷمٸت سەۋلەسٸ بولىپ قالا بەرەدٸ, – دەپ سەنٸم بٸلدٸردٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ىنتىماقتاستىق رۋحىنا نەگٸزدەلگەن بۇۇ-نى باسشىلىققا الىپ, اتالعان قۇندىلىقتاردى باتىل قورعاۋعا شاقىردى.
– بٸز ورتاق مۇرامىز بەن يگٸلٸگٸمٸزگە نۇقسان كەلتٸرەتٸن باتىلسىزدىققا نەمەسە بٸرجاقتى مٷددەگە جول بەرۋگە قۇقىمىز جوق. كٶپ نەرسەگە تەۋەكەل ەتۋگە تۋرا كەلەدٸ. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ينكليۋزيۆتٸلٸك, كٶپجاقتىلىق جەنە ٸزگٸ نيەت جولىندا تيٸستٸ سۋبەكتٸلەردٸڭ بەرٸمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى زاماناۋي سىن-قاتەرلەردٸ تەك ۇجىمدىق كٷش-جٸگەرمەن عانا جەڭۋگە بولاتىنىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى ول بٸرقاتار تەسٸلدەردٸ اتاپ كٶرسەتتٸ.
– ٶتكەن جىلدارداعى كٶپتەگەن جەنە كٶبٸنە ٶزارا بايلانىستى داعدارىستار جاھاندىق باسقارۋدا ايتارلىقتاي كەمشٸلٸكتەر بار ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. ولار بۇۇ-نى جاڭعىرتۋ جەنە رەفورمالاۋ قاجەت ەكەنٸن ايقىنداپ بەردٸ. بۇۇ الداعى سىن-قاتەرلەرگە جەنە تۋىندايتىن مٷمكٸندٸكتەرگە دايىن بولۋعا تيٸس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ «بٸزدٸڭ ورتاق مەسەلەمٸز» اتتى بايانداماسىنداعى ۇسىنىستارىن قۇپتادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل بۇۇ جارعىسىنىڭ ەرەجەلەرٸن بەكٸتۋ, كٶپجاقتىلىققا جاڭا سەرپٸن بەرۋ, قولدانىستاعى مٸندەتتەمەلەردٸ ٸسكە اسىرۋدى كٷشەيتۋ, جاڭا سىن-قاتەرلەرگە ناقتى جاۋاپتاردى كەلٸسۋ جەنە مٷشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنٸمدٸ قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن زور مٷمكٸندٸك.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن داعدارىستارعا جاي عانا جاۋاپ بەرۋدەن ولاردىڭ الدىن الۋعا جەنە قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ٷردٸستەردٸ جاقسى بولجاۋعا كٶشۋ قاجەتتٸگٸن مەلٸمدەدٸ.
– قازاقستان 30 جىل بۇرىن دەل وسى ماقساتپەن ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندە كەڭەس (اٶسشك) قۇرۋدى ۇسىندى. جاڭا سىن-تەگەۋرٸندەر مەن قاۋٸپ-قاتەرلەرگە بايلانىستى الداعى قازان ايىندا ارااعايىندىق پەن بٸتٸمگەرلٸككە اتسالىسۋ ماقساتىندا ٶتەتٸن سامميتتە اٶسشك تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى اشىق ديالوگتى, سونداي-اق ٶزارا سەنٸم مەن كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك پاراديگماسىن قۇرۋعا شاقىردى.
پرەزيدەنت يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ بەسەكەلەستٸگٸ مەن تەكەتٸرەسٸنٸڭ كٷشەيۋٸنە, سونداي-اق يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ شولۋ كونفەرەنتسييالارىندا جەتٸستٸكتٸڭ جوقتىعىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ. يادرولىق قارۋسىزدانۋ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸن ايتا كەلە, مەملەكەت باسشىسى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ يادرولىق قارۋدان ازات ەلەم قۇرۋ ٷشٸن كٷرەسٸن جالعاستىراتىنىن ايتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بيولوگييالىق قاۋٸپ-قاتەرلەردٸ ازايتۋعا باعىتتالعان شۇعىل شارالار قابىلداۋدىڭ ٶزەكتٸلٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتٸ بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸك قۇرۋ تۋرالى بۇرىنعى باستاماسىن تاعى دا ەسكە سالدى.
مەملەكەت باسشىسى كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قارسى كٷرەستٸ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدٸ تالاپ ەتەتٸن تاعى بٸر باستى مٸندەت رەتٸندە اتادى.
– ەگەر جاعدايدى جاقسارتقىمىز كەلسە, جىلدام ٸسكە كٶشۋٸمٸز قاجەت. كٶپشٸلٸگٸمٸز قازٸردٸڭ ٶزٸندە بۇل باعىتتا باتىل قادامدار جاسادىق. قازاقستان 2060 جىلعا قاراي ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكا سەكتورىنىڭ مۇناي مەن گازعا تەۋەلدٸلٸگٸنەن كٶمٸرتەگٸنەن بەيتاراپ ەكونوميكاعا تولىق كٶشٸرۋ مٸندەتٸن الدى. عالامشارىمىزدى قۇتقارۋ ٷشٸن بۇرىن-سوڭدى بولماعان كٶلەمدە ينۆەستيتسييا قاجەت. بٸراق كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قارسى كٷرەس دامۋ نەمەسە جاڭعىرۋ پروتسەسٸنٸڭ ەسەبٸنەن جٷرگٸزٸلمەۋٸ كەرەك. سوندىقتان وسى جىلى ٶتەتٸن COP27 كليماتتىق كونفەرەنتسيياسىندا ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەر, سونداي-اق جاھاندىق بيزنەس-قوعامداستىق كليماتقا قاتىستى قارجىلاندىرۋ جٶنٸندەگٸ ٶز مٸندەتتەمەلەرٸن تاعى دا ۇلعايتا تٷسۋٸ كەرەك, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كليماتتىق كٷن تەرتٸبٸ جاھاندىق ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ داعدارىسىمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ول جاھاندىق ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸمەن كٷرەسۋ ٷشٸن قازاقستاننىڭ وراسان زور اۋىل شارۋاشىلىعى ەلەۋەتٸن پايدالانۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعانىن مەلٸمدەدٸ.
– قازاقستان الداعى ۋاقىتتا دا استىق پەن باسقا دا ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸنٸڭ سەنٸمدٸ جەتكٸزۋشٸسٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. سونداي-اق بٸز قازاقستاندا ورنالاسقان ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمىمەن, سونداي-اق بۇۇ اگەنتتٸكتەرٸمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا نيەتتٸمٸز. بۇل تۇرعىدا ازىق-تٷلٸك پەن تىڭايتقىشتاردى بارلىق سانكتسييالار مەن شەكتەۋلەردەن بوساتۋ اسا ماڭىزدى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى سەنٸمدٸ, ەرتاراپتاندىرىلعان جاھاندىق ترانزيتتٸك جەنە كٶلٸكتٸك ينفراقۇرىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. وسى تۇرعىدا پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ ازييادان ەۋروپاعا دەيٸنگٸ ماڭىزدى قۇرلىق دەلٸزٸ رەتٸندەگٸ ٶسٸپ كەلە جاتقان رٶلٸنە توقتالدى.
– ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتىنا نەمەسە «ورتا دەلٸزگە» تىڭ سەرپٸن بەرٸلدٸ. الداعى جىلدارى بٸز قازاقستان ارقىلى جٷك تاسىمالىنىڭ ايتارلىقتاي ارتا تٷسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸز. بٸز كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر تەڭٸزٸ رەتٸندەگٸ پوزيتسيياسىن قامتاماسىز ەتۋٸمٸز كەرەك. الداعى ايلاردا قازاقستان ساۋدا جەنە جەتكٸزۋ تٸزبەگٸنٸڭ ٸستەن شىعۋى سالدارىنان تۋىندايتىن ەنەرگيياعا جەنە ماڭىزدى شيكٸزاتقا قولجەتٸمدٸلٸكتٸڭ شەكتەلۋٸن ازايتۋعا كٶمەكتەسەدٸ. ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا بٸز جاسىل سۋتەگٸ مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنە ەرەكشە نازار اۋدارا وتىرىپ, ەنەرگييا كٶزدەرٸن ەرتاراپتاندىرۋعا ۇمتىلامىز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ٶزارا ٸس-ەرەكەتٸن نىعايتۋعا نيەتتٸ ەكەنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٶڭٸردٸڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق, ونىڭ ٸشٸندە تابيعي جەنە اۋىل شارۋاشىلىق رەسۋرستارى, ادامي كاپيتالى مەن ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸ ارقىلى زور مٷمكٸندٸكتەرگە يە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
مەملەكەت باسشىسى ٶز سٶزٸندە ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋعا باعىتتالعان ەلٸمٸزدەگٸ اۋقىمدى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالارعا دا توقتالدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستانداعى ٸشكٸ ساياسي وقيعالارعا, اتاپ ايتقاندا پرەزيدەنت مەرزٸمٸنٸڭ قايتا قاراستىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
– بۇل - قازاقستاندا دەموكراتييانى دامىتۋداعى تىڭ سەرپٸلٸس. بٸز «كٷشتٸ پرەزيدەنت – بەدەلدٸ پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» فورمۋلاسىن قاتاڭ ۇستانا بەرەمٸز. بۇل فورمۋلا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مٷددەلەرٸنە تولىق سەيكەس كەلەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
