بٷگٸندە وتاندىق عىلىم سالاسى قانداي جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزە الدى? بولاشاقتا بۇل سالادا قانداي ٶزگەرٸستەر بولۋى مٷمكٸن? سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا عالىمدارىمىزدىڭ قوسقان ٷلەسٸ قانداي? بۇل ساۋالدارعا تاياۋدا قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ اسحات ايماعامبەتوۆ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«بٸز عىلىمنىڭ دامۋىنا زور ٷلەس قوسىپ كەلە جاتقان عالىمدارىمىزدى ماقتان تۇتامىز. ەلٸمٸزدەگٸ عىلىم سالاسىنىڭ ەلەۋەتٸ زور. مەسەلەن, بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ كوروناۆيرۋسقا قارسى ەزٸرلەگەن ۆاكتسيناسىن ەرەكشە اتاپ ٶتۋگە بولادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا عىلىم سالاسىنىڭ جەتٸستٸكتەرٸ ايتارلىقتاي كٶپ, دەگەنمەن پروبلەمالار دا جوق ەمەس. سوندىقتان بٸز ٶز تاراپىمىزدان ەلٸمٸزدەگٸ عىلىمنىڭ ودان ەرٸ دامۋى ٷشٸن كەشەندٸ شارالار قابىلداپ جاتىرمىز», - دەپ جازعان ەدٸ مينيستر Facebook پاراقشاسىندا .
جالپى, قازاقستاننىڭ عىلىم سالاسىندا 21 782 ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ 35 پايىزى عىلىمي نەمەسە اكادەمييالىق دەرەجەگە يە. ناقتى ايتقاندا, ولاردىڭ 1 697-سٸ عىلىم دوكتورى, 4 165-ٸ عىلىم كانديداتى, 1 340-ى PhD دوكتورى جەنە 293-ٸ بەيٸن بويىنشا دوكتورى. عالىمداردىڭ 34 پايىزى – 35 جاسقا تولماعان; 43 پايىزى – 35 جاستان 54 جاسقا دەيٸنگٸلەر; 23 پايىزى – 55 جاستان اسقاندار. ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ – 54, ەرلەر ٷلەسٸ – 46 پايىز. 2021 جىلعى 1 سەۋٸردەگٸ جاعداي بويىنشا قر بعم عىلىم كوميتەتٸ عىلىمي جەنە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتٸڭ 1 034 سۋبەكتٸسٸن اككرەديتتەدٸ. ولاردىڭ 626-سى زاڭدى جەنە 408-ٸ جەكە تۇلعا سانالادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جان-جاقتى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا عىلىمدى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸ سوڭعى ەكٸ جىلدا شامامەن ەكٸ ەسەگە ارتتى. 2025 جىلعا قاراي عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸن جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 1 پايىزىنا دەيٸن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. بۇل وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ٷلكەن سەرپٸن بەرەرٸ سٶزسٸز.
ەگەر بۇعان دەيٸن بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ گرانتتىق جەنە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرستارى ٷش جىلدا بٸر رەت جٷرگٸزٸلسە, ەندٸ ولار جىل سايىن ٶتكٸزٸلەتٸن بولادى. تەك ٶتكەن جىلى 5 كونكۋرس ٶتكٸزٸلدٸ. سونىمەن قاتار العاش رەت گرانتتاردىڭ جاڭا تٷرلەرٸ (ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعان, قىسقا مەرزٸمدٸ, جەكە, جاس عالىمدارعا ارنالعان جەنە ت.ب) ەنگٸزٸلدٸ. بۇل كٶپتەگەن پەرسپەكتيۆتٸ عىلىمي يدەيالارعا مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
دوكتورانتتاردىڭ ستيپەنديياسى 80 پايىزعا ۇلعايدى. بۇدان بىلاي ولاردىڭ ستيپەنديياسى جىل سايىن 15 پايىزعا ٶسٸپ وتىرادى جەنە 2025 جىلعا قاراي 260 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايتىن بولادى. جاس عالىمداردى قولداۋ ٷشٸن دوكتورانتۋرادان كەيٸنگٸ زەرتتەۋلەرگە باعىتتالعان ارنايى گرانتتار بٶلۋ جٷزەگە اسىرىلادى.
«بٸز ٷشٸن ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا تٷسۋ كەزٸندەگٸ اشىقتىق پەن مەريتوكراتييانى ارتتىرۋ ماڭىزدى. سوندىقتان ٶتكەن جىلى ماگيستراتۋراعا تٷسۋ ٷشٸن ەمتيحانداردى العاش رەت ەلەكتروندىق فورماتتا ٶتكٸزدٸك. بيىلدان باستاپ دوكتورانتۋراعا تٷسۋ ەمتيحاندارى دا وسىنداي فورماتتا ٶتپەك. عىلىمي قوعامداستىقپەن ورناتىلعان تىعىز قارىم-قاتىناستىڭ نەتيجەسٸندە ديسسەرتاتسييالىق كەڭەستەردٸڭ جۇمىسى بويىنشا ەرەجەلەرگە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. سونداي-اق دوكتورانتتار ٷشٸن ديسسەرتاتسييانى قورعاۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ كەڭەيتٸلدٸ. ودان بٶلەك عىلىمي جۋرنالداردىڭ تٸزٸمٸن قالىپتاستىرۋ ەرەجەلەرٸنە دە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. 2021 جىلدان باستاپ بٸز مىقتى, بەدەلدٸ عىلىمي جۋرنالداردى قولداۋ جٶنٸندەگٸ جوبانى ٸسكە اسىرۋدى باستايمىز», - دەدٸ اسحات ايماعامبەتوۆ.
ەلٸمٸزدە عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارمەن اينالىساتىن كەسٸپورىنداردىڭ سانى 373-كە جەتتٸ. ونىڭ 87-سٸ مەملەكەتتٸك سەكتورعا, 94-ٸ جوعارى كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا, 159-ى كەسٸپكەرلٸككە جەنە 33-ٸ كوممەرتسييالىق ەمەس سەكتورلارعا جاتادى. بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ قولداۋىمەن 2020 جىلى بعم-گە قاراستى عىلىمي ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ جەنە جۇمىسىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان جاڭا بيۋدجەتتٸك باعدارلاما اشىلىپ, 2,8 ملرد تەڭگە بٶلٸنگەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. نەتيجەسٸندە 23 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جابدىقتار ساتىپ الىندى. بيىل وسى ماقساتتا 3,5 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ. دەمەك ينستيتۋتتاردى مودەرنيزاتسييالاۋ بويىنشا جۇمىس ەرٸ قاراي جالعاسادى.
عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت نەتيجەلەرٸن كوممەرتسييالاندىرۋ جوبالارىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ اياسىندا جىل سايىن 5,4 ملرد تەڭگە سوماسىنا 156 جوبانى قارجىلاندىرادى. ونىڭ ٸشٸندە 90 جوبا بٷگٸندە جالپى كٸرٸسٸ 6,6 ملرد تەڭگەدەن اساتىن ساتۋ كەزەڭٸنە جەتتٸ. 1300-دەن استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
مۇنان بٶلەك, جىل سايىن 50 ٷزدٸك عىلىمي قىزمەتكەرگە 5 ملن تەڭگە كٶلەمٸندە سىياقى تاعايىندالادى. مۇنداعى مەحانيزم «جوو ٷزدٸك وقىتۋشىسى» كونكۋرسىنا ۇقساس بولادى. بۇل «عىلىم تۋرالى» زاڭعا ەنگٸزٸلگەن جاڭا تٷزەتۋلەرگە سەيكەس مٷمكٸن بولىپ وتىر. بيىلدان باستاپ 500 عالىمدى ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ عىلىمي ورتالىقتارىنا تاعىلىمدامالاردان ٶتۋگە جٸبەرۋ جەنە «جاس عالىم» جوباسى اياسىندا 1 مىڭ گرانت بٶلۋ بويىنشا جۇمىستار قولعا الىنادى. ودان بٶلەك, ەلٸمٸزدەگٸ 20 ۋنيۆەرسيتەت «اكادەمييالىق ارتىقشىلىق ورتالىقتارى» جوباسى اياسىندا قارجىلاندىرۋعا يە بولادى. ياعني, بۇل – جيىرما وقۋ ورنى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن ايتارلىقتاي جاڭارتۋعا مٷمكٸندٸك الادى دەگەن سٶز.
«عىلىمداعى بارلىق پروتسەستەردٸ ودان ەرٸ تسيفرلاندىرۋ بويىنشا جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك. كەيبٸر عىلىمي جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن ۇزاق مەرزٸم تالاپ ەتٸلەدٸ. بۇل رەتتە مۇنداي عىلىمي جوبالارعا گرانت بەرۋ مەرزٸمدەرٸن 5 جىلعا دەيٸن ۇزارتۋ مەسەلەسٸ دە قولعا الىنادى», - دەدٸ مينيستر.
