مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ V وتىرىسىندا سٶيلەگەن سٶزٸ
***
قۇرمەتتٸ جيىنعا قاتىسۋشىلار!
ۇلتتىق كەڭەستٸڭ قىزمەتٸ ەۋەل باستان قوعامنىڭ ەرەكشە نازارىندا. ونىڭ جۇمىسىنا ساراپشىلار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.
ۇلتتىق كەڭەس قۇرامى جەنە مٸندەتتەرٸ تۋرالى ەرتٷرلٸ ۇسىنىستار ايتىلدى. تٸپتٸ, قاراما-قايشى پٸكٸرلەر دە بولدى. دەي تۇرعانمەن, العاشقى كەزدەن باستاپ ۇلتتىق كەڭەس جۇمىسقا بەلسەنە كٸرٸستٸ.
بٸز وسىندا قابىلداناتىن شەشٸمدەر ارقىلى ەلدەگٸ جٷيەلٸ رەفورمالارعا تىڭ سەرپٸن بەرۋدٸ كٶزدەيمٸز.
شىن مەنٸندە, ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸ «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ٸسكە اسىرۋعا زور ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ.
سوندىقتان وسى القالى جيىن ەلٸمٸزدەگٸ اۋقىمدى ٶزگەرٸستەرگە جول اشىپ وتىر دەۋگە بولادى.
بٸر جارىم جىلدان استام ۋاقىت ٸشٸندە ناقتى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزدٸك.
كەڭەس مٷشەلەرٸ ساياسي رەفورمالاردىڭ بٸرٸنشٸ توپتاماسىنداعى شارالاردى جٷزەگە اسىرۋعا اتسالىستى.
ەكٸنشٸ توپتامادا كٶزدەلگەن جۇمىستار دا اياقتالۋعا جاقىن.
سونىمەن قاتار ساياسي رەفورمالاردىڭ ٷشٸنشٸ توپتاماسى بويىنشا جۇمىس باستالىپ كەتتٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ۇلتتىق كەڭەستٸڭ ۇسىنىسىمەن 13 زاڭ قابىلداندى. تاعى 9 زاڭ جوباسى ەزٸرلەنٸپ جاتىر.
زاڭ شىعارۋ جاۋاپتى جەنە كٷردەلٸ جۇمىس ەكەنٸ بارشاعا بەلگٸلٸ. وسى تۇرعىدان العاندا, كەڭەس مٷشەلەرٸ اۋقىمدى ٸستەر اتقارۋدا.
ۇلتتىق كەڭەس العاشقى كەزەڭدە ٶز قىزمەتٸن كونسۋلتاتيۆتٸ-كەڭەسشٸ ورگان رەتٸندە باستادى.
ال, بٷگٸندە جاڭا رەفورمالار ۇسىناتىن ماڭىزدى قۇرىلىمعا اينالدى.
كەڭەستٸڭ ەربٸر مٷشەسٸنە بەلسەندٸ قوعامدىق قىزمەتٸ ٷشٸن ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. مىسالى, بٷگٸنگٸ وتىرىستا كەڭەستٸڭ بٸرقاتار مٷشەلەرٸ سٶز سٶيلەپ, جاقسى, تيٸمدٸ ۇسىنىستار ايتتى.
ٶزدەرٸڭٸزگە مەلٸم, كەڭەس تۇراقتى روتاتسييا قاعيداتىن باسشىلىققا الىپ جۇمىس ٸستەيدٸ. وسىعان وراي قاتارىمىزعا جاڭا ازاماتتار كەلٸپ قوسىلۋدا. ولار كەڭەس جۇمىسىن ودان ەرٸ جانداندىرۋعا ٷلەس قوسادى دەپ سەنەمٸز.
جالپى, ۇلتتىق كەڭەس ەل مٷددەسٸ ٷشٸن ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن كٶپتەگەن ازاماتتاردى ورتاق ٸسكە جۇمىلدىرۋدا. بٸراق, ٶمٸر بولعان سوڭ تٷرلٸ جاعدايلار بولادى.
* * *
يا, كاك ي ۆسە ۆى, تياجەلو ۆوسپرينيال پەچالنۋيۋ ۆەست وب ۋحودە يز جيزني ميحايلا دوروفەەۆا – ناشەگو كوللەگي پو سوۆەتۋ. ەتو بىلا بولشايا پوتەريا دليا ۆسەح ناس. ون ۆنەس زناچيمۋيۋ لەپتۋ ۆ ستانوۆلەنيە كازاحستانسكوي جۋرناليستيكي ي پوۆىشەنيە كونكۋرەنتوسپوسوبنوستي ينفورماتسيوننوگو پروسترانستۆا سترانى. ەششە راز ۆىراجايۋ سوبولەزنوۆانييا ەگو رودنىم ي بليزكيم.
ۋۆاجاەمىە چلەنى سوۆەتا!
ۆ تەكۋششيح نەپروستىح ۋسلوۆيياح مى پوسلەدوۆاتەلنو رەاليزۋەم ستراتەگييۋ مودەرنيزاتسيي سترانى. ناشي پريوريتەتى نەيزمەننى. ەتو پوۆىشەنيە كاچەستۆا جيزني ۆسەح گراجدان ي ۋكرەپلەنيە چەلوۆەچەسكوگو پوتەنتسيالا ناتسيي, پوستروەنيە سپراۆەدليۆوگو وبششەستۆا ي ەففەكتيۆنوگو گوسۋدارستۆا.
نا پرەدىدۋششەم زاسەدانيي سوۆەتا يا وبياۆيل, چتو گود 30-لەتييا نەزاۆيسيموستي پرويدەت پود زناكوم ەكونوميچەسكيح ي پوليتيچەسكيح رەفورم, رازۆيتييا وبرازوۆانييا ي زدراۆووحرانەنييا, تسيفروۆيزاتسيي, زاششيتى پراۆ ليۋدەي, رەشەنييا ەكولوگيچەسكيح پروبلەم.
ناتسيونالنىم سوۆەتوم پرورابوتانو نەسكولكو بلوكوۆ كونكرەتنىح مەر ي ينيتسياتيۆ, پو كوتورىم يا حوچۋ ۆىسكازات سۆويۋ پوزيتسييۋ.
بٸرٸنشٸ. تۇرعىن-ٷي جەنە ەكونوميكا ساياساتىن جەتٸلدٸرۋ.
حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ باستى شارتتارىنىڭ بٸرٸ – تۇرعىنداردى قولجەتٸمدٸ باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ.
بٸز وسى ماڭىزدى مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن اۋقىمدى شارالار قابىلداپ جاتىرمىز.
قازٸر ازاماتتارىمىز ٶزٸنٸڭ زەينەتاقى جيناعىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن تۇرعىن-ٷي جاعدايىن جاقسارتۋعا پايدالانا باستادى.
بۇل – بۇرىن-سوڭدى بولماعان تەڭدەسسٸز قادام.
جاڭا باستامانىڭ جٷزەگە اسقانىنا بٸر اي عانا ۋاقىت ٶتتٸ.
سونىڭ ٶزٸندە مىڭداعان ازامات كٶپتەن كٷتكەن باسپاناسىن الدى. يپوتەكاسىن ٶتەدٸ نەمەسە نەسيەسٸن ازايتتى. بۇل ەدٸلەتتٸ قوعام قاعيداتىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى قادامدارىنىڭ بٸرٸ دەپ تە ايتۋعا بولادى. كٶپشٸلٸكتٸ قۋانتقان وسى شەشٸمدٸ ۇلتتىق كەڭەس قولداعانىن اتاپ ٶتۋ قاجەت. دەگەنمەن, تۇرعىن-ٷي مەسەلەسٸ ازاماتتارىمىز ٷشٸن ەلٸ دە ٶزەكتٸ بولىپ وتىر.
بىلتىر تۇرعىن-ٷي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى 11,2 پايىزعا ٶستٸ. بۇل – جاقسى كٶرسەتكٸش. بٸراق, ٶڭٸرلەردٸڭ احۋالى ەركەلكٸ. مىسالى, پايدالانۋعا بەرٸلگەن دايىن ٷيلەردٸڭ 40 پايىزى تەك نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا. ونىڭ ٷستٸنە بۇل ٷيلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ باعاسى ەلٸ دە قىمبات.
مەن ٷكٸمەتتٸڭ قاڭتار ايىنداعى كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا تۇرعىن-ٷي ساياساتىن جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن جاڭا ۇسىنىستار ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردىم. ٷكٸمەت ايتارلىقتاي تيٸمدٸ ۇسىنىستار بەردٸ. جالپى, بۇل ۇسىنىستاردى قولدايمىن.
دەگەنمەن, نارىقتىڭ ٶز ەرەجەسٸ بار. ناقتى ەكونوميكالىق فاكتورلارعا بايلانىستى قۇرىلىس كومپانييالارى قازٸر ارزان ٷي سالۋعا مٷددەلٸ ەمەس. سول سەبەپتٸ قولجەتٸمدٸ ەرٸ ساپالى ٷي سالۋدى جانداندىرۋ ٷشٸن قۇرىلىس كومپانييالارىمەن وففتەيك, ياعني الدىن الا ساتىپ الۋ كەلٸسٸمٸن جاساۋ كەرەك. سوعان سەيكەس تۇرعىن ٷيلەر «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنداعى باعامەن ساتىپ الىنادى. مۇنداي تەسٸل سىناق جوبالارى اياسىندا الدىن الا پىسىقتالدى. ەندٸ, مۇنى بٷكٸل ەل بويىنشا جٷزەگە اسىرعان جٶن. بۇل قادام از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە قۇنى قولجەتٸمدٸ جاڭا تۇرعىن ٷيلەر سالۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
جالپى, باسپانا مەسەلەسٸن ۇلتتىق كەڭەستٸڭ ٶتكەن وتىرىسىندا لەززات قوجاحمەتوۆا كٶتەرگەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار اۋىلدىق جەردەگٸ تۇرعىن-ٷي مەسەلەسٸن شەشۋ – اسا ٶزەكتٸ مٸندەت.
جەكە شاڭىراققا يە بولعان جاستارىمىز اۋىلدا تۇراقتاپ قالۋدان قاشپايتىنى انىق.
جالپى, اۋىلدىق جەردە ٷي سالۋ باسپانا مەسەلەسٸن عانا شەشپەيدٸ. مۇنداي جۇمىس ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا جەنە تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸ سٶزسٸز. سوندىقتان مەملەكەت بارىنشا قولداۋ كٶرسەتۋگە تيٸس.
باسپانا مەسەلەسٸ «ديپلوممەن اۋىلعا» باعدارلاماسىمەن عانا شەشٸلمەيدٸ. بۇل ٸسكە ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار جۇمىس بەرۋشٸلەردٸ جۇمىلدىرۋ كەرەك.
كەسٸپكەر ٶز جۇمىسشىلارىنا ارناپ اۋىلدا ٷي سالسا, مەملەكەت وعان كەتكەن شىعىننىڭ 50 پايىزىنا دەيٸن قايتاراتىن بولادى. بۇل قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا, بەرٸنە پايدالى. جۇمىستى دۇرىس جولعا قويا الساق, وسى باستاما اۋىلدى دامىتۋعا جان-جاقتى سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
سونداي-اق قاجەتتٸ مامانداردى, ەڭ الدىمەن, مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەردٸ, مال دەرٸگەرلەرٸن اۋىلعا تارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ٷكٸمەت بۇل تەسٸلدٸ وسى جىلدىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان قالدىرماي قولدانىسقا ەنگٸزۋٸ كەرەك.
كەلەسٸ مەسەلە.
ايماقتار اراسىندا تەڭگەرٸمدٸ دامۋ بولماسا, ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتى جەنە جالپىۇلتتىق ٶركەندەۋ تۋرالى ايتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق.
بۇعان دەيٸن ۇسىنىلعان «قۋاتتى ٶڭٸر – قۋاتتى مەملەكەت» قاعيداسى – قۇر سٶز ەمەس. بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ تابىستى دامۋى ٷشٸن اسا ماڭىزدى تالاپ.
ايماقتاردىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ماقساتىمەن كەزٸندە ەلەۋمەتتٸك-كەسٸپكەرلٸك كورپوراتسييالار قۇرىلدى. مۇنداي قۇرىلىمدار قازٸر بارلىق وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا جۇمىس ٸستەيدٸ. ەندٸ ەلەۋمەتتٸك-كەسٸپكەرلٸك كورپوراتسييالاردى تولىققاندى ينستيتۋتقا اينالدىراتىن كەز كەلدٸ.
ٶڭٸرلٸك كورپوراتسييالاردىڭ جۇمىسى قوعامنىڭ اشىق ەرٸ تولىق باقىلاۋىندا بولۋعا تيٸس. قۇزٸرەتٸنە جاتپايتىن جەنە ماڭىزى تٶمەن اكتيۆتەردٸ ونىڭ قاراماعىنان الىپ تاستاعان جٶن. جالپى, وسى كورپوراتسييالاردىڭ قىزمەتٸن ٷيلەستٸرۋ ٷشٸن اۋقىمدى جۇمىس جٷرگٸزۋ قاجەت. بۇل رەتتە, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنٸڭ اتالعان مەسەلەگە قاتىستى قۇزىرەتٸن كٷشەيتۋ كەرەك.
وسىلايشا بٸز كەسٸپكەرلەردٸڭ ەكونوميكاداعى رٶلٸن ارتتىرۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىرمىز. ياعني, جاڭارعان ەلەۋمەتتٸك-كەسٸپكەرلٸك كورپوراتسييالار جەرگٸلٸكتٸ بيزنەستٸڭ بەسەكەلەسٸ ەمەس, سەنٸمدٸ سەرٸكتەسٸ بولۋعا تيٸس.
* * *
ودنيم يز گلاۆنىح كونكۋرەنتنىح پرەيمۋششەستۆ كازاحستانا نا گلوبالنوم ۋروۆنە ۆسەگدا بىلي بوگاتىە ۋگلەۆودورودنىە رەسۋرسى.
مەجدۋ تەم, مير ۆستۋپيل ۆ فازۋ «بولشوگو ەنەرگەتيچەسكوگو پەرەحودا».
پاراديگما ەكونوميچەسكوگو رازۆيتييا, وسنوۆاننايا نا تراديتسيوننىح يستوچنيكاح ەنەرگيي, بەزۆوزۆراتنو ۋحوديت ۆ پروشلوە. پوەتومۋ, ناريادۋ س مەرامي پو ديۆەرسيفيكاتسيي ەكونوميكي ي سنيجەنييۋ ەە ەنەرگوەمكوستي, ۆاجنو پوسلەدوۆاتەلنو دۆيگاتسيا ۆ ستورونۋ «زەلەنىح» تەحنولوگيي.
نە سوزداۆ بلاگوپريياتنىە ۋسلوۆييا دليا رازۆيتييا التەرناتيۆنوي ەنەرگەتيكي, مى ريسكۋەم بەزنادەجنو وتستات وت ميروۆوگو پروگرەسسا. مەدليت ۆ داننوم ۆوپروسە نەلزيا. سام يا پريدايۋ وسوبوە زناچەنيە رازۆيتييۋ التەرناتيۆنوي ەنەرگەتيكي. ەتو كريتيچەسكي ۆاجنايا سفەرا, كوتورايا بۋدەت وپرەدەليات بۋدۋششەە كازاحستانا.
ۆ ناشەي سترانە دەيستۆۋەت زاكون «و پوددەرجكە يسپولزوۆانييا ۆوزوبنوۆلياەمىح يستوچنيكوۆ ەنەرگيي» (ۆودى, ۆەترا, سولنتسا), پرينياتىي ۆ ييۋلە 2009 گودا. ودناكو ون نە رەگلامەنتيرۋەت پرويزۆودستۆو ي يسپولزوۆانيە ۆسەح التەرناتيۆنىح يستوچنيكوۆ ەنەرگيي. ۆ توم چيسلە تاكيح, كاك ۆودورود, پرومىشلەننىە گازى, گاز مەتان ۋگولنىح پلاستوۆ, بيوتوپليۆو, تۆەردىە بىتوۆىە وتحودى.
ۆ تسەلوم پرينتسيپى ي مەرى گوسۋدارستۆەننوي پوليتيكي ۆ تاكوي ستراتەگيچەسكي ۆاجنوي سفەرە وستايۋتسيا نەوپرەدەلەننىمي. وب ەتوم نا پروشلوم زاسەدانيي ناتسيونالنوگو سوۆەتا گوۆوريل ارمان كاشكينبەكوۆ.
پوەتومۋ ترەبۋەتسيا رازرابوتات نوۆىي زاكون پو ۆوپروسام رازۆيتييا التەرناتيۆنوي ەنەرگەتيكي. ۆ نەم سلەدۋەت وترازيت پودحودى ي نورمى رەگۋليروۆانييا نە تولكو ۆوزوبنوۆلياەمىح, نو ي ۆسەح التەرناتيۆنىح يستوچنيكوۆ ەنەرگيي.
پورۋچايۋ پراۆيتەلستۆۋ پودگوتوۆيت سووتۆەتستۆۋيۋششيي زاكونوپروەكت ي ۆنەستي ەگو نا راسسموترەنيە ۆ پارلامەنت.
ەكٸنشٸ. بٸلٸم بەرۋ مەسەلەلەرٸ.
بارلىق ازاماتتارعا بٸردەي مٷمكٸندٸك بەرۋ – تۇتاس قوعام دامۋىنىڭ كەپٸلٸ. بۇل ۇستانىم, ەسٸرەسە, بٸلٸم سالاسى ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.
شىن مەنٸندە, بٸلٸم بەرۋ مەسەلەلەرٸ ەرقايسىمىزدى تولعاندىرادى. سوڭعى جىلدارى بٸز بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىن, جولدارى مەن نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەرٸن ايقىندادىق. ەندٸ, ناقتى شەشٸمدەر قابىلداۋىمىز كەرەك.
جالپى, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييانىڭ رٶلٸ ايرىقشا. بۇل, ەسٸرەسە, ٸندەت كەزٸندە انىق بايقالدى.
موبيلدٸ وپەراتورلاردىڭ «بٸلٸم» تاريفٸ كارانتين ۋاقىتىندا قاشىقتان وقىتۋعا كەڭٸنەن جول اشتى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ 600 بٸلٸم بەرۋ رەسۋرسىن شەكتەۋسٸز پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك تۋدى. بۇل قادام وقۋشىلاردىڭ اراسىنداعى تسيفرلىق تەڭسٸزدٸكتٸ ازايتۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتٸ.
قاشىقتان بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدىڭ وسى ەدٸسٸن توقتاتپاي, جالعاستىرا بەرۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
سونداي-اق, ينتەرنەت تاريفتەرٸ اياسىندا وتاندىق بٸلٸم بەرۋ رەسۋرستارىن مەكتەپتەرگە تەگٸن ۇسىنۋ كەرەك. ٷكٸمەتكە بۇل شەشٸمدەردٸ جان-جاقتى پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن.
تاعى بٸر ماڭىزدى مٸندەت – پەداگوگيكا جەنە مەديتسينا كادرلارىن دايارلاۋ.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە كٶپتەگەن ٶڭٸرلەردە وسى سالا ماماندارىنىڭ تاپشىلىعى ەرەكشە بايقالىپ وتىر.
بۇل – ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە, ونى جەدەل شەشۋٸمٸز كەرەك. مەملەكەت وسى احۋالدى تٷزەتۋ ٷشٸن ناقتى شارالاردى قولعا الدى.
مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەردٸڭ جالاقىسىن كٶبەيتٸپ, ەلەۋمەتتٸك مەرتەبەسٸن ارتتىرىپ جاتىرمىز. بۇعان دەيٸن بٸز پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردٸڭ ستيپەنديياسىن كٶتەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىق. بۇل قادام ٶز جەمٸسٸن بەردٸ.
سوندىقتان مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىنداعى ستيپەندييانى كٶبەيتۋ قاجەت.
ترەتيي بلوك . فورميروۆانيە ينكليۋزيۆنوي وبششەستۆەننوي سرەدى.
سيستەمنايا پوددەرجكا ليتس س ينۆاليدنوستيۋ حاراكتەرنا دليا پروگرەسسيۆنىح ي سوتسيالنو وتۆەتستۆەننىح گوسۋدارستۆ. نام نەوبحوديمو نا پوستوياننوي وسنوۆە ۋلۋچشات رابوتۋ ۆ ەتوم ناپراۆلەنيي.
ۆ كازاحستانە راستەت كوليچەستۆو دەتەي س وسوبىمي وبرازوۆاتەلنىمي پوترەبنوستيامي. پري ەتوم دەيستۆۋيۋششيە نورمى پو فۋنكتسيونيروۆانييۋ پودوبنىح سپەتسياليزيروۆاننىح ورگانيزاتسيي ۋستارەلي.
چتوبى پرويتي وبسلەدوۆانيە, دەتي ۆىنۋجدەنى پولگودا جدات سۆوەي وچەرەدي. پوسلە چەگو يم ترەبۋەتسيا ۆسەستوروننيايا كومپلەكسنايا رەابيليتاتسييا. سووتۆەتستۆۋيۋششيح ۋچرەجدەنيي دليا ەتوگو نە حۆاتاەت. پوەتومۋ نۋجنو وبنوۆيت نورماتيۆى ۆ داننوي سفەرە س ۋچەتوم سپەتسيفيكي رەگيونوۆ ي سوۆرەمەننىح ستاندارتوۆ.
سەگودنيا ودنا پسيحولوگو-مەديتسينسكو-پەداگوگيچەسكايا كوميسسييا وحۆاتىۆاەت
60 تىسياچ دەتەي. دليا پوۆىشەنييا ەففەكتيۆنوستي يح رابوتى ەتوت نورماتيۆ نەوبحوديمو سنيزيت دو 50 تىسياچ دەتەي. كونەچنو, ەتو پوترەبۋەت ۆىدەلەنييا دوپولنيتەلنىح رەسۋرسوۆ, نو ۆاجنو, چتو نۋجدايۋششيەسيا ۆ پروفەسسيونالنوي پوموششي دەتي سموگۋت پولۋچات بولەە كاچەستۆەننىە ۋسلۋگي.
سلەدۋەت تاكجە ۆۆەستي گوسۋدارستۆەننىي وبرازوۆاتەلنىي زاكاز نا سپەتسيالنۋيۋ پسيحولوگو-پەداگوگيچەسكۋيۋ پوددەرجكۋ رەبيات س وسوبىمي پوترەبنوستيامي. ەتو پوزۆوليت بەز بولشيح بيۋدجەتنىح راسحودوۆ زناچيتەلنو ۋۆەليچيت وحۆات دەتەي ەتيمي ۋسلۋگامي.
ۆ تسەلوم پراۆيتەلستۆۋ نۋجنو ۆزيات نا وسوبىي كونترول مەجۆەدومستۆەننوە ۆزايمودەيستۆيە ترەح پروفيلنىح مينيستەرستۆ – وبرازوۆانييا ي ناۋكي; زدراۆووحرانەنييا; ترۋدا ي سوتسيالنوي زاششيتى ناسەلەنييا.
ترەبۋەتسيا وبەسپەچيت كاچەستۆەننوە يسپولنەنيە سپەتسيالنوي دوروجنوي كارتى, راسسچيتاننوي نا 2021-2023 گودى.
نەوبحوديمو ۋلۋچشيت سكرينينگ دەتەي راننەگو ۆوزراستا, ۋسيليت دەياتەلنوست سوتسيالنىح سلۋجب پري ورگانيزاتسيياح پەرۆيچنوي مەديكو-سانيتارنوي پوموششي.
ۋپولنوموچەننىم ورگانام پرەدستويت سوستاۆيت پونياتنىي الگوريتم دەيستۆيي ۆ ۆيدە ەدينوگو مارشرۋتا دليا رەبەنكا س وسوبىمي پوترەبنوستيامي ي ەگو سەمي. س ۋچەتوم يمەيۋششيحسيا ۆ رەگيوناح سپەتسيالنىح ۋچرەجدەنيي ۆ نەم دولجنى بىت پرەدۋسموترەنى ۆسە وكازىۆاەمىە گوسۋدارستۆوم ۋسلۋگي, ناچينايا س مومەنتا روجدەنييا رەبەنكا.
مينيستەرستۆۋ وبرازوۆانييا ي ناۋكي سلەدۋەت پروۆوديت بولەە اكتسەنتيروۆاننۋيۋ رابوتۋ ۆ چاستي رەاليزاتسيي پراۆ وسوبىح دەتەي نا وبرازوۆانيە.
ۋۆەرەن, ۆسە ەتي مەرى بۋدۋت سپوسوبستۆوۆات پولنوتسەننوي رەاليزاتسيي پوتەنتسيالا دەتەي س وسوبىمي پوترەبنوستيامي.
* * *
كەلەسٸ ماڭىزدى مەسەلە – مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ادامدارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ.
ەڭ الدىمەن, بارلىق ساناتتاعى مٷگەدەكتٸكتٸ انىقتاۋ رەسٸمدەرٸن تٷبەگەيلٸ جەڭٸلدەتۋ كەرەك.
قازٸر كٷتٸمگە مۇقتاج ادامداردىڭ ٶزٸنە تيەسٸلٸ ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەردٸ پايدالانۋى ٶتە قيىن. ولار ونسىز دا بەلگٸلٸ نەرسەنٸ دەلەلدەۋ ٷشٸن تٷرلٸ كەڭسەنٸڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋعا مەجبٷر. تسيفرلىق تەحنولوگييالار مەن اۆتوماتتاندىرۋ دەۋٸرٸندە مۇندايعا جول بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان جۇمىس تەسٸلٸن دەرەۋ ٶزگەرتۋ قاجەت.
بٸرىڭعاي اقپاراتتىق قور (بازا) قۇرىپ, جۇرتقا ىڭعايلى ەرٸ جۇمىس ٸستەۋگە وڭتايلى جٷيەنٸ نەگە جاساماسقا?
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ مەن ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ اقپاراتتىق جٷيەلەرٸن بٸرٸكتٸرۋ كەرەك. بۇل جۇمىستى جەدەلدەتۋ قاجەت.
ازاماتتار ٶزدەرٸنە قاجەتتٸ قىزمەتتٸڭ بارلىعىن بٸر عانا مەديتسينالىق مەكەمەدەن الۋعا تيٸس. وسى جوبانى بيىلعى 1 شٸلدەدەن باستاپ سىناق رەتٸندە, ال 2022 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ تولىققاندى جٷزەگە اسىرۋدى تاپسىرامىن.
* * *
اكتۋالەن تاكجە ۆوپروس وبەسپەچەنييا فيزيچەسكوگو دوستۋپا دليا ليتس س ينۆاليدنوستيۋ نا وبەكتى جيلوي, سوتسيالنوي ي ترانسپورتنوي ينفراسترۋكتۋرى.
نەسموتريا نا وپرەدەلەننىي پروگرەسس, ۋ ناس ۆسە ەششە يمەيۋتسيا بولشيە پروبلەمى ۆ داننوي سفەرە.
ۆ چاستنوستي, سترويتەلنىە نورمى ي پراۆيلا بىلي پريۆەدەنى ك مەجدۋنارودنىم ستاندارتام دوستۋپنوستي ۆ 2015 گودۋ.
ودناكو دو سيح پور وتسۋتستۆۋيۋت كريتەريي وتسەنكي دوستۋپنوستي وبەكتوۆ, سپروەكتيروۆاننىح ي سداننىح ۆ ەكسپلۋاتاتسييۋ دو 2015 گودا.
مى داجە ۆۆەلي ادمينيستراتيۆنۋيۋ وتۆەتستۆەننوست زا نەسوبليۋدەنيە ۋسلوۆيي دوستۋپنوستي, نو دەيستۆۋيۋششيە ستاندارتى پرودولجايۋت پوۆسەمەستنو نارۋشاتسيا.
نا پراكتيكە مالوموبيلنىە گراجدانە نە ۆسەگدا يمەيۋت ەلەمەنتارنۋيۋ ۆوزموجنوست ساموستوياتەلنو پوكينۋت سۆوي دوم ي ۆىيتي نا ۋليتسۋ. نە گوۆوريا ۋجە و توم, چتوبى دوبراتسيا دو كاكوگو-ليبو وبەكتا ي پەرەدۆيگاتسيا ۆ نەم. ەتۋ ترەۆوجنۋيۋ ي نەپريەملەمۋيۋ سيتۋاتسييۋ نەوبحوديمو كاردينالنو مەنيات.
نۋجنو سروچنو پرينيات دەيستۆەننىە نورماتيۆنىە پراۆوۆىە اكتى دليا وبەسپەچەنييا بەزبارەرنوگو دوستۋپا ليتس س وگرانيچەننىمي ۆوزموجنوستيامي ك ۆوسترەبوۆاننىم وبەكتام پو پرينتسيپۋ «وت پوروگا دو پوروگا».
ۆ ەتوي سۆيازي مەستنىم يسپولنيتەلنىم ورگانام سلەدۋەت رازرابوتات سپيسوك يلي كارتۋ ۆوسترەبوۆاننىح وبەكتوۆ.
ونا دولجنا ۆكليۋچات ۆسە نايبولەە پوسەششاەمىە ورگانيزاتسيي – تسەنترى وبسلۋجيۆانييا ناسەلەنييا, مەديتسينسكيە, وبرازوۆاتەلنىە ي درۋگيە ۋچرەجدەنييا.
نا ەيو بازە اكيمى پريۆەدۋت ەتي وبەكتى ۆ پولنوە سووتۆەتستۆيە س ترەبوۆانييامي. كونكرەتنىح ي سيستەمنىح ۋلۋچشەنيي ۆ داننوي سفەرە جدۋت تىسياچي ناشيح سووتەچەستۆەننيكوۆ.
تٶرتٸنشٸ. ادام قۇقىعىن قورعاۋ.
ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ – ماڭىزدى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ. بۇل ورايدا ەلەمدٸك ٷردٸستەردٸ باسشىلىققا الۋىمىز قاجەت.
قازٸر ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قورعاۋ كەزٸندە الدىن الۋ شارالارىنا باسىمدىق بەرٸلەدٸ. بۇل – حالىقارالىق تەجٸريبە.
ەسٸرەسە, كەسٸپتٸك قاتەرلەردٸ باعالاۋ جەنە ولاردى رەتتەۋدٸڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸن قۇرۋ – ايرىقشا نازاردا. ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ بارىسىندا وسى قاعيداتتاردى نەگٸزگە الۋ كەرەك.
قاۋٸپ-قاتەردٸ انىقتاپ, ونىڭ الدىن الۋ تەسٸلدەرٸن ەنگٸزۋٸمٸز قاجەت. بۇل – جۇمىسشىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا زاردابىن تيگٸزەتٸن ٶندٸرٸستٸك تٷيتكٸلدەردٸ بارىنشا ازايتۋ دەگەن سٶز.
ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز قازٸر مۇنداي مەسەلەگە ەبدەن كەش مەن بەرەمٸز.
قازاقستاندا ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ
ٸس-شارالار جوسپارىن ەزٸرلەگەن جٶن. بۇل قۇجاتتى ٷكٸمەت, جۇمىس بەرۋشٸلەر جەنە كەسٸپوداق ٶكٸلدەرٸ بٸرلەسە دايىنداعانى ابزال.
ٸرٸ جەنە ورتا كەسٸپورىنداردىڭ يەلەرٸ مەن باسشىلارى جۇمىسشىلاردىڭ ەلەۋمەتتٸك تالاپتارىن نازاردا ۇستاۋى قاجەت.
كومپانييالاردا ەلەۋمەتتٸك ٷيلەسٸم بولۋعا تيٸس.
* * *
پەرەدوۆىە مەجدۋنارودنىە ستاندارتى دولجنى راسپروسترانياتسيا نا ۆسيۋ سفەرۋ زاششيتى پراۆ چەلوۆەكا ۆ ناشەي سترانە.
پولنوتسەننىم ينسترۋمەنتوم وتسەنكي كاچەستۆا رەاليزاتسيي پراۆ چەلوۆەكا ياۆليايۋتسيا ينديكاتورى يح سوبليۋدەنييا.
ۆ تەكۋششەي ميروۆوي پراكتيكە سۋششەستۆۋيۋت 14 گلوبالنىح ينديكاتوروۆ, رازرابوتاننىح ۋپراۆلەنيەم ۆەرحوۆنوگو كوميسسارا ورگانيزاتسيي وبەدينەننىح ناتسيي پو پراۆام چەلوۆەكا. پرەدلاگايۋ نا يح وسنوۆە ناچات پوەتاپنوە ۆنەدرەنيە ناتسيونالنىح ينديكاتوروۆ وتسەنكي سوبليۋدەنييا پراۆ چەلوۆەكا.
سچيتايۋ, چتو تاكوي شاگ ۋسيليت پروۆوديمۋيۋ گوسۋدارستۆەننۋيۋ پوليتيكۋ ۆ ەتوي سفەرە.
* * *
ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىنا «ەلەۋمەتتٸك كەسەلدەر» زالالىن تيگٸزەدٸ.
شىلىم شەگۋگە, ٸشٸمدٸككە جەنە ەسٸرتكٸگە تەۋەلدٸ بولۋ – كەڭٸنەن تارالعان جاعىمسىز ەدەتتەر.
بۇعان قوسا سوڭعى كەزدە جاستار اراسىندا لۋدومانييا, ياعني قۇمار ويىندارعا تەۋەلدٸلٸك بەلەڭ الۋدا. بۇل كەسەلدەن قۇمارپازداردىڭ ٶزدەرٸ عانا ەمەس, ولاردىڭ وتباسى, تۋىستارى مەن جاقىندارى زارداپ شەگەدٸ.
جاسٶسپٸرٸمدەرٸمٸز زاماناۋي تەحنولوگييالاردىڭ ىقپالىمەن قۇمار ويىندارىنا وڭاي شىرمالاتىن بولدى.
بۋكمەكەرلەر مەن كازينولار ينتەرنەتتە تولاسسىز جارناما جاساپ, جۇرتتى ەرٸكسٸز ەلٸكتٸرۋدە. مەملەكەت بۇعان شەكتەۋ قويۋ ٷشٸن بٸرقاتار ماڭىزدى شارالار قابىلدادى. بٸراق, بۇل شارالار, ەرينە, جەتكٸلٸكسٸز.
جاس ۇرپاقتى قۇمار ويىننىڭ زيياندى ىقپالىنان جان-جاقتى قورعاۋىمىز كەرەك. مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن جاڭا تەسٸلدەردٸ قولدانۋ قاجەت.
بالالاردى جەنە كەنٸگٸ قۇمارپازداردى ويىنعا تارتقان نەمەسە سونداي جاعدايعا جول بەرگەن زاڭدى تۇلعالار ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلۋعا تيٸس. قاجەت بولسا, ولاردى ليتسەنزيياسىنان ايىرامىز.
قازٸر وسىنداي زاڭسىز قىزمەتٸ ٷشٸن جەكە تۇلعالارعا 200 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش كٶلەمٸندە عانا ايىپپۇل سالىنادى.
شەتەل ازاماتتارىنىڭ ەل اۋماعىندا قۇمار ويىنداردى زاڭسىز جٷرگٸزٸپ, لوتەرەيا ۇيىمداستىرۋ ارقىلى تابىس تابۋىنا تىيىم سالۋ كەرەك.
لۋدومانيياعا جان-جاقتى توسقاۋىل قويۋعا تيٸسپٸز. بۇل رەتتە, زاڭنامالىق شارا قابىلداۋمەن شەكتەلٸپ قالۋعا بولمايدى. وسىنداي جاعدايدىڭ الدىن الۋ ماقساتىمەن تيٸمدٸ تەسٸلدەر قولدانۋ قاجەت.
زاڭسىز ويىن بيزنەسٸمەن كٷرەسۋ ٷشٸن قوعامدىق باقىلاۋدى كٷشەيتۋ اسا ماڭىزدى. وسى مٸندەتتەردٸ ورىنداۋعا قۇزىرلى ورگاندار بەلسەندٸ اتسالىسۋى كەرەك.
* * *
وسترەيشەي سوتسيالنوي پروبلەموي ياۆلياەتسيا بىتوۆوە ناسيليە ۆ وتنوشەنيي جەنششين.
ەجەگودنو ۆ ناشەي سترانە رەگيستريرۋەتسيا بولەە 2,5 تىسياچي پرەستۋپلەنيي پروتيۆ جەنششين, ۆ توم چيسلە س لەتالنىمي يسحودامي.
ناسيليە پروتيۆ جەنششين ليشاەت يح پولنوتسەننوگو ۋچاستييا ۆ جيزني وبششەستۆا ي وكازىۆاەت نەگاتيۆنوە ۆلييانيە نا ينستيتۋت سەمي. رەشەنيە ەتوگو نابولەۆشەگو ۆوپروسا ۆوزموجنو تولكو وبششيمي ۋسيلييامي گوسورگانوۆ ي نەپراۆيتەلستۆەننىح ورگانيزاتسيي.
پري ەتوم كليۋچەۆايا رول زدەس وتۆوديتسيا سپەتسيالنىم پودرازدەلەنييام مينيستەرستۆا ۆنۋترەننيح دەل پو زاششيتە جەنششين ي دەتەي وت ناسيلييا, سوزداننىم ەششە ۆ 1999 گودۋ. وني دولجنى بىت ەففەكتيۆنىم زۆەنوم ۆزايمودەيستۆييا پوليتسيي س گراجدانسكيم وبششەستۆوم.
ودناكو ۆ سۆوە ۆرەميا يح شتاتنايا چيسلەننوست بىلا سوكراششەنا پوچتي ناپولوۆينۋ, پريچەم ۆ تەح رەگيوناح, گدە نايبولەە چاستو فيكسيرۋيۋتسيا فاكتى بىتوۆوگو ناسيلييا. ەتۋ پروبلەمۋ نا پلوششادكە سوۆەتا پودنيمالا سوتسيولوگ گۋلميرا يلەۋوۆا.
پورۋچايۋ مينيستەرستۆۋ ۆنۋترەننيح دەل پو ۆوزموجنوستي ۆوسستانوۆيت شتات سپەتسپودرازدەلەنيي پو زاششيتە جەنششين ي دەتەي وت ناسيلييا.
ۆ ەتوي سۆيازي وتمەچۋ ينيتسياتيۆۋ ايگۋل ورىنبەك. ونا پرەدلوجيلا ۆۆەستي سپەتسياليزاتسييۋ جەنششين-سلەدوۆاتەلەي پو ناسيلستۆەننىم پرەستۋپلەنييام, سوۆەرشەننىم پروتيۆ جەنششين ي دەتەي. ەتو پوزۆوليت نە دوپۋسكات فاكتى پرەدۆزياتوگو ي نەتاكتيچنوگو وتنوشەنييا ك پوتەرپەۆشيم.
راحيم وشاكباەۆ پەرەدال منە پيسمو-وبراششەنيە ۆيدنىح يۋريستوۆ ي وبششەستۆەننىح دەياتەلەي س پروسبوي زاكونوداتەلنو ۋجەستوچيت ناكازانيە زا سەمەينو-بىتوۆوە ناسيليە. ەتۋ ينتەرەسنۋيۋ ينيتسياتيۆۋ سلەدۋەت شيروكو وبسۋديت ي ۆوزموجنو مى پريمەم سووتۆەتستۆۋيۋششيە مەرى ۆ زاكونوداتەلنوم پوريادكە.
سلەدۋيۋششيي ۆاجنىي ۆوپروس – وبەسپەچەنيە پراۆ چەلوۆەكا ۆ پەنيتەنتسيارنىح ۋچرەجدەنيياح ي سلۋجەبنىح پومەششەنيياح پوليتسيي.
پراكتيكا پوكازىۆاەت, چتو دەيستۆۋيۋششايا سيستەما ۆيدەونابليۋدەنييا نە ۆ پولنوي مەرە وبەسپەچيۆاەت مونيتورينگ پرويسحودياششەگو ۆ ستەناح ەتيح زاۆەدەنيي.
منوگيە مەستا ۆ نيح ۆسە ەششە وستايۋتسيا ۆنە پوليا زرەنييا.
نۋجنو پەرەسموترەت كونتسەپتسييۋ ۆيدەوكونتروليا دەياتەلنوستي پراۆووحرانيتەلنىح ورگانوۆ, وسوبەننو ۆ چاستي ۋسترانەنييا فاكتوروۆ, سپوسوبستۆۋيۋششيح ۋكرىتييۋ پروتيۆوپراۆنىح دەيستۆيي.
يمەننو پوەتومۋ ۆ سۆوەم پوسلانيي يا پورۋچيل ۆنەدريت سيستەمۋ ۆيدەونابليۋدەنييا, كوتورايا دولجنا وحۆاتيت ۆسە «نەۆيديمىە» ۋچاستكي.
تەپەر دليا دوستيجەنييا پوستاۆلەننوي تسەلي مينيستەرستۆۋ ۆنۋترەننيح دەل سوۆمەستنو س زاينتەرەسوۆاننىمي گوسورگانامي ي پراۆوزاششيتنيكامي نۋجنو رازرابوتات پلان كونكرەتنىح دەيستۆيي. پريچەم رەچ يدەت نە تولكو و كونترولە دەيستۆيي سوترۋدنيكوۆ پراۆووحرانيتەلنىح ورگانوۆ, نو ي زاكليۋچەننىح. پوسكولكۋ مى زناەم, چتو وني يسپولزۋيۋت پراكتيكۋ پروۆوكاتسيوننىح دەيستۆيي ۆ ادرەس سوترۋدنيكوۆ پراۆووحرانيتەلنىح ورگانوۆ. تو ەست كونترول بۋدەت وبويۋدنىي, ي, ساموە گلاۆنوە, بۋدەت وبەسپەچەنا پروزراچنوست. ۆ رەزۋلتاتە مى سموجەم پرينيمات سووتۆەتستۆۋيۋششيە رەشەنييا. بۋدەت ياسنا ۆسيا كارتينا.
ۆ رامكاح ەتوگو پروەكتا اكتيۆنۋيۋ رابوتۋ پروۆوديت جەميس تۋرماگامبەتوۆا.
مى دولجنى پولۋچيت چەتكۋيۋ كارتينۋ توگو, گدە ي كاك سودەرجاتسيا زادەرجاننىە, پودوزرەۆاەمىە ي وسۋجدەننىە, كاكيە مەرى ۆ وتنوشەنيي نيح پرينيمايۋت پرەدستاۆيتەلي پراۆوپوريادكا.
* * *
سترويتەلستۆو پراۆوۆوگو گوسۋدارستۆا نەۆوزموجنو بەز سيلنوي ي نەزاۆيسيموي ادۆوكاتۋرى.
ەففەكتيۆنوست گوساپپاراتا ۆ زناچيتەلنوي ستەپەني سۆيازانا س سوزدانيەم ۆوزموجنوستەي دليا پروفەسسيونالنوي زاششيتى پراۆ ي ينتەرەسوۆ گراجدان ي پرەدپريياتيي.
وت ەتوگو تاكجە زاۆيسيت ۋروۆەن پرەدپرينيماتەلسكوي ي ينۆەستيتسيوننوي اكتيۆنوستي ۆ سترانە.
پوەتومۋ رول ادۆوكاتا زدەس سلوجنو پەرەوتسەنيت.
ۆ رامكاح ناتسيونالنوگو سوۆەتا ادۆوكاتسكايا پروبلەماتيكا نەودنوكراتنو پودنيمالاس ايمان ۋماروۆوي.
منوگيە ينيتسياتيۆى چلەنوۆ سوۆەتا ناشلي وتراجەنيە ۆ زاكونوپروەكتە «و ۆنەسەنيي يزمەنەنيي ي دوپولنەنيي ۆ نەكوتورىە زاكونوداتەلنىە اكتى رەسپۋبليكي كازاحستان پو ۆوپروسام ادۆوكاتسكوي دەياتەلنوستي ي يۋريديچەسكوي پوموششي».
ۆ چاستنوستي, موجنو وتمەتيت پرەدلوجەنيە پو يسكليۋچەنييۋ نورمى و پوجيزنەننوم ليشەنيي ادۆوكاتوۆ ليتسەنزيي زا پروستۋپكي, سۆيازاننىە س نەسوبليۋدەنيەم پروفەسسيونالنوي ەتيكي, پرينتسيپوۆ وكازانييا يۋريديچەسكوي پوموششي.
وتدەلنوگو ۆنيمانييا زاسلۋجيۆايۋت نوۆەللى پو پوۆىشەنييۋ سوستيازاتەلنوستي ستورون, وبەسپەچەنييۋ راۆەنستۆا پروكۋرورا ي ادۆوكاتا ۆ سۋدەبنوم پروتسەسسە.
پروشۋ پارلامەنتاريەۆ پري راسسموترەنيي داننوگو زاكونوپروەكتا پرينيات ۆو ۆنيمانيە پرەدلوجەنييا چلەنوۆ ناتسيونالنوگو سوۆەتا.
بەسٸنشٸ. ساياسي رەفورمالاردى جٷيەلٸ نەگٸزدە جٷزەگە اسىرۋ.
ۇلتتىق كەڭەس باستاماشى بولعان رەفورمالاردىڭ ەكٸ توپتاماسى ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸنە تىڭ سەرپٸن بەردٸ.
بٸز قازٸردٸڭ ٶزٸندە سول ماڭىزدى باستامالاردىڭ جەمٸسٸن كٶرٸپ وتىرمىز.
جەتٸنشٸ شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتٸڭ بٸرٸنشٸ سەسسيياسىنىڭ اشىلۋىندا مەن ساياسي رەفورمالاردىڭ ٷشٸنشٸ توپتاماسىن ۇسىندىم.
وعان ۇلتتىق كەڭەس مٷشەلەرٸنٸڭ, ساياسي پارتييالاردىڭ, ساراپشىلار مەن ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸنٸڭ ۇسىنىستارى نەگٸز بولدى.
قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸن ودان ەرٸ دامىتىپ, ادام قۇقىعىن قورعاۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن تىڭ باستامالار كٶتەرۋ ٶتە ماڭىزدى. سونداي-اق بۇل ساياسي بەسەكەنٸ كٷشەيتەدٸ, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك ساياساتقا ىقپال ەتۋ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرادى.
ساياسي رەفورمالاردىڭ ٷشٸنشٸ توپتاماسىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قولدانىستاعى زاڭناماعا تٷزەتۋ ەنگٸزٸلەدٸ.
قۇزىرلى ورگاندارعا تيٸستٸ زاڭ جوبالارىن جەدەل ەزٸرلەۋدٸ تاپسىرامىن.
ۇلتتىق كەڭەسكە مٷشە پارلامەنت دەپۋتاتتارى جەنە بٷكٸل دەپۋتاتتىق كورپۋس بۇل جۇمىسقا بەلسەنە كٸرٸسەدٸ دەپ سەنەمٸن.
وسى سالاداعى جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەر ەل ٸشٸندە عانا ەمەس, حالىقارالىق بايقاۋشىلار تاراپىنان دا كەڭ قولداۋ تابۋدا.
مەنٸڭ بٸرقاتار شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرٸم جەنە بەدەلدٸ ساراپشىلار ەلٸمٸزدە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمالار تۋرالى وڭ پٸكٸر ايتۋدا.
ولار ساياسي جاڭعىرۋدىڭ سان قىرلى جەنە كٷردەلٸ ٷدەرٸس ەكەنٸن ٶتە جاقسى تٷسٸنەدٸ.
ال, رەفورمالاردى سىنايتىندار كٶبٸنەسە مەسەلەگە ٷستٸرت قارايدى نەمەسە جاعدايىمىزدىڭ ەرەكشەلٸگٸن ەدەيٸ تٷسٸنگٸسٸ كەلمەيدٸ.
بٸز تٷيتكٸلدٸ تۇستارىمىزدى جاقسى بٸلەمٸز. ۇستانىمىمىز – ايقىن.
بارلىق مەسەلەلەردٸ كەڭ اۋقىمدى ديالوگ پەن مەمٸلە ارقىلى بٸرتٸندەپ شەشەمٸز.
ساياسي جاڭعىرۋدى مٸندەتتٸ تٷردە جٷزەگە اسىرامىز. بۇل – بٸزدٸڭ ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان نەگٸزگٸ ماقساتتارىمىزدىڭ بٸرٸ. مەن وسى مەسەلەگە ايرىقشا مەن بەرٸپ وتىرمىن.
بٸز رەفورمالاردى بٸرەۋگە ۇناۋ ٷشٸن, ولاردىڭ الدىندا جاقسى كٶرٸنۋ ٷشٸن نە بولماسا بٸرەۋلەرگە ەسەپ بەرۋ ٷشٸن جٷرگٸزٸپ وتىرعانىمىز جوق.
رەفورمالاردى ەشكٸمگە جالتاقتاماي, ۇدايى ٸسكە اسىراتىن بولامىز.
باستى ماقسات – ەلٸمٸزدٸڭ كٷش-قۋاتىن, ەلەۋەتٸن نىعايتۋ جەنە ەڭ الدىمەن, حالقىمىزدىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ ٷشٸن تيٸمدٸ شەشٸمدەر قابىلداۋ. بۇعان ەشكٸمنٸڭ كٷمەنٸ بولماۋعا تيٸس.
تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە – ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ تەجٸريبەسٸن دامىتۋ جەنە جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدەگٸ سايلاۋ ينستيتۋتىن نىعايتۋ.
اۋىلدا, اۋداندا تۇراتىن ەربٸر جان ٶزٸنٸڭ جەنە وتباسىنىڭ بولاشاعىنا ٶزٸ جاۋاپتى ەكەنٸن سەزٸنۋگە تيٸس. ولاردىڭ پٸكٸرٸ بارىنشا ەسكەرٸلۋٸ كەرەك.
مەن بىلتىرعى جولداۋىمدا ٷكٸمەتكە جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردىم. تيٸستٸ جۇمىستار اتقارىلۋدا.
بۇل قۇجاتتىڭ جوباسىن رەفورمالار جٶنٸندەگٸ جوعارى كەڭەس الداعى ۋاقىتتا قارايتىن بولادى.
ال, بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا مەسەلەنٸ كەيٸنگە ىسىرماي, تيٸستٸ زاڭ جوباسىن دايىنداۋعا كٸرٸسۋ كەرەك.
ستراتەگييالىق ماڭىزى بار وسى قۇجاتتاردا بٷگٸنگٸ احۋالدىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ ەسكەرٸلۋگە تيٸس.
* * *
قازٸر بٸز كەنتتەردٸڭ, اۋىلدار مەن اۋىلدىق وكرۋگتەردٸڭ ەكٸمدەرٸن تٸكەلەي سايلاۋعا دايىندالىپ جاتىرمىز.
سايلاۋ بيىل شامامەن تامىز-جەلتوقسان ايلارى اراسىندا ٶتەدٸ.
وسى جىلى 786 اۋىل ەكٸمٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ اياقتالادى. ياعني, 800 جۋىق ەلدٸ-مەكەندٸ قامتيتىن جەرگٸلٸكتٸ سايلاۋ ناۋقانى ٶتەدٸ. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸندەگٸ ەلەۋلٸ وقيعا بولماق.
سايلاۋ تۋرالى زاڭناماعا ەنگٸزٸلەتٸن بارلىق ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار پىسىقتالۋدا. تيٸستٸ زاڭ الداعى ۋاقىتتا قابىلدانادى. سودان كەيٸن عانا كەنتتەردٸڭ, اۋىلدار مەن اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸنٸڭ تٸكەلەي سايلاۋىنا قاجەتتٸ بارلىق نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق نەگٸز تولىعىمەن قالىپتاسادى دەپ ايتا الامىز. بٸراق, بٸز مۇنىمەن شەكتەلٸپ قالمايمىز.
كەلەسٸ ماڭىزدى قادام – اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ تٸكەلەي سايلاۋى.
مەن بۇل سايلاۋدى 2024 جىلى ٶتكٸزۋ كەرەك دەپ سانايمىن. وسى باستاما ەلٸمٸزدٸ دەموكراتييالاندىرۋعا جەنە جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ ينستيتۋتىن نىعايتۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسادى دەپ سەنەمٸن.
تٷپتەپ كەلگەندە, اۋدانداردا سايلاۋ ٶتكٸزۋ حالىق بيلٸگٸن ورناتۋدىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ بولماق. سوندىقتان قۇزىرلى مەملەكەتتٸك ورگاندارعا قاجەتتٸ دايىندىق جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ تاپسىرامىن.
* * *
كازاحستان وتنوسيتسيا ك منوگوچيسلەننوي گرۋپپە ستران, گدە زاپرەششەنو دۆوينوە گراجدانستۆو.
سووتۆەتستۆۋيۋششايا نورما ەست ۆ ناشەي كونستيتۋتسيي.
ودناكو ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا مى ۆسە چاششە فيكسيرۋەم فاكتى ناليچييا دۆوينوگو گراجدانستۆا داجە ۋ گوسۋدارستۆەننىح سلۋجاششيح. ەتو نەدوپۋستيمو پو پونياتنىم پريچينام.
داننايا پروبلەما وچەن سەرەزنايا, پوسكولكۋ كاساەتسيا ناتسيونالنوي بەزوپاسنوستي. نۋجنو پرەسەكات پودوبنىە فاكتى.
ۆ پروشلوم گودۋ ۆ سۆوەم پوسلانيي يا دال پورۋچەنيە ۋۆولنيات س زانيماەمىح دولجنوستەي گوسۋدارستۆەننىح سلۋجاششيح, رۋكوۆوديتەلەي كۆازيگوسۋدارستۆەننىح ورگانيزاتسيي ۆ سلۋچاە ۆىياۆلەنييا ۋ نيح دۆوينوگو گراجدانستۆا.
پروشۋ پراۆيتەلستۆو ي اگەنتستۆو پو دەلام گوسۋدارستۆەننوي سلۋجبى دولوجيت و رەزۋلتاتاح پرودەلاننوي رابوتى.
پو ۆسەي ۆيديموستي, ترەبۋەتسيا ەششە بولەە ۋجەستوچيت وتۆەتستۆەننوست زا تاكيە نارۋشەنييا.
* * *
حالقىمىز ٷشٸن جەر مەسەلەسٸ قاشاندا اسا ماڭىزدى.
بۇل – مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ بەرٸك نەگٸزٸ جەنە قاسيەتتٸ سيمۆولى.
قازاقتىڭ جەرٸ شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايدى دەپ بٸرنەشە رەت ايتتىم.
بۇل مەسەلەگە قاتىستى قاۋەسەتتەردٸ توقتاتۋ قاجەت.
سوندىقتان, مەن مىناداي ناقتى شەشٸمدەر قابىلدادىم.
بٸرٸنشٸدەن, شەتەلدٸكتەرگە جەنە شەتەلدٸك زاڭدى تۇلعالارعا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن ساتۋعا, جالعا بەرۋگە زاڭ جٷزٸندە بٸرجولا تىيىم سالۋدى تاپسىرامىن.
بۇل شەتەلدٸكتەردٸڭ ٷلەسٸ بار زاڭدى تۇلعالارعا دا قاتىستى. مەن مۇنى پرەزيدەنتتٸڭ زاڭ شىعارۋ باستاماسى ارقىلى جەدەل تٷردە جٷزەگە اسىرۋ قاجەت دەپ شەشتٸم.
پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ دەل وسى مەسەلەگە بايلانىستى تيٸستٸ زاڭ جوباسىن ەزٸرلەۋٸ كەرەك.
ەكٸنشٸدەن, بٸر ايدىڭ ٸشٸندە جەر رەفورماسى جٶنٸندەگٸ كوميسسييانى قۇرىپ, 25 ناۋرىزدا جۇمىسقا كٸرٸسۋدٸ تاپسىرامىن. كوميسسييانىڭ قۇرامىنا اگرارلىق سەكتوردىڭ بەدەلدٸ ٶكٸلدەرٸن جەنە جەر مەسەلەسٸن جەتٸك بٸلەتٸن ساراپشىلاردى قوسۋ كەرەك.
ٷشٸنشٸدەن, ٷكٸمەتكە بيىلعى تامىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيٸن جەر رەفورماسىنىڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ورتاق مەمٸلە ارقىلى تٷبەگەيلٸ بايلام جاساۋدى تاپسىرامىن.
تٶرتٸنشٸدەن, كوميسسييا جۇمىسىنىڭ ەربٸر كەزەڭٸ جەنە وندا ۇسىنىلعان شارالار تۋرالى حالىقتى ٷنەمٸ حاباردار ەتٸپ وتىرۋ كەرەك.
باستى مٸندەتتٸڭ بٸرٸ – كوميسسييا جۇمىسىنىڭ جەنە شەشٸم قابىلداۋدىڭ مەيلٸنشە اشىقتىعىن كٶرسەتۋ.
بٸز جەرگە قاتىستى قوعام تاراپىنان كٶتەرٸلگەن بارلىق مەسەلەنٸ دۇرىس جەنە تيٸمدٸ شەشە الامىز دەپ سەنەمٸن.
بۇل شەشٸمدەر, ەڭ الدىمەن, ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا جەنە ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالعان.
ەڭ باستىسى, جەر شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايتىنى تۋرالى تٷبەگەيلٸ شەشٸم قابىلداندى.
قۇرمەتتٸ كەڭەس مٷشەلەرٸ!
بٷگٸنگٸ وتىرىستا اۋقىمدى ەرٸ ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ تالقىلادىق.
ەلٸمٸزدٸ جٷيەلٸ رەفورمالاۋعا قاجەتتٸ ناقتى شارالاردى ايقىندادىق, تيٸستٸ شەشٸمدەردٸ قابىلدادىق.
بيىل – مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن ەرەكشە جىل.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلدىق بەلەسٸن اتاپ ٶتەمٸز. سونداي-اق بۇل – ايرىقشا سىن-قاتەرلەر كەزەڭٸ.
بٸز كەز-كەلگەن قيىندىققا دايىن بولۋىمىز كەرەك. ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاقتاعى دامۋ جولى وسى سىننان سٷرٸنبەي ٶتۋٸمٸزگە بايلانىستى.
بٸز جوسپارلاعان ٶزگەرٸستەردٸ ويداعىداي جٷزەگە اسىرۋعا كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ سالۋىمىز كەرەك.
بارلىق نەگٸزگٸ باعىتتار مەن سالالار بويىنشا العا ٸلگەرٸلەۋٸمٸز قاجەت. بۇل ماقساتقا سىندارلى جەنە ٶزارا سەنٸمدٸ ديالوگتىڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزۋگە بولادى.
* * *
فورميروۆانيە ەففەكتيۆنىح ۆەرتيكالنىح سۆيازەي مەجدۋ گوسۋدارستۆوم ي وبششەستۆوم – ودنا يز ۆاجنەيشيح زاداچ ناتسيونالنوگو سوۆەتا.
ناريادۋ س ەتيم ەگو ميسسيەي ياۆلياەتسيا ي ۆىسترايۆانيە كونسترۋكتيۆنوگو گوريزونتالنوگو ديالوگا مەجدۋ رازليچنىمي وبششەستۆەننىمي گرۋپپامي, ليدەرامي منەنيي.
ك سوجالەنييۋ, سەگودنيا مى نابليۋداەم سنيجەنيە كاچەستۆەننوگو ۋروۆنيا وبششەستۆەننوي ديسكۋسسيي.
نەرەدكي سيتۋاتسيي, كوگدا تە يلي ينىە دەياتەلي ۆ پوگونە زا «حايپوم» بۋدوراجات ي ۆۆوديات ۆ زابلۋجدەنيە گراجدان نيچەم نە پودكرەپلەننىمي ي وتكروۆەننو پوپۋليستسكيمي زاياۆلەنييامي.
ياركيي پريمەر – دەسترۋكتيۆنايا پوزيتسييا تاك نازىۆاەمىح انتيۆاكسەروۆ.
ناستوراجيۆاەت نەپريميريموست ۆزگليادوۆ, ودنوبوكوست پودحودوۆ ۆ وبسۋجدەنيي رازليچنىح سوتسيالنو زناچيمىح ۆوپروسوۆ.
ۆسە ەتو ۆەدەت ك دەزوريەنتاتسيي وبششەستۆا, فورميرۋەت اتموسفەرۋ نەدوۆەرييا درۋگ ك درۋگۋ ي, ۆ كونەچنوم سچەتە, تورموزيت پروگرەسس ناتسيي.
نەدوپۋستيمو, چتوبى تاكيە نەگاتيۆنىە پروياۆلەنييا ستالي دومينيرۋيۋششەي تەندەنتسيەي.
وبششەستۆەننايا دەياتەلنوست – ەتو ۆىسوكايا ميسسييا, نو ۆ توجە ۆرەميا ەتو ي ۆىسوكايا وتۆەتستۆەننوست, پرەجدە ۆسەگو, پەرەد سوگراجدانامي.
وچەن ۆاجنو پونيمات پوسلەدستۆييا سۆويح سلوۆ ي دەيستۆيي.
زاداچا ناتسيونالنوگو سوۆەتا - سپوسوبستۆوۆات فورميروۆانييۋ گارمونيچنوي وبششەستۆەننوي سرەدى, ۋكورەنەنييۋ نورم تسيۆيليزوۆاننوگو ديالوگا.
ۆى دولجنى زاداۆات تون ۆ ەتوم ۆوپروسە.
بۇل رەتتە, «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى باستى رٶل اتقاراتىنىن قايتالاپ ايتقىم كەلەدٸ. سونىڭ ارقاسىندا ەلەۋمەتتٸك ەرٸپتەستٸك پەن جاناشىرلىق دەستٷرٸ نىعايا تٷسەرٸ سٶزسٸز.
جۇرتشىلىق وڭ ٶزگەرٸستەرگە ٶز ٷلەسٸن قوسىپ جاتقانىن سەزٸنۋگە تيٸس.
بٸز جاڭعىرۋدىڭ تٷپكٸ ماقساتى ەدٸل قوعام قۇرۋ ەكەنٸنە ەردايىم باسا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. ەر ازاماتىمىز ساياساتتا, ەكونوميكادا جەنە ەلەۋمەتتٸك سالادا تەڭ قۇقىقتارعا يە بولۋى كەرەك.
ازاماتتاردىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋ جەنە ولاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ – مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ باعىتى. وسىنى ۇمىتپاعان جٶن.
بٸزگە ناقتى ٸس پەن ناقتى نەتيجەگە جەتكٸزەتٸن يدەولوگييا قاجەت. وسىنداي ايقىن ۇستانىم ححٸ عاسىردا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىمىزعا جول اشادى.
بارشاڭىزعا راقمەت!
بارشاڭىزعا تابىس تٸلەيمٸن!
