Prezident Qasym-Jomart Toqaev otandyq iri biznes ókilderimen kezdesý ótkizdi, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Memleket basshysy óz sózinde elimizde qalyptasqan ahýaldy talqylap, halyq igiligi úshin bilik pen biznestiń ózara yqpaldastyǵyna qatysty joldardy aiqyndaý qajet ekenin aitty. Prezidenttiń paiymdaýynsha, búginde bizdiń aldymyzda búkil qoǵamdyq tynys-tirshilikti túbegeili transformatsiialaý mindeti tur. Munyń strategiialyq máni bar.
– Qaǵaz júzindegi áleýmettik-ekonomikalyq másele men onyń qazirgi shynaiy jaǵdaiynyń arasyndaǵy alshaqtyq syn kótermeidi. Sondyqtan shuǵyl túrde ekonomikalyq saiasatty qaita qaraý jumysyna birlese kirisý kerek. Taza, ashyq jáne ádil is-áreketterdiń jańa tártibin anyqtaǵan jón, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń pikirinshe, az ǵana elitalyq toptar yqpalynyń artýy jáne halyqtyń basym bóliginiń tabysynyń azaiýy qaýipsizdikke aitarlyqtai qater tóndirdi. Bul qoǵamnyń ekonomikalyq, áleýmettik, sodan keiin saiasi bólinýine ákep soqtyrýy múmkin.
– Ulttyq tabystyń ádil bólinýi boiynsha teńgerimsizdik pen problemanyń bar ekeni aidan anyq. Halyqaralyq sarapshylar (KPMG, 2019 jyl) Qazaqstan bailyǵynyń jartysy 162 adamnyń ǵana qolynda ekenin rastap otyr. Osy rette halyqtyń jartysynyń ailyq tabysy 50 myń teńgeden aspaidy. Bul – jylyna 1300 dollardan sál ǵana asady degen sóz. Mundai aqshamen ómir súrý múmkin emes. Bulai jiktelý men teńsizdiktiń qaýipti ekenin aitqan bolatynmyn. Jaǵdaidy dereý ózgertý kerek, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev biznes-qaýymdastyqty osydan sabaq alyp, Jańa Qazaqstannyń negizi bolýǵa tiisti jańa ekonomikalyq saiasatty qalyptastyrý úshin birlesip jumys isteýge shaqyrdy.
Prezidenttiń sóilegen sózinde mynadai mańyzdy qaǵidattar aityldy:
– ádil básekelestik;
– qabyldanatyn sheshimderdiń ashyqtyǵy;
– memlekettik saiasattyń boljamdylyǵy;
– biznestiń salyqtyq tazalyǵy;
– kásipkerlerdiń áleýmettik jaýapkershiligi.
Memleket basshysy kásipkerlerdi patriotizm men áleýmettik jaýapkershiliktiń úlgisin kórsetýge, kapital, tájiribe, basqarýshylar toby men naryqty dál paiymdaý siiaqty resýrstardy ekonomikany qaita qurýǵa jumsaýǵa shaqyrdy.
– Búgingi sóz bolyp otyrǵan reforma «tartyp alýdy jáne qaita bólýdi» kózdemeitinin taǵy da qaitalap aitamyn. Bul aqymaqtyq jáne jaýapsyzdyq bolar edi. Mindet – sizderdi, ulttyq býrjýaziiany elimizdiń áleýmettik-ekonomikalyq modelin transformatsiialaý úderisine belsene atsalysýǵa tartý. Óndiriske investitsiia salý, sapaly jumys oryndaryn ashý jáne eksporttyq áleýetti arttyrý baǵytyndaǵy igi isterge jaýap retinde memleket jeke menshikti qorǵaý boiynsha kepildikti arttyrýǵa, turaqtylyq pen memlekettik retteýdiń boljamdylyǵyn qamtamasyz etýge, básekelestikti ákimshilik resýrstardyń aralasýynan, jemqorlyq pen favoritizmnen qorǵaýǵa daiyn, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń Jańa ekonomikalyq baǵytynyń negizin qalaityn basty qaǵidattarǵa jan-jaqty toqtaldy.
Onyń pikirinshe, birinshi – jeke menshikke qol suqpaý. Bul máselede ashyq ári ádil sot kepil bolýy tiis.
– Sot júiesin jańǵyrtý – mańyzdy másele. Biz tiisti sharalardy, sonyń ishinde zańnamalyq turǵydaǵy sharalardy qabyldadyq. Sottarǵa quqyqtyń ártúrli salalarynan, onyń ishinde korporativtik sektordan jańa mamandar tartylýda. Osynyń negizinde Joǵarǵy Sottyń ákimshilik ister jónindegi jańa sot alqasy quryldy. Sot isine myqty korporativtik zańgerler men advokattardyń tartylýy, ásirese, óńirlerde investorlar men biznesmenderdiń múddelerin sapaly qorǵaýyn meilinshe qamtamasyz etedi. Joǵarǵy Sot keńesin jáne Joǵarǵy Sottan sýdialar korpýsyn jańartý jumysyn belsendi júrgizýdi suraimyn, – dedi Memleket basshysy.
Jańa ekonomikalyq baǵyttyń ekinshi bóligi – investitsiialyq klimat. Prezident memlekettiń barlyq investitsiialyq mindettemelerdi minsiz oryndaitynyn taǵy da málimdedi. Sonymen qatar Memleket basshysy biznesmenderdi qarjysyn óz elimizge salýǵa shaqyrdy.
– Eger, Sizder, bolashaqtaryńyzdy Qazaqstanmen bailanystyratyn bolsańyzdar, onda qarajattaryńyzdy óz elimizge salyńyzdar. Bul – Sizderdiń Qazaqstan aldyndaǵy áleýmettik jáne saiasi jaýapkershilikterińiz. «Munda tabys tabamyz, al basqa jerde jumsaimyz» degen qaǵidatqa jol berilmeidi. Sondyqtan jumys eki baǵytta júrgiziledi: kapitaldy elge qaitarǵany úshin yntalandyrý jáne qarajattyń ofshorlarǵa ketýine jol bermeitin tosqaýyldar qoiý, – dep atap ótti Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident ataǵan úshinshi qaǵidat – shynaiy báseke.
– Munda, eń aldymen, qoldan jasalǵan monopoliialarǵa taldaý jasaý qajet. Operatorlardyń, ásirese, jeke operatorlardyń qyzmeti múldem toqtatylady. Esterińizde bolsa, buryn «ótep alýshy» degen termin bolatyn. Jeke kompaniialar tiisti tólem arqyly memlekettiń birqatar ekonomikalyq fýnktsiialaryn oryndaýdy satyp alatyn. Bul jaqsylyqqa aparmady. Úkimetke mundai qyzmetke zańdy túrde tyiym salýdy tapsyramyn. Barlyq oryndar básekege ashyq bolýy tiis. Naryqtarda qoldan jasalǵan kóptegen deldaldyq tizbekterdi joiý qajet. Bul qordalanyp qalǵan máseleni eshkimniń sheshýge qulqy joq. Ekonomikany deoligopolizatsiia boiynsha qatań saiasat qajet, – dedi Memleket basshysy.
Odan bólek iri kásiporyndardyń salyq tóleý jáne esep berý máselelerin retke keltirý qajettigi týraly aityldy.
- Iri kompaniialardyń salyq tóleýi – kúrdeli másele. Qolymyzda túrli sebepterdi syltaýratyp, salyqty tolyq tóleýden jaltaryp otyrǵan alpaýyttar jóninde arnaýly organdar usynǵan málimetter bar. Premer-Ministrge osy máseleni túbegeili sheshýdi jáne qazynany tiesili qarajatpen qamtamasyz etýdi tapsyramyn, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev tiimdi salyq saiasaty týraly aita kelip, 2020 jyldyń qorytyndysy boiynsha memlekettik biýdjettiń kirisi 34,6 mlrd dollar (14,6 trln teńge) bolǵanyn jáne bul IJÓ-niń 20 paiyzy ekenin atap ótti.
— Asa mańyzdy memlekettik mindetterdi sheshý úshin bul jetkiliksiz. Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymyna múshe elderde memlekettik biýdjettiń kirisi 40-50 paiyzǵa deiin jetedi. Tipti, bizdiń jaqyn kórshilerimizdiń ózinde bul kórsetkish áldeqaida joǵary. Máselen, Ýkrainada — 31%, Reseide — 35,4%, Qyrǵyzstanda — 31%. Sońǵy 10 jylda eldiń IJÓ-degi salyqtyń úlesi 9,9 paiyzdan, 7,3 paiyzǵa deiin tómendep ketken. Mine, sol sebepti Ulttyq qordan bólinetin transfer de tym kóbeiip ketken. 2019 jyldan 2021 jylǵa deiin 12 trln teńge, iaǵni 30 mlrd dollarǵa jýyq qarjy jumsalǵan, — dedi Memleket basshysy.
Osy jaǵdai asa mańyzdy sheshimder qabyldaýdy talap etip otyr.
– Bizge jańa salyq saiasaty qajet. Ol astyrtyn qiturqy áreketterge jol bermeitin, bizneske de, Úkimetke de ashyq, túsinikti saiasat bolýy kerek, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev ataǵan taǵy bir mańyzdy másele – satyp alýlardy reformalaý.
– Memlekettik satyp alýlar – óte úlken ekonomikalyq resýrs. Ony durys paidalaný kerek. Bizde bul úlken problema. Satyp alýlardy básekesiz jolmen alyp júrgenderdiń úlesi áli de basym. «Samuryq-Qazyna» qorynyń kompaniialaryndaǵy satyp alýlardy erekshe nazarǵa alý kerek. Satyp alýlar salasyndaǵy sybailastyq, jasyryn ótkizý jáne baǵany joǵary qoiý máselelerimen shuǵyl túrde ainalysý kerek. Bir ai ýaqyt beremin. Eger sheshimi tabylmasa, óte qatań sharalar qoldanylady. Meniń «Platon meniń dosym, biraq, aqiqat qymbat» degen qaǵidany berik ustanatynyma kózderińiz jetken bolar, – dedi Prezident.
Memleket basshysy júktegen altynshy mindet – memlekettiń ekonomikaǵa aralasýyn tómendetý.
– Kvazimemlekettik sektordy reformalaý boiynsha túbegeili sharalar qabyldaý kerek. Búgingi tańda bul 6,5 myń uiym degen sóz. Kásipkerlik qyzmetke memlekettiń aralasýyna negiz bolatyn jaǵdailardy azaitý máselesin qaita qaraý kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident «Samuryq-Qazyna» qoryn reformalaýdyń perspektivasyna basa mán berdi.
– Qazir Qor – óte úlken qurylym. Jabyqtyq, «saiasi mańyzy bar adamdardy» taǵaiyndaý, satyp alýlardyń tiimsizdigi, eńbek qatynastaryndaǵy daý-damai, aýqymdy jobalardyń aiaqsyz qalýy jáne tiimsizdigi, kompaniiany ustap turý shyǵyndary – bulardyń bári qoǵamnyń narazylyǵyn týdyryp otyrǵan máseleler. Kúni búginge deiin munaihimiia salasyn qalyptastyra almadyq. Keńes dáýirinde salynǵan zaýyttardy qaita jóndeýmen kelemiz. Direktorlar Keńesi róli men táýelsiz direktorlardyń qatysýy kóp jaǵdaida eshteńe sheshpeidi. Qordy túbegeili reformalaý mindetin júkteimin. Bul másele boiynsha Almasadam Sátqalievpen sóilestim. Eger ol júktelgen mindetti atqara almasa, ózi de, Qor da birge ketedi, – dedi Memleket basshysy.
Jańa ekonomikalyq saiasattyń jetinshi elementi – ákimshilik kedergilerdi azaitý.
– Byltyr prokýratýra organdary kásipkerlerdiń 2,5 myńnan astam shaǵymyn qarady. Bári de qylmystyq qýdalaý organdaryndaǵy laýazymdy tulǵalarynyń is-áreketterimen jáne sheshimderimen kelispeý týraly shaǵymdar. Onyń 1 myńnan astamy qanaǵattandyryldy. Kásipkerler (negizinen) politsiia qyzmetkerlerine, Ekonomikalyq tergeý qyzmetine, sybailas jemqorlyqqa qarsy qyzmetke, Ulttyq qaýipsizdik qyzmetkerlerine shaǵymdanǵan, – dedi Memleket basshysy.
Bas prokýratýraǵa osyndai zań buzýshylyqtarǵa yqpal etetin sebepter men jaǵdailardy anyqtap, kináli adamdardyń is-áreketterine printsipti túrde baǵa berý tapsyryldy.
Qasym-Jomart Toqaev sózin qorytyndylai kele, memlekettik organdar men biznes arasyndaǵy dialog bilik pen biznes arasyndaǵy konsensýsty qamtamasyz etýge tiis ekenine toqtaldy.
– Biz «Halyq únine qulaq asatyn memleket» quryp jatyrmyz. Bizdiń kezdesýimiz biznestiń únin bilik estidi, salalyq jáne qurylymdyq saiasatta barlyq konstrýktivti usynystar eskeriledi degendi bildiredi, – dedi Prezident.
Memleket basshysy Úkimet janynan Otandyq kásipkerler keńesin qurýdy tapsyrdy. Sondai-aq áleýmettik-ekonomikalyq reformalardyń árbir baǵyty boiynsha biznes ókilderiniń qatysýymen jobalyq toptar qurý qajettigin aitty.
Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan halqyna» qoryn qurý týraly bastamasyn qoldap, qarjy aýdarǵan biznes ókilderine alǵys aitty.
– Munyń biýdjet qory emes, Qazaqstan halqynyń qory ekenin taǵy da qaitalap aitamyn. Sondyqtan onyń jumysy uzaq biýrokratiialyq rásimdersiz atqarylýy tiis jáne batyl sheshimder qabyldanýy kerek. Kómek naqty, shuǵyl jáne ataýly bolýǵa tiis. Iri kompaniialardyń bári jyl saiyn tabys salyǵynyń Úkimet belgilegen bóligin paidaly ári qaiyrymdylyq istermen ainalysatyn Qorǵa aýdaryp turady. Biznes-qoǵamdastyq bul bastamany shynaiy túrde qoldaidy jáne jobalardy júzege asyrýda Qorǵa kómektesedi dep úmittenemin, – dedi Prezident.
Kezdesý barysynda Premer-Ministr Álihan Smaiylov, Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev, Eurasian Resources Group kompaniiasy ieleriniń biri Aleksandr Mashkevich, «Fridom Finans» AQ direktorlar keńesiniń tóraǵasy Timýr Týrlov, «Altyn Qyran» kompaniialar tobynyń quryltaishysy Islambek Saljanov jáne basqalar sóz sóiledi.
