قاسىم-جومارت توقاەۆ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە كەڭەس ٶتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن ىمىراسىز كٷرەسۋ مەملەكەتتٸك ساياساتتاعى نەگٸزگٸ باسىمدىقتىڭ بٸرٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, زاڭ ٷستەمدٸگٸن ورناتىپ, ناعىز قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ كەرەك.
پرەزيدەنت سوڭعى جىلدارى بٸرقاتار ماڭىزدى قادام جاسالعانىنا نازار اۋداردى. سوتتاردىڭ ساپالى قىزمەت اتقارۋى ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلداندى. كەيٸنگٸ ٷش جىلدا 174 سۋديا جۇمىستان شىعارىلدى, يا بولماسا لاۋازىمى تٶمەندەتٸلدٸ. جاڭادان قۇرىلعان ەكٸمشٸلٸك سوتتارعا جارتى جىلدىڭ ٸشٸندە 14 مىڭ تالاپ-ارىز تٷسكەن. سونىڭ تەڭ جارتىسىندا سوتقا ارىزدانۋشىلار جەڭٸپ شىققان. قىلمىستىق پروتسەستٸڭ ٷش بۋىندى ٷلگٸسٸ ەنگٸزٸلدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە پروكۋرورلار بىلتىر ٷش جارىم مىڭعا جۋىق ادامنىڭ قىلمىستىق پروتسەسكە نەگٸزسٸز تارتىلۋىنا جول بەرگەن جوق. باسقا دا بٸرقاتار ينستيتۋتسيونالدىق شارالار جٷزەگە اسىرىلدى.
– جەمقورلىق ەرەكەتٸ ٷشٸن سوتتالعان ازاماتتاردى شارتتى تٷردە مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتۋعا تىيىم سالىندى. سوتتارعا, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرٸنە, پارا بەرگەندەرگە جەنە دەلدالدارعا قاتاڭ جازا قولدانىلاتىن بولدى. بىلتىردان بەرٸ جالپىعا بٸردەي سالىق دەكلاراتسيياسىن تاپسىرۋدى باستادىق. وسى جەنە باسقا دا شارالار ايتارلىقتاي نەتيجە بەرٸپ, جەمقورلىق دەڭگەيٸ تٶمەندەدٸ. دەگەنمەن, تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس ەكەلگەن جوق. مۇنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ازاماتتارىمىز ەلٸ دە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە سىبايلاس جەمقورلىق جاعدايلارىمەن بەتپە-بەت كەلۋدە, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶزٸنٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەزٸرلەنگەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىن بەكٸتەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ. بٸراق جۇمىستىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ناقتى نەتيجە بويىنشا باعالانادى. تٷپكٸ ماقسات – سىبايلاس جەمقورلىقتان تازا قوعام قالىپتاستىرۋ.
مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنسىز سىبايلاس جەمقورلىقپەن تيٸمدٸ كٷرەس جٷرگٸزۋ مٷلدە مٷمكٸن ەمەس دەپ سانايدى. كٶپ جىل بويى ولار مەسەلەنٸ تەرەڭ زەرتتەمەي تۇرىپ, پارا الۋشىلاردى قىلمىس ٷستٸندە ۇستاپ كەلدٸ. ەرتٷرلٸ ادام بٸر لاۋازىمدى اتقارىپ وتىرىپ, بٸردەي مەسەلەلەردٸ شەشكەنٸ ٷشٸن كٸنەلٸ دەپ تانىلعان. جەمقورلاردى تۇراقتى تٷردە ۇستاپ, تٷرمەگە توعىتىپ وتىرعان. ال سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بەلەڭ الۋىنا قاتىستى سەبەپتەر مەن جاعدايلار ەشكٸمدٸ قىزىقتىرا قويماعان. تەك سوڭعى جىلدارى عانا وسى مەسەلەگە نازار اۋدارىلا باستاعانى بايقالادى.
– بۇل جەردە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سۋبسيدييالارعا بايلانىستى جەمقورلىق دەرەكتەردٸڭ انىقتالعانىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. كەيٸنگٸ بەس جىلدا مەملەكەت اگراريلەردٸ قولداۋ ٷشٸن ەكٸ تريلليون تەڭگە بٶلدٸ. وسى ۋاقىت ٸشٸندە اتالعان سالادا 960 قىلمىستىق ٸس تٸركەلگەن. 450 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان. بۇل سالا جىلدار بويى جەمقورلىققا بەلشەدەن باتۋدا. سونىڭ كەسٸرٸنەن مەملەكەت ٷلكەن زييان شەكتٸ, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلدٸ. اتاپ ايتقاندا, جايىلىمدىق جەرلەردٸ سۋلاندىرۋعا بٶلٸنگەن 80 ميلليارد تەڭگەنٸڭ تەڭ جارتىسى ماقساتقا ساي جۇمسالماعان. بىلتىر قۋاڭشىلىق بولعان كەزدە شارۋالار جەم-شٶپ تاپپاي, مال قىرىلىپ قالدى. تٸپتٸ, كەيبٸر ٶڭٸردە شارۋالارعا سۋبسيدييا رەتٸندە كٷن باتارەياسى بەرٸلگەن. اشىعىن ايتقاندا, اۋىل تۇرعىندارىنا نە قاجەت ەكەنٸنە ەشكٸم باس قاتىرماعان. سۋبسيدييانى يگەردٸك دەپ ەسەپ بەرۋ ٷشٸن سول كٷن باتارەيالارىنىڭ باعاسى ەسەلەپ كٶرسەتٸلگەن. مۇنىڭ بەرٸ ۋەكٸلەتتٸ ورگانداردىڭ جاۋاپسىزدىعىنان بولعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ مەن ەكٸمدەر مۇنداي بىلىققا جول بەرگەنٸ ٷشٸن جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اقپاراتتىق جٷيەلەر مەن دەرەكتەر بازاسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى مەسەلەلەرگە ارنايى توقتالدى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسييالار جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸنە مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار ەزٸرلەگەن بارلىق اقپاراتتىق جٷيەگە تەكسەرۋ جٷرگٸزۋ تاپسىرىلدى.
– ولار قانداي مٸندەتتەر ورىندايدى, ولارعا كٸمنٸڭ قولى جەتٸمدٸ, قانشا قارجى جۇمسالدى, ازاماتتار مەن مەملەكەتكە ودان قانداي پايدا بار? تسيفرلاندىرۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستاردىڭ باسىمدىقتارى ناقتى جٷيەلەنۋٸ كەرەك. مەملەكەت قىزمەت تٷرلەرٸن الۋدى شىنايى تٷردە جەڭٸلدەتەتٸن «ەلەكتروندى ٷكٸمەت» نەمەسە جٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ جول جٷرۋ تەرتٸبٸن كٷشەيتكەن جەنە جول ەرەجەلەرٸنٸڭ بۇزىلۋىن تٸركەۋدە ادامي فاكتوردى الماستىرعان «سەرگەك» سيياقتى جوبالار بولسا, وندا جٶن. سونىمەن قاتار ەگەر تسيفرلاندىرۋ دەگەن جەلەۋمەن بيۋدجەتتەن قارجى جۇمسالىپ, كەيٸن ەشكٸمگە قاجەتٸ جوق رەسۋرستارعا كٶرسەتٸلگەن قىزمەت ٷشٸن بٸرەۋلەر ميلليونداپ الاتىن بولسا, وندا ەڭگٸمە باسقا, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىلدىڭ بارلىق باعىتىن تٷبەگەيلٸ قايتا قاراۋعا شاقىردى, سونداي-اق ۋەكٸلەتتٸ ورگانداردىڭ الدىنا بٸرقاتار مٸندەت قويدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, كەسٸپكەرلەر مەن جۇرتشىلىقتىڭ سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرٸ بويىنشا بەرگەن ٶتٸنٸشتەرٸ نەگٸزٸندە جٷيەلٸ جۇمىس جٷرگٸزۋ قاجەت.
– كەدەن, قۇرىلىس, بٸلٸم بەرۋ جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جەمقورلىقپەن كٷرەسۋگە باسا مەن بەرۋ كەرەك. جاۋاپتى مينيسترلٸكتەر وسى باعىتتار بويىنشا جەمقورلىقتى جٷيەلٸ نەگٸزدە جويۋ جٶنٸندە جوسپار ەزٸرلەۋٸ قاجەت. بۇل جوسپاردى بٸرٸنشٸ توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مۇقييات پىسىقتاپ, ۇسىنۋدى تاپسىرامىن. بارلىق ٸس-شارانى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸمەن كەلٸسۋ قاجەت. قۇزىرلى ورگاندارداعى بٸرٸنشٸ باسشىلاردىڭ جۇمىسىن جەمقورلىقپەن كٷرەس كٶرسەتكٸشٸ ارقىلى دا باعالايتىن بولامىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت مەملەكەت بەلگٸلەيتٸن باعالاردى رەتتەۋ كەزٸندەگٸ جەمقورلىقتى تٷبەگەيلٸ جويۋ مەسەلەسٸنە ەرەكشە نازار اۋداردى.
– تيٸستٸ ۋەكٸلەتتٸ ورگاندار باعانى بەلگٸلەگەن كەزدە ونىڭ قانشالىقتى نەگٸزدٸ ەكەنٸن مۇقييات قاراۋى كەرەك. مۇنىڭ استارىندا ەكونوميكالىق سەبەپتەن بٶلەك, بٸرەۋدٸڭ جىمىسقى ەرەكەتٸ جاتقان جوق پا دەگەن ساۋال تۋىندايدى. مىسالى, وتاندىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەر تەمٸرجول سالاسىن جەمقورلىق جايلاعانىن ايتىپ, ٷنەمٸ شاعىمدانادى. كەسٸپكەرلەر ناقتى بٸر نىسانعا اپاراتىن تەمٸرجولدى پايدالانعانى ٷشٸن تٶلەيتٸن اقىنىڭ كٶلەمٸنە بايلانىستى نارازىلىق بٸلدٸرۋدە. وسىعان وراي, بٸر ۋاقىتتا بٸرنەشە ٶڭٸردەن – قوستاناي, شىعىس قازاقستان, تٷركٸستان, اقمولا جەنە پاۆلودار وبلىستارىنان ارىز تٷسكەن. مونوپوليست كومپانييالار باعانى ٶز بەتٸمەن ەسەلەپ ٶسٸرگەن. بۇل حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باعاسىنا بٸردەن ەسەر ەتەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلار مەن كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتورداعى ساتىپ الۋلاردىڭ تۇتاس جٷيەسٸن قايتا قاراۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنت مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلارعا بەدەلٸ بار, تيٸستٸ تەحنيكاسى بار, بٸلٸكتٸ جۇمىسشىلارى بار, سالىقتى ۋاقتىلى تٶلەيتٸن ٶندٸرۋشٸلەر قاتىسۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
– قازٸر سىبايلاس جەمقورلىقتى ناقتى جويۋدىڭ ورنىنا, پروتسەستٸ بيۋروكراتييالاندىرۋ جٷرٸپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. تاپسىرىستى ورىنداۋشىنى تاڭداۋعا بٸرنەشە اي كەتەدٸ, بٸراق بەرٸبٸر ساپا مەن ادالدىق جەتٸسپەيدٸ. قولدانىستا بار نورماتيۆتٸك سٷزگٸلەرگە قاراماستان, قانداي تەندەر بولسىن, ونى كٸم جەڭەتٸنٸ كٶبٸنە بەلگٸلٸ بولىپ تۇرادى. مەسەلەن, ەكٸ جىلدا «قازاۆتوجول» تەحنيكالىق قاداعالاۋ قىزمەتٸ 99 ساتىپ الۋ كونكۋرسىن ٶتكٸزگەن. ولاردىڭ تەڭ جارتىسىن ٷلەستٸككە قاتىسى بارى ايقىن تٶرت كومپانييا جەڭٸپ العان. ال ەلٸمٸزدە اككرەديتاتسييادان ٶتكەن ەكٸ مىڭنان استام ۇيىم مەن سەرتيفيكاتتالعان التى مىڭنان استام ساراپشى بار. سوندىقتان حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ كومپانييالاردىڭ مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلارعا سيرەك قاتىساتىنىنا تاڭعالۋعا بولمايدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
ٷكٸمەتكە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل جەنە قارجى مونيتورينگٸ ورگاندارىمەن بٸرلەسٸپ, مەملەكەت پەن كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋلارىن رەتتەۋ تەسٸلدەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە وسى سالاداعى مەملەكەتتٸك باقىلاۋ جٷيەسٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ تاپسىرىلدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى باقىلاۋدى كٷشەيتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ. ٷكٸمەت مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك تۋرالى زاڭدى تٷبەگەيلٸ جاڭارتۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋعا تيٸس.
پرەزيدەنت سالىق جەنە كەدەن سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ مەسەلەلەرٸنە ارنايى توقتالدى.
– قىتايمەن ٶزارا ساۋدا-ساتتىق تۋرالى ەكٸ ەلدٸڭ ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرٸ ەكٸ تٷرلٸ. ولاردىڭ اراسىندا ميللياردتاعان دوللار ايىرماشىلىق بار. بىلتىر بۇل كٶرسەتكٸش 5,7 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. مۇنداي ٷلكەن ايىرماشىلىق قالاي پايدا بولعانىن ەشكٸم تٷسٸندٸرٸپ بەرە المايدى. اشىعىن ايتقاندا, بۇل – كونتراباندا. كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ بار ەكەنٸن كەسٸپكەرلەر دە راستاپ وتىر. ساۋالناماعا قاراساق, شەتەلمەن ساۋدا جاسايتىن ادامداردىڭ 90 پايىزى جەمقورلىقپەن بەتپە-بەت كەلگەن. ونىڭ ٸشٸندە 45 پايىزى كەدەنشٸلەرگە پارا بەرۋگە مەجبٷر بولعان. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸ شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ٷش كٶلٸكتٸك باقىلاۋ بەكەتٸن جەمقورلىق ەبدەن جايلاعانىن انىقتادى. ەلٸمٸزدە مۇنداي 49 بەكەت بار. كەدەن جەنە كٶلٸكتٸك باقىلاۋ سالاسىنداعى پاراقورلىق ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸمٸزدٸ تولىق پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەي وتىر, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت حالىق اراسىندا اقپاراتتىق تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ كٷشەيتۋگە شاقىردى. بٷكٸل قوعامدى جەمقورلىقپەن كٷرەسۋگە جۇمىلدىرۋ قاجەت. «جەمقورلىق – ٸندەت, ونىمەن كٷرەسۋ – مٸندەت» قاعيداتىن بارشانىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋ بٷكٸل مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ ورتاق جۇمىسى بولۋعا تيٸس. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتٸك اپپاراتتا جوبالىق باسقارۋ قاعيداتتارىن ەنگٸزۋدٸ جالعاستىرۋ ماڭىزدى. بارلىق مەملەكەتتٸك ورگان جۇمىستىڭ جاڭا فورماتىنا بەلسەندٸ كٸرٸسٸپ, ولاردى ٸس جٷزٸندە قولدانۋى كەرەك.
– جالپى ەكٸمشٸلٸك تەسٸلدەردەن باس تارتىپ, باسقارۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگييالارىنا جان-جاقتى بەت بۇرۋ قاجەت. مەملەكەتتٸك قىزمەت جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلەتتٸ ورگان مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ ٸس جٷزٸندە سەرۆيستٸك جەنە تۇتىنۋشىعا قولايلى بولۋى ٷشٸن مەملەكەتتٸك قىزمەت جٷيەسٸن قايتا قۇرۋى كەرەك, – دەدٸ پرەزيدەنت.
ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ جەنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەس جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸكتٸڭ قوعامدىق كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ مارات بەشٸموۆ قوعامدىق باقىلاۋدى كەڭەيتۋدٸ جەنە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدٸ ۇسىندى.
– كادر مەسەلەسٸندە ادامنىڭ مورالدىق تۇرعىدان تازا بولۋى كەرەك ەكەنٸنە باسا مەن بەرٸلگەنٸن قالايمىن. ونىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قانداي دا بٸر قاتىسى بار دەگەن سىبىس مٷلدە بولماۋى قاجەت. كەيدە قارايسىڭ, وقيسىڭ: ەكٸمدەر ەلدەبٸر مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلاردى قايتالايدى, بٸر قىزمەتتەن ەكٸنشٸ قىزمەتكە اۋىسادى. مۇنى جۇرتشىلىق اۋىر قابىلدايدى. بارلىق مەملەكەتتٸك ورگان جەنە جۇرتشىلىق ەردايىم بٸرگە كٷش جۇمىلدىرا وتىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەسۋگە جەنە ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تەربيەسٸنە اتسالىسۋعا تيٸس, – دەدٸ مارات بەشٸموۆ.
وسىعان بايلانىستى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردى تاعايىنداعان كەزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸنٸڭ قورىتىندى انىقتاماسىن مٸندەتتٸ تٷردە تالاپ ەتۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى.
جيىن بارىسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸنٸڭ تٶراعاسى مارات احمەتجانوۆ, كەسٸپكەرلەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل رۋستام جٷرسٸنوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ ەربول قاراشٷكەەۆ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسييالار جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترٸ باعدات مۋسين سٶز سٶيلەدٸ.
