Búginde otandyq ǵylym salasy qandai jetistikterge qol jetkize aldy? Bolashaqta bul salada qandai ózgerister bolýy múmkin? Sonymen qatar elimizdiń damýyna ǵalymdarymyzdyń qosqan úlesi qandai? Bul saýaldarǵa taiaýda QR Bilim jáne ǵylym ministri Ashat Aimaǵambetov jaýap bergen bolatyn, dep habarlaidy QazAqparat.
«Biz ǵylymnyń damýyna zor úles qosyp kele jatqan ǵalymdarymyzdy maqtan tutamyz. Elimizdegi ǵylym salasynyń áleýeti zor. Máselen, Biologiialyq qaýipsizdik problemalary ǵylymi-zertteý institýty ǵalymdarynyń koronavirýsqa qarsy ázirlegen vaktsinasyn erekshe atap ótýge bolady. Búgingi tańda ǵylym salasynyń jetistikteri aitarlyqtai kóp, degenmen problemalar da joq emes. Sondyqtan biz óz tarapymyzdan elimizdegi ǵylymnyń odan ári damýy úshin keshendi sharalar qabyldap jatyrmyz», - dep jazǵan edi ministr Facebook paraqshasynda .
Jalpy, Qazaqstannyń ǵylym salasynda 21 782 adam jumys isteidi. Zertteýshilerdiń 35 paiyzy ǵylymi nemese akademiialyq dárejege ie. Naqty aitqanda, olardyń 1 697-si ǵylym doktory, 4 165-i ǵylym kandidaty, 1 340-y PhD doktory jáne 293-i beiin boiynsha doktory. Ǵalymdardyń 34 paiyzy – 35 jasqa tolmaǵan; 43 paiyzy – 35 jastan 54 jasqa deiingiler; 23 paiyzy – 55 jastan asqandar. Áielderdiń úlesi – 54, erler úlesi – 46 paiyz. 2021 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdai boiynsha QR BǴM Ǵylym komiteti ǵylymi jáne ǵylymi-tehnikalyq qyzmettiń 1 034 sýbektisin akkredittedi. Olardyń 626-sy zańdy jáne 408-i jeke tulǵa sanalady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jan-jaqty qoldaýynyń arqasynda ǵylymdy respýblikalyq biýdjetten qarjylandyrý kólemi sońǵy eki jylda shamamen eki esege artty. 2025 jylǵa qarai ǵylymdy qarjylandyrý kólemin jalpy ishki ónimniń 1 paiyzyna deiin ulǵaitý josparlanǵan. Bul otandyq ǵylymnyń damýyna úlken serpin bereri sózsiz.
Eger buǵan deiin Bilim jáne ǵylym ministrliginiń granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrstary úsh jylda bir ret júrgizilse, endi olar jyl saiyn ótkiziletin bolady. Tek ótken jyly 5 konkýrs ótkizildi. Sonymen qatar alǵash ret granttardyń jańa túrleri (yntymaqtastyqqa baǵyttalǵan, qysqa merzimdi, jeke, jas ǵalymdarǵa arnalǵan jáne t.b) engizildi. Bul kóptegen perspektivti ǵylymi ideialarǵa memlekettik qoldaý kórsetýge múmkindik berdi.
Doktoranttardyń stipendiiasy 80 paiyzǵa ulǵaidy. Budan bylai olardyń stipendiiasy jyl saiyn 15 paiyzǵa ósip otyrady jáne 2025 jylǵa qarai 260 myń teńgeni quraityn bolady. Jas ǵalymdardy qoldaý úshin doktorantýradan keiingi zertteýlerge baǵyttalǵan arnaiy granttar bólý júzege asyrylady.
«Biz úshin magistratýra men doktorantýraǵa túsý kezindegi ashyqtyq pen meritokratiiany arttyrý mańyzdy. Sondyqtan ótken jyly magistratýraǵa túsý úshin emtihandardy alǵash ret elektrondyq formatta ótkizdik. Biyldan bastap doktorantýraǵa túsý emtihandary da osyndai formatta ótpek. Ǵylymi qoǵamdastyqpen ornatylǵan tyǵyz qarym-qatynastyń nátijesinde dissertatsiialyq keńesterdiń jumysy boiynsha erejelerge ózgerister engizildi. Sondai-aq doktoranttar úshin dissertatsiiany qorǵaý múmkindikteri keńeitildi. Odan bólek ǵylymi jýrnaldardyń tizimin qalyptastyrý erejelerine de ózgerister engizildi. 2021 jyldan bastap biz myqty, bedeldi ǵylymi jýrnaldardy qoldaý jónindegi jobany iske asyrýdy bastaimyz», - dedi Ashat Aimaǵambetov.
Elimizde ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystarmen ainalysatyn kásiporyndardyń sany 373-ke jetti. Onyń 87-si memlekettik sektorǵa, 94-i joǵary kásiptik bilim berý salasyna, 159-y kásipkerlikke jáne 33-i kommertsiialyq emes sektorlarǵa jatady. Bul rette Qazaqstan Prezidentiniń qoldaýymen 2020 jyly BǴM-ge qarasty ǵylymi uiymdardyń materialdyq-tehnikalyq bazasyn nyǵaitý jáne jumysyn jandandyrýǵa baǵyttalǵan jańa biýdjettik baǵdarlama ashylyp, 2,8 mlrd teńge bólingenin atap ótken jón. Nátijesinde 23 ǵylymi-zertteý institýtyna jabdyqtar satyp alyndy. Biyl osy maqsatta 3,5 mlrd teńge bólindi. Demek institýttardy modernizatsiialaý boiynsha jumys ári qarai jalǵasady.
Ǵylymi-tehnikalyq qyzmet nátijelerin kommertsiialandyrý jobalaryn granttyq qarjylandyrý aiasynda jyl saiyn 5,4 mlrd teńge somasyna 156 jobany qarjylandyrady. Onyń ishinde 90 joba búginde jalpy kirisi 6,6 mlrd teńgeden asatyn satý kezeńine jetti. 1300-den astam jumys orny quryldy.
Munan bólek, jyl saiyn 50 úzdik ǵylymi qyzmetkerge 5 mln teńge kóleminde syiaqy taǵaiyndalady. Mundaǵy mehanizm «JOO úzdik oqytýshysy» konkýrsyna uqsas bolady. Bul «Ǵylym týraly» Zańǵa engizilgen jańa túzetýlerge sáikes múmkin bolyp otyr. Biyldan bastap 500 ǵalymdy álemniń jetekshi ǵylymi ortalyqtaryna taǵylymdamalardan ótýge jiberý jáne «Jas ǵalym» jobasy aiasynda 1 myń grant bólý boiynsha jumystar qolǵa alynady. Odan bólek, elimizdegi 20 ýniversitet «Akademiialyq artyqshylyq ortalyqtary» jobasy aiasynda qarjylandyrýǵa ie bolady. Iaǵni, bul – jiyrma oqý orny materialdyq-tehnikalyq bazasyn aitarlyqtai jańartýǵa múmkindik alady degen sóz.
«Ǵylymdaǵy barlyq protsesterdi odan ári tsifrlandyrý boiynsha jumys atqarýymyz kerek. Keibir ǵylymi jobalardy iske asyrý úshin uzaq merzim talap etiledi. Bul rette mundai ǵylymi jobalarǵa grant berý merzimderin 5 jylǵa deiin uzartý máselesi de qolǵa alynady», - dedi ministr.
