پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وتاندىق ٸرٸ بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقورداعا سٸلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسى ٶز سٶزٸندە ەلٸمٸزدە قالىپتاسقان احۋالدى تالقىلاپ, حالىق يگٸلٸگٸ ٷشٸن بيلٸك پەن بيزنەستٸڭ ٶزارا ىقپالداستىعىنا قاتىستى جولداردى ايقىنداۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى. پرەزيدەنتتٸڭ پايىمداۋىنشا, بٷگٸندە بٸزدٸڭ الدىمىزدا بٷكٸل قوعامدىق تىنىس-تٸرشٸلٸكتٸ تٷبەگەيلٸ ترانسفورماتسييالاۋ مٸندەتٸ تۇر. مۇنىڭ ستراتەگييالىق مەنٸ بار.
– قاعاز جٷزٸندەگٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلە مەن ونىڭ قازٸرگٸ شىنايى جاعدايىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىق سىن كٶتەرمەيدٸ. سوندىقتان شۇعىل تٷردە ەكونوميكالىق ساياساتتى قايتا قاراۋ جۇمىسىنا بٸرلەسە كٸرٸسۋ كەرەك. تازا, اشىق جەنە ەدٸل ٸس-ەرەكەتتەردٸڭ جاڭا تەرتٸبٸن انىقتاعان جٶن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, از عانا ەليتالىق توپتار ىقپالىنىڭ ارتۋى جەنە حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ تابىسىنىڭ ازايۋى قاۋٸپسٸزدٸككە ايتارلىقتاي قاتەر تٶندٸردٸ. بۇل قوعامنىڭ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, سودان كەيٸن ساياسي بٶلٸنۋٸنە ەكەپ سوقتىرۋى مٷمكٸن.
– ۇلتتىق تابىستىڭ ەدٸل بٶلٸنۋٸ بويىنشا تەڭگەرٸمسٸزدٸك پەن پروبلەمانىڭ بار ەكەنٸ ايدان انىق. حالىقارالىق ساراپشىلار (KPMG, 2019 جىل) قازاقستان بايلىعىنىڭ جارتىسى 162 ادامنىڭ عانا قولىندا ەكەنٸن راستاپ وتىر. وسى رەتتە حالىقتىڭ جارتىسىنىڭ ايلىق تابىسى 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. بۇل – جىلىنا 1300 دوللاردان سەل عانا اسادى دەگەن سٶز. مۇنداي اقشامەن ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇلاي جٸكتەلۋ مەن تەڭسٸزدٸكتٸڭ قاۋٸپتٸ ەكەنٸن ايتقان بولاتىنمىن. جاعدايدى دەرەۋ ٶزگەرتۋ كەرەك, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بيزنەس-قاۋىمداستىقتى وسىدان ساباق الىپ, جاڭا قازاقستاننىڭ نەگٸزٸ بولۋعا تيٸستٸ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋگە شاقىردى.
پرەزيدەنتتٸڭ سٶيلەگەن سٶزٸندە مىناداي ماڭىزدى قاعيداتتار ايتىلدى:
– ەدٸل بەسەكەلەستٸك;
– قابىلداناتىن شەشٸمدەردٸڭ اشىقتىعى;
– مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ بولجامدىلىعى;
– بيزنەستٸڭ سالىقتىق تازالىعى;
– كەسٸپكەرلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ.
مەملەكەت باسشىسى كەسٸپكەرلەردٸ پاتريوتيزم مەن ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتۋگە, كاپيتال, تەجٸريبە, باسقارۋشىلار توبى مەن نارىقتى دەل پايىمداۋ سيياقتى رەسۋرستاردى ەكونوميكانى قايتا قۇرۋعا جۇمساۋعا شاقىردى.
– بٷگٸنگٸ سٶز بولىپ وتىرعان رەفورما «تارتىپ الۋدى جەنە قايتا بٶلۋدٸ» كٶزدەمەيتٸنٸن تاعى دا قايتالاپ ايتامىن. بۇل اقىماقتىق جەنە جاۋاپسىزدىق بولار ەدٸ. مٸندەت – سٸزدەردٸ, ۇلتتىق بۋرجۋازييانى ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مودەلٸن ترانسفورماتسييالاۋ ٷدەرٸسٸنە بەلسەنە اتسالىسۋعا تارتۋ. ٶندٸرٸسكە ينۆەستيتسييا سالۋ, ساپالى جۇمىس ورىندارىن اشۋ جەنە ەكسپورتتىق ەلەۋەتتٸ ارتتىرۋ باعىتىنداعى يگٸ ٸستەرگە جاۋاپ رەتٸندە مەملەكەت جەكە مەنشٸكتٸ قورعاۋ بويىنشا كەپٸلدٸكتٸ ارتتىرۋعا, تۇراقتىلىق پەن مەملەكەتتٸك رەتتەۋدٸڭ بولجامدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, بەسەكەلەستٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك رەسۋرستاردىڭ ارالاسۋىنان, جەمقورلىق پەن فاۆوريتيزمنەن قورعاۋعا دايىن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا ەكونوميكالىق باعىتىنىڭ نەگٸزٸن قالايتىن باستى قاعيداتتارعا جان-جاقتى توقتالدى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بٸرٸنشٸ – جەكە مەنشٸككە قول سۇقپاۋ. بۇل مەسەلەدە اشىق ەرٸ ەدٸل سوت كەپٸل بولۋى تيٸس.
– سوت جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ – ماڭىزدى مەسەلە. بٸز تيٸستٸ شارالاردى, سونىڭ ٸشٸندە زاڭنامالىق تۇرعىداعى شارالاردى قابىلدادىق. سوتتارعا قۇقىقتىڭ ەرتٷرلٸ سالالارىنان, ونىڭ ٸشٸندە كورپوراتيۆتٸك سەكتوردان جاڭا ماماندار تارتىلۋدا. وسىنىڭ نەگٸزٸندە جوعارعى سوتتىڭ ەكٸمشٸلٸك ٸستەر جٶنٸندەگٸ جاڭا سوت القاسى قۇرىلدى. سوت ٸسٸنە مىقتى كورپوراتيۆتٸك زاڭگەرلەر مەن ادۆوكاتتاردىڭ تارتىلۋى, ەسٸرەسە, ٶڭٸرلەردە ينۆەستورلار مەن بيزنەسمەندەردٸڭ مٷددەلەرٸن ساپالى قورعاۋىن مەيلٸنشە قامتاماسىز ەتەدٸ. جوعارعى سوت كەڭەسٸن جەنە جوعارعى سوتتان سۋديالار كورپۋسىن جاڭارتۋ جۇمىسىن بەلسەندٸ جٷرگٸزۋدٸ سۇرايمىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
جاڭا ەكونوميكالىق باعىتتىڭ ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ – ينۆەستيتسييالىق كليمات. پرەزيدەنت مەملەكەتتٸڭ بارلىق ينۆەستيتسييالىق مٸندەتتەمەلەردٸ مٸنسٸز ورىندايتىنىن تاعى دا مەلٸمدەدٸ. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى بيزنەسمەندەردٸ قارجىسىن ٶز ەلٸمٸزگە سالۋعا شاقىردى.
– ەگەر, سٸزدەر, بولاشاقتارىڭىزدى قازاقستانمەن بايلانىستىراتىن بولساڭىزدار, وندا قاراجاتتارىڭىزدى ٶز ەلٸمٸزگە سالىڭىزدار. بۇل – سٸزدەردٸڭ قازاقستان الدىنداعى ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸكتەرٸڭٸز. «مۇندا تابىس تابامىز, ال باسقا جەردە جۇمسايمىز» دەگەن قاعيداتقا جول بەرٸلمەيدٸ. سوندىقتان جۇمىس ەكٸ باعىتتا جٷرگٸزٸلەدٸ: كاپيتالدى ەلگە قايتارعانى ٷشٸن ىنتالاندىرۋ جەنە قاراجاتتىڭ وفشورلارعا كەتۋٸنە جول بەرمەيتٸن توسقاۋىلدار قويۋ, – دەپ اتاپ ٶتتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت اتاعان ٷشٸنشٸ قاعيدات – شىنايى بەسەكە.
– مۇندا, ەڭ الدىمەن, قولدان جاسالعان مونوپولييالارعا تالداۋ جاساۋ قاجەت. وپەراتورلاردىڭ, ەسٸرەسە, جەكە وپەراتورلاردىڭ قىزمەتٸ مٷلدەم توقتاتىلادى. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, بۇرىن «ٶتەپ الۋشى» دەگەن تەرمين بولاتىن. جەكە كومپانييالار تيٸستٸ تٶلەم ارقىلى مەملەكەتتٸڭ بٸرقاتار ەكونوميكالىق فۋنكتسييالارىن ورىنداۋدى ساتىپ الاتىن. بۇل جاقسىلىققا اپارمادى. ٷكٸمەتكە مۇنداي قىزمەتكە زاڭدى تٷردە تىيىم سالۋدى تاپسىرامىن. بارلىق ورىندار بەسەكەگە اشىق بولۋى تيٸس. نارىقتاردا قولدان جاسالعان كٶپتەگەن دەلدالدىق تٸزبەكتەردٸ جويۋ قاجەت. بۇل قوردالانىپ قالعان مەسەلەنٸ ەشكٸمنٸڭ شەشۋگە قۇلقى جوق. ەكونوميكانى دەوليگوپوليزاتسييا بويىنشا قاتاڭ ساياسات قاجەت, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
ودان بٶلەك ٸرٸ كەسٸپورىنداردىڭ سالىق تٶلەۋ جەنە ەسەپ بەرۋ مەسەلەلەرٸن رەتكە كەلتٸرۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ايتىلدى.
- ٸرٸ كومپانييالاردىڭ سالىق تٶلەۋٸ – كٷردەلٸ مەسەلە. قولىمىزدا تٷرلٸ سەبەپتەردٸ سىلتاۋراتىپ, سالىقتى تولىق تٶلەۋدەن جالتارىپ وتىرعان الپاۋىتتار جٶنٸندە ارناۋلى ورگاندار ۇسىنعان مەلٸمەتتەر بار. پرەمەر-مينيسترگە وسى مەسەلەنٸ تٷبەگەيلٸ شەشۋدٸ جەنە قازىنانى تيەسٸلٸ قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتۋدٸ تاپسىرامىن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تيٸمدٸ سالىق ساياساتى تۋرالى ايتا كەلٸپ, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتٸڭ كٸرٸسٸ 34,6 ملرد دوللار (14,6 ترلن تەڭگە) بولعانىن جەنە بۇل ٸجٶ-نٸڭ 20 پايىزى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
— اسا ماڭىزدى مەملەكەتتٸك مٸندەتتەردٸ شەشۋ ٷشٸن بۇل جەتكٸلٸكسٸز. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنا مٷشە ەلدەردە مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتٸڭ كٸرٸسٸ 40-50 پايىزعا دەيٸن جەتەدٸ. تٸپتٸ, بٸزدٸڭ جاقىن كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ ٶزٸندە بۇل كٶرسەتكٸش ەلدەقايدا جوعارى. مەسەلەن, ۋكراينادا — 31%, رەسەيدە — 35,4%, قىرعىزستاندا — 31%. سوڭعى 10 جىلدا ەلدٸڭ ٸجٶ-دەگٸ سالىقتىڭ ٷلەسٸ 9,9 پايىزدان, 7,3 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەپ كەتكەن. مٸنە, سول سەبەپتٸ ۇلتتىق قوردان بٶلٸنەتٸن ترانسفەر دە تىم كٶبەيٸپ كەتكەن. 2019 جىلدان 2021 جىلعا دەيٸن 12 ترلن تەڭگە, ياعني 30 ملرد دوللارعا جۋىق قارجى جۇمسالعان, — دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
وسى جاعداي اسا ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلداۋدى تالاپ ەتٸپ وتىر.
– بٸزگە جاڭا سالىق ساياساتى قاجەت. ول استىرتىن قيتۇرقى ەرەكەتتەرگە جول بەرمەيتٸن, بيزنەسكە دە, ٷكٸمەتكە دە اشىق, تٷسٸنٸكتٸ ساياسات بولۋى كەرەك, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاعان تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە – ساتىپ الۋلاردى رەفورمالاۋ.
– مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلار – ٶتە ٷلكەن ەكونوميكالىق رەسۋرس. ونى دۇرىس پايدالانۋ كەرەك. بٸزدە بۇل ٷلكەن پروبلەما. ساتىپ الۋلاردى بەسەكەسٸز جولمەن الىپ جٷرگەندەردٸڭ ٷلەسٸ ەلٸ دە باسىم. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ كومپانييالارىنداعى ساتىپ الۋلاردى ەرەكشە نازارعا الۋ كەرەك. ساتىپ الۋلار سالاسىنداعى سىبايلاستىق, جاسىرىن ٶتكٸزۋ جەنە باعانى جوعارى قويۋ مەسەلەلەرٸمەن شۇعىل تٷردە اينالىسۋ كەرەك. بٸر اي ۋاقىت بەرەمٸن. ەگەر شەشٸمٸ تابىلماسا, ٶتە قاتاڭ شارالار قولدانىلادى. مەنٸڭ «پلاتون مەنٸڭ دوسىم, بٸراق, اقيقات قىمبات» دەگەن قاعيدانى بەرٸك ۇستاناتىنىما كٶزدەرٸڭٸز جەتكەن بولار, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى جٷكتەگەن التىنشى مٸندەت – مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىن تٶمەندەتۋ.
– كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردى رەفورمالاۋ بويىنشا تٷبەگەيلٸ شارالار قابىلداۋ كەرەك. بٷگٸنگٸ تاڭدا بۇل 6,5 مىڭ ۇيىم دەگەن سٶز. كەسٸپكەرلٸك قىزمەتكە مەملەكەتتٸڭ ارالاسۋىنا نەگٸز بولاتىن جاعدايلاردى ازايتۋ مەسەلەسٸن قايتا قاراۋ كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت «سامۇرىق-قازىنا» قورىن رەفورمالاۋدىڭ پەرسپەكتيۆاسىنا باسا مەن بەردٸ.
– قازٸر قور – ٶتە ٷلكەن قۇرىلىم. جابىقتىق, «ساياسي ماڭىزى بار ادامداردى» تاعايىنداۋ, ساتىپ الۋلاردىڭ تيٸمسٸزدٸگٸ, ەڭبەك قاتىناستارىنداعى داۋ-داماي, اۋقىمدى جوبالاردىڭ اياقسىز قالۋى جەنە تيٸمسٸزدٸگٸ, كومپانييانى ۇستاپ تۇرۋ شىعىندارى – بۇلاردىڭ بەرٸ قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان مەسەلەلەر. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن مۇنايحيمييا سالاسىن قالىپتاستىرا المادىق. كەڭەس دەۋٸرٸندە سالىنعان زاۋىتتاردى قايتا جٶندەۋمەن كەلەمٸز. ديرەكتورلار كەڭەسٸ رٶلٸ مەن تەۋەلسٸز ديرەكتورلاردىڭ قاتىسۋى كٶپ جاعدايدا ەشتەڭە شەشپەيدٸ. قوردى تٷبەگەيلٸ رەفورمالاۋ مٸندەتٸن جٷكتەيمٸن. بۇل مەسەلە بويىنشا الماسادام سەتقاليەۆپەن سٶيلەستٸم. ەگەر ول جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ اتقارا الماسا, ٶزٸ دە, قور دا بٸرگە كەتەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ جەتٸنشٸ ەلەمەنتٸ – ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸلەردٸ ازايتۋ.
– بىلتىر پروكۋراتۋرا ورگاندارى كەسٸپكەرلەردٸڭ 2,5 مىڭنان استام شاعىمىن قارادى. بەرٸ دە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنداعى لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸمەن جەنە شەشٸمدەرٸمەن كەلٸسپەۋ تۋرالى شاعىمدار. ونىڭ 1 مىڭنان استامى قاناعاتتاندىرىلدى. كەسٸپكەرلەر (نەگٸزٸنەن) پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنە, ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتٸنە, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتكە, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتكەرلەرٸنە شاعىمدانعان, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
باس پروكۋراتۋراعا وسىنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا ىقپال ەتەتٸن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى انىقتاپ, كٸنەلٸ ادامداردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸنە پرينتسيپتٸ تٷردە باعا بەرۋ تاپسىرىلدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن بيزنەس اراسىنداعى ديالوگ بيلٸك پەن بيزنەس اراسىنداعى كونسەنسۋستى قامتاماسىز ەتۋگە تيٸس ەكەنٸنە توقتالدى.
– بٸز «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قۇرىپ جاتىرمىز. بٸزدٸڭ كەزدەسۋٸمٸز بيزنەستٸڭ ٷنٸن بيلٸك ەستيدٸ, سالالىق جەنە قۇرىلىمدىق ساياساتتا بارلىق كونسترۋكتيۆتٸ ۇسىنىستار ەسكەرٸلەدٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ٷكٸمەت جانىنان وتاندىق كەسٸپكەرلەر كەڭەسٸن قۇرۋدى تاپسىردى. سونداي-اق ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ەربٸر باعىتى بويىنشا بيزنەس ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن جوبالىق توپتار قۇرۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان حالقىنا» قورىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسىن قولداپ, قارجى اۋدارعان بيزنەس ٶكٸلدەرٸنە العىس ايتتى.
– مۇنىڭ بيۋدجەت قورى ەمەس, قازاقستان حالقىنىڭ قورى ەكەنٸن تاعى دا قايتالاپ ايتامىن. سوندىقتان ونىڭ جۇمىسى ۇزاق بيۋروكراتييالىق رەسٸمدەرسٸز اتقارىلۋى تيٸس جەنە باتىل شەشٸمدەر قابىلدانۋى كەرەك. كٶمەك ناقتى, شۇعىل جەنە اتاۋلى بولۋعا تيٸس. ٸرٸ كومپانييالاردىڭ بەرٸ جىل سايىن تابىس سالىعىنىڭ ٷكٸمەت بەلگٸلەگەن بٶلٸگٸن پايدالى ەرٸ قايىرىمدىلىق ٸستەرمەن اينالىساتىن قورعا اۋدارىپ تۇرادى. بيزنەس-قوعامداستىق بۇل باستامانى شىنايى تٷردە قولدايدى جەنە جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدا قورعا كٶمەكتەسەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
كەزدەسۋ بارىسىندا پرەمەر-مينيستر ەليحان سمايىلوۆ, ۇلتتىق بانك تٶراعاسى ەربولات دوساەۆ, Eurasian Resources Group كومپانيياسى يەلەرٸنٸڭ بٸرٸ الەكساندر ماشكەۆيچ, «فريدوم فينانس» اق ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى تيمۋر تۋرلوۆ, «التىن قىران» كومپانييالار توبىنىڭ قۇرىلتايشىسى يسلامبەك سالجانوۆ جەنە باسقالار سٶز سٶيلەدٸ.
