فوتو: Akorda.kz
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭەستٸڭ (جەەك) مەسكەۋدە ٶتكەن كەزەكتٸ وتىرىسىنا قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
سامميتكە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆپەن قاتار رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ – جەەك تٶراعاسى ۆلاديمير پۋتين, ارمەنييا پرەمەر-مينيسترٸ نيكول پاشينيان, بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, جەەك جانىنداعى باقىلاۋشى مەملەكەتتەردەن ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ, كۋبا پرەزيدەنتٸ ميگەل ماريو دياس-كانەل بەرمۋدەس; جيىنعا شاقىرىلعان ەلدەردەن ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ, تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون, سونداي-اق تمد باس حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ پەن شىۇ باس حاتشىسى چجان مين قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى ٶز سٶزٸندە گەوساياسي قيىندىقتار بٷكٸل ەلەمدەگٸ ەكونوميكالىق جاعدايعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتٸپ وتىرعانىن اتاپ ٶتتٸ.
– بيىل حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قاتىستى بولجامدى ورتاشا ەسەپپەن العاندا شامامەن ەكٸ ەسە تٶمەندەتتٸ. بٸراق سىرتقى فاكتورلاردىڭ قىسىمىنا قاراماستان, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىز قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. وداققا مٷشە مەملەكەتتەر ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن ساقتاپ, ەكونوميكالىق ٶسٸم قارقىنى مەن ٶزارا ساۋدا كٶلەمٸن ارتتىرۋدا. مەن ٶز تاراپىمنان ەاەو قۇرىلعاننان بەرٸ قازاقستاننىڭ وداققا مٷشە ٶزگە ەلدەرمەن اراداعى تاۋار اينالىمى 74 پايىزعا ۇلعايعانىن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. وسى ورايدا ەكسپورت 98 پايىزعا ٶستٸ. بۇل جاقسى كٶرسەتكٸش دەپ سانايمىز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ گەوەكونوميكالىق جاعدايدا وداقتىڭ ەلەۋەتٸن مەيلٸنشە تولىق ەرٸ تيٸمدٸ پايدالانۋ ورتاق باسىمدىققا اينالدى.
– بۇل جەردە, ەڭ الدىمەن, تٶرت ەركٸندٸكتٸڭ بٸرٸنشٸسٸ – تاۋار قوزعالىسىنىڭ ەركٸندٸگٸن تولىققاندى جٷزەگە اسىرۋ تۋرالى سٶز بولىپ وتىر. ياعني, شىن مەنٸندە, كەدەرگٸسٸز بٸرىڭعاي نارىق قالىپتاستىرۋ, ٷشٸنشٸ ەلدەرگە تاۋارلاردىڭ كەدەرگٸسٸز تاسىمالدانۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. وسى ماقساتقا قول جەتكٸزۋ ٷكٸمەتتەر مەن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا جۇمىسىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتى بولۋعا تيٸس دەپ ويلايمىن. ينتەگراتسييا دامۋىنىڭ قازٸرگٸ كەزەڭٸندە اتالعان مەسەلە بويىنشا بٸز «جاعدايعا بايلانىستى شەشٸمدەر» قابىلداۋ ەدٸسٸنەن, سيتۋاتيۆتٸ كەلٸسٸمدەردەن, «قولمەن باسقارۋ» تەسٸلٸنەن باس تارتۋعا تيٸسپٸز. بٸزگە تولىققاندى ەرٸ جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەيتٸن ٸشكٸ نارىق قاجەت, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ورتاق كٷشتٸ جۇمىلدىرا وتىرىپ, ەكسپورتتاۋشىلارىمىزدىڭ تاۋار ٶتكٸزەتٸن نارىعىن كەڭەيتۋ ماڭىزدى ەكەنٸنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وداقتى قۇرۋداعى نەگٸزگٸ ماقساتتىڭ بٸرٸ – قۋاتتى, ٷيلەسٸمدٸ ورتاق ۇستانىم نەگٸزٸندە ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن بارىنشا تيٸمدٸ ساۋدا شارتتارىنا قول جەتكٸزۋ.
– ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتەرمەن جەنە ەلدەرمەن جٷيەلٸ ديالوگتى جالعاستىرۋ ماڭىزدى. سەبەبٸ ولارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ەكونوميكالىق تۇرعىدا مٷددەلٸمٸز. كوميسسييا بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸمەن, ٷندٸستانمەن, مىسىرمەن, يندونەزييامەن, يزرايلمەن ەركٸن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلٸسٸم جاساۋ جۇمىسىن جەدەل تٷردە اياقتاۋى كەرەك. بٸز شىۇ, اسەان, مەركوسۋر جەنە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن اراداعى ٸس-ەرەكەتتەردٸ ساپالى تٷردە كٷشەيتكەنٸمٸز جٶن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, وداق جانىنداعى باقىلاۋشى ينستيتۋتىن دامىتۋ جەنە رەسٸمدەۋ ماڭىزدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى اتالعان ينستيتۋت ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ مەحانيزمٸنە اينالۋعا تيٸس دەپ سانايدى.
– كوميسسييا باقىلاۋشى مەملەكەتتەردٸڭ وداق اياسىنداعى جەكەلەگەن شارتتارعا قوسىلۋ, سونداي-اق ولاردىڭ ناقتى كووپەراتسييالىق جەنە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸن پىسىقتاۋى كەرەك. سەرٸكتەستەرٸمٸز ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, كٶلٸك جەنە لوگيستيكا سالالارىنداعى كووپەراتسيياعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتادى دەپ ويلايمىن. كوميسسييا شارتتار مەن جوبالاردىڭ تيٸستٸ تٸزٸمٸن قايتا قاراۋى قاجەت دەپ سانايمىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋ ٸسٸن ماڭىزدى باعىت رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ. بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ٷشٸن بٸرنەشە كٶپجاقتى كووپەراتسييالىق جوبا مەن مەملەكەتارالىق باعدارلاما جٷزەگە اسىرىلا باستادى. جەردٸ قاشىقتان زوندتاۋعا قاتىستى مەملەكەتارالىق باعدارلاما اياسىندا ەاەو-داعى ەرٸپتەستەر ٶزارا تابىستى ٸس-ەرەكەت جاساپ جاتقانى اتاپ ٶتٸلدٸ.
– قازٸرگٸ گەوساياسي جاعدايدا قازاقستان, ٶزٸنٸڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋى مەن مٷمكٸندٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ەۋرازييالىق ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسييانى دامىتۋ ورتالىعى بولۋعا دايىن. بۇل ەلەكتروموبيل, ماگيسترالدٸ لوكوموتيۆ, ۆاگون, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەنە جەڭٸل تەحنيكا قۇراستىراتىن, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن حيمييالىق بۇيىمدار ٶندٸرەتٸن بٸرلەسكەن كەسٸپورىندار بولۋى مٷمكٸن. اتالعان باعىتتاردىڭ كٶبٸ ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونداي-اق بٸز قارا جەنە تٷستٸ مەتالدار كەن ورنىن يگەرٸپ, ونى ودان ەرٸ ٶڭدەيتٸن جەنە دايىن ٶنٸمدەر شىعاراتىن بٸرلەسكەن جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا ەزٸرمٸز. اتالعان سالالار بويىنشا رەسەي فەدەراتسيياسىمەن تابىستى ىنتىماقتاستىق ورناتقانىمىزدى اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. تەك سوڭعى بٸر-ەكٸ جىلدا ٸرٸ جٷك كٶلٸكتەرٸن, ماگيسترالدٸ تەپلوۆوزدار مەن تەمٸرجول سالاسىنا ارنالعان ٶنٸمدەر, دٶڭگەلەك شىعاراتىن ٸرٸ جوبالار ٸسكە اسىرىلدى. تاعى بٸرنەشە جوبا قولعا الىنباق, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت جاڭا حالىقارالىق كٷرە جولداردىڭ سالىنۋى الداعى ۋاقىتتا ينتەگراتسييالىق دامۋدىڭ ماڭىزدى باعىتىنا اينالۋى مٷمكٸن دەپ سانايدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەۋروپا مەن ازييانى, جاھاندىق وڭتٷستٸك پەن سولتٷستٸكتٸ بايلانىستىرۋشى توراپقا اينالاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
– بٸز رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ قىتاي, ٷندٸستان, پەكٸستان, يران, تاياۋ شىعىس جەنە وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ەلدەرٸمەن ارادا كٶلٸك دەلٸزدەرٸن اشۋ نيەتٸن قۇپتايمىز. ترانسكاسپيي باعىتىمەن ٶزارا ۇشتاساتىن سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك كٶلٸك دەلٸزٸن دامىتۋ قاجەت ەكەنٸن تٷسٸنەتٸن ۋاقىت جەتتٸ دەپ ويلايمىن. وسى رەتتە قازاقستان بٷكٸل مٷمكٸندٸكتەرٸ مەن رەسۋرستارىن جۇمىلدىرىپ, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ سەنٸمدٸ لوگيستيكالىق حابى بولادى. ناقتى باستاما رەتٸندە بٸز چەليابينسك – بولاشاق – يران تەمٸر جول ماگيسترالٸنە جٷردەك جٷك پويىزدارىن شىعارۋدى ۇسىنامىز. چەليابينسكٸدە جٷك جيناقتايتىن ورتالىق اشا وتىرىپ, سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك كٶلٸك دەلٸزٸنٸڭ قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمىن وسى ماقساتتا پايدالانۋعا بولادى. بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ بەينەۋ – ماڭعىستاۋ تەمٸر جول جەلٸسٸندەگٸ جەنە بەينەۋ – شالقار اۆتوموبيل جولىنداعى تالاپقا ساي كەلمەيتٸن ۋچاسكەلەردٸ قايتا سالۋعا ەزٸرمٸز. تيٸستٸ جٷك تاسىمالى اعىنىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن ورتاق كٷش جۇمىلدىرۋ ماڭىزدى. سول سەبەپتٸ قازاقستان مۇنى سٶزسٸز ٸسكە اسىرادى. باقتى – اياگٶز تەمٸر جولىنىڭ قۇرىلىسىن ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ ايقىن مىسالى دەۋگە بولادى. ونىڭ ٸسكە قوسىلۋى قازاقستاننىڭ دا, رەسەيدٸڭ دە قىتاي باعىتىنا جٶنەلتەتٸن جٷك كٶلەمٸن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار يران مەن تٷرٸكمەنستاننىڭ تەڭٸز جەنە قۇرعاق پورتتارىنداعى ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسىنا بٸرلەسە ينۆەستيتسييا سالۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋعا بولار ەدٸ. بۇل ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ەكسپورت گەوگرافيياسىن ايتارلىقتاي كەڭەيتٸپ, لوگيستيكالىق ەلەۋەتٸمٸزدٸ ارتتىرا تٷسەدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى فيزيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋمەن قاتار تاۋار ترانزيتٸنٸڭ جالپى تسيفرلىق جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن ناقتى شەشٸم قابىلداۋ اسا ماڭىزدى ەكەنٸنە نازار اۋداردى. پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, ونداي جٷيە سەنٸمدٸ ەرٸ قولدانۋعا وڭاي جەنە وزىق تسيفرلىق تەحنولوگييالارعا نەگٸزدەلۋگە تيٸس.
– ەلەكتروندى پلومب, جەدەل اقپارات الماساتىن كەپٸلدٸك جٷيەسٸن قولدانۋ, سونداي-اق «ە-تەرەزە» جٷيەسٸن دامىتۋ مەسەلەلەرٸن شەشكەن جٶن. بۇل شارالار تاۋار تاسىمالىن جەدەلدەتٸپ, جەتكٸزۋ تٸزبەگٸن وڭتايلاندىراتىن ورتاق تسيفرلىق مۋلتيمودالدٸ دەلٸز قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. تسيفرلاندىرۋ, تۋريزم, اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ سالالارىندا بٸرلەسە جۇمىس اتقارۋعا مول مٷمكٸندٸك بار, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ وراسان زور ەلەۋەتٸن ەلدەرٸمٸزدٸڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن دەيەكتٸ ەرٸ جٷيەلٸ تٷردە ٸسكە اسىرۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى.
– بۇل – اسا ماڭىزدى. ٶيتكەنٸ ەكونوميكالىق ينتەگراتسييا, ەڭ الدىمەن, ەكونوميكالىق ٶسٸم مەن حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا قول جەتكٸزەتٸن نەگٸزگٸ قۇرال. سەيكەسٸنشە, ينتەگراتسييالىق ٸس-ەرەكەتتەردٸڭ سەتتٸ نە سەتسٸز بولۋىن وڭاي باعالاۋعا بولادى – بيزنەس پەن ازاماتتار وداق جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸندە ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸن كٶرٸپ, ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ جاقسارعانىن سەزٸنۋگە تيٸس. سوندا عانا ولار بيلٸكتٸڭ الداعى ينتەگراتسييالىق قادامدارىنا سەنٸممەن قارايدى. سوندىقتان وداقتى دامىتۋعا قاتىستى قازاقستاننىڭ ۇستانىمى – ەلدەرٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن دەيەكتٸ تٷردە ارتتىرۋ. ياعني, جوبالار, تەحنولوگييالار, جۇمىس ورىندارى, سالىقتار. جالپى, بٸز كٷش بٸرٸكتٸرە وتىرىپ, الدىمىزعا قويعان بارلىق مٸندەتتٸ تابىستى اتقاراتىنىمىزعا جەنە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتى دامۋدىڭ اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيٸنە شىعاراتىنىمىزعا نىق سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت سٶزٸنٸڭ سوڭىندا كەلەسٸ جىلى وداقتىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولاتىنىن جەنە ەاەو-نىڭ مەرەيتويلىق سامميتٸن ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن جەتكٸزدٸ.
– بۇل ايتۋلى وقيعا جٷرٸپ ٶتكەن جولىمىزدى مۇقييات سارالاۋعا جەنە وداقتىڭ الداعى ستراتەگييالىق پەرسپەكتيۆالارىن ايقىنداۋعا سەبەپ بولۋعا تيٸس. وسىعان بايلانىستى جوعارى كەڭەستٸڭ كەلەسٸ وتىرىسىنا ەۋرازييالىق ينتەگراتسييانىڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸ تۋرالى بايانداما ەزٸرلەۋ مٸندەتٸن كوميسسيياعا جٷكتەۋدٸ ۇسىنامىن. ول قۇجاتتا نەگٸزگٸ قورىتىندى مەن جەتٸستٸكتەر, سونداي-اق الداعى ينتەگراتسييالىق دامۋعا قاتىستى ناقتى ۇسىنىستار بولادى. ەرينە, بٸزدٸڭ ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸگٸمٸزدٸڭ ونجىلدىعى – بۇل تيٸستٸ دەڭگەيدە اتاپ ٶتۋدٸ قاجەت ەتەتٸن ماڭىزدى كەزەڭ. استانادا مەرەيتويلىق جيىن ٶتكٸزۋدٸڭ سيمۆولدىق مەنٸ بار. ٶيتكەنٸ ەاەو-نى قۇرۋ تۋرالى شارتقا قازاقستان استاناسىندا قول قويىلدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
جيىن قورىتىندىسى بويىنشا بٸرقاتار قۇجات قابىلداندى.
