ٶتكەن كٷن تاريحقا اينالادى. كەلەر كٷن ٶتكەن كٷننٸڭ ٶتكەلدەرٸنە قارايدى. ۋاقىت دەيتٸن ەمٸرشٸنٸڭ بۇيرىعىنان تاعدىر-تالايىمىزدىڭ دا الىستاپ كەتە قويماسى انىق. ۇشسا سۇڭقاردىڭ قاناتى تالاتىن, شاپسا تۇلپاردىڭ تۇياعى توزاتىن ۇلى دالامىزدىڭ ەربٸر بەلەسٸ, قىرقاسى, جوتاسى, بەلٸ ۇلى تاريحىمىزدى بولمىسىنا كٶشٸرٸپ العان سۇڭعىلالار. كەمەرٸن بۇزىپ اققان ٶزەندەردٸڭ جويقىن مٸنەزٸ, ٶزگەشە ارال سيياقتانىپ سيپاتتالاتىن كٶلدەردٸڭ كەلبەتٸ ۋاقىتتىڭ ەر اعىستارىنان قالعان ەستەلٸكتەر. ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتار قازاق حالقىنا دا ورتاق. سوندىقتان, ادامزاتتىڭ مۇڭى بولىپ ەسەپتەلەتٸن دٷنيەلەردٸڭ بارلىعى دا بٸزگە تەن.
سوناۋ عاسىرلاردا «قايران دا مەنٸڭ ەدٸلٸم» دەپ بوزداپ كٶشكەن حالىقتىڭ, «ەلٸم-ايلاپ» ەڭٸرەگەن ەلدٸڭ بويىنداعى وسى بٸر قايسارلىق, مەرتتٸك ۋاقىتتىڭ تٷرلٸ تولقۋلارىنان بۇزىلعان جوق. قايتا ٶزٸمە عانا ەمەس, ٶزگەگە دە بولسىن دەيتٸن بەكزات مٸنەزدٸڭ ماعىناسى ودان ەرٸ ارتا تٷستٸ. تاعدىردىڭ تار جول, تايعاق كەشۋٸندە ٶزٸن جوعالتپاعان, كەرٸسٸنشە ۋاقىتتىڭ اعىسىنا قارسى جٷرٸپ, ٶزٸن شىڭداي تٷسكەن قازاقتىڭ قانىنداعى قاسيەت قاستەرلەۋگە لايىق.
ۇلى قازاق دالاسى الۋان تٷرلٸ ۇلى وقيعالاردىڭ مەكەنٸ. تۇتاس ادامزات تاريحىنىڭ شەجٸرەلٸ ٶزەگٸ. بارلىق تىلسىمدى تاعدىرىنان ٶتكەرٸپ, بارلىق قۇپييانى بويىنا سٸڭٸرگەن قۇنارلى توپىراق تەكتٸلەردٸ تۋدىردى. ادامدىقتى اس ٸشكەنمەن عانا ەمەس, ارمان كەشكەنمەن ٶلشەيتٸن بٸزدٸڭ بابالاردىڭ ارمانى ۇلى بولدى. ٶزٸم دەگەنگە ٶزەگٸن سۋىرىپ بەرۋگە دايىن تۇلعالارىمىزدىڭ تەكتٸلٸگٸ تاريحقا ٷلگٸ. كەشەگٸ كەر زاماندا ٶزٸ جىلاپ جٷرسە دە, ٶزگەنٸ جۇباتقان قازاقتىڭ قامقورلىعى ەرلٸكپەن بٸردەي ەدٸ. تاعدىردىڭ جازۋىمەن جازىقتى بولعان ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ قازاق جەرٸنە كەلگەندە, ولاردى تٶرٸنە شىعارىپ, الدىنا اسىن قويعان, قۇرمەتتٸ قوناعى ساناعان جۇرتتىڭ جاسىق بولماعانى تاعى بەلگٸلٸ. ٶزٸ تاعدىردىڭ تەپكٸسٸندە جٷرٸپ, ٶزگەنٸ ٶزەگٸنە تەپپەگەن بۇل دانالىقتى دەل باسىپ سيپاتتاۋ دا قيىن. مالىن ەمەس, ارىن بيٸك قوياتىن قازاقتىڭ ەجەلگٸ قاسيەتٸنەن تالاي تۇلعالار تەكتٸلٸك تۇعىرىندا قالىپتاستى. بٷگٸندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساليقالى ساياساتى قازاقتى تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸندەگٸ جارقىن جولعا باستادى. اتا-بابالارىمىزدان كەلە جاتقان قاسيەت ەلباسى ساياساتىندا دا كٶرٸنٸس تاپتى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تۇتاس تاريحىندا جاڭا دەۋٸر باستالدى.
ەلباسىنىڭ بالالىق شاعىن بەينەلەيتٸن «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» فيلمٸندە مىناداي بٸر كٶرٸنٸس بار. سول بٸر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە تۇرمىسى جۇپىنى اۋىلعا كەلگەن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸن ەبٸش قارييا ٷيٸنە پانالاتادى. بۇل كەزدە قاي قازاقتىڭ تٸرشٸلٸگٸ مەز ەدٸ. كٸمنٸڭ مەيماناسى تاسىپ, شەكەسٸ شىلقىپ وتىر ەدٸ. بٸراق, ادام بالاسى ادامدىعىن كٶرسەتۋٸ ٷشٸن, كٸسٸلٸگٸن تانىتۋى ٷشٸن جٷرەكتٸڭ كەڭدٸگٸ عانا جەتەدٸ ەكەن. قازاقتىڭ جاناشىر بٸر پەرزەنتٸ رەتٸندە ەبٸش اقساقال ولاردىڭ كٷيٸن تٷسٸنٸپ, كٶمەگٸن بەرەدٸ. تاعدىر تالقىسىنا ۇشىراعان بالالارىنىڭ ماڭدايىنان سيپاپ, ەكەلٸك قامقورلىعىن كٶرسەتەدٸ. بۇل نيەتتٸڭ تٷزۋلٸگٸمەن, جٷرەكتٸڭ كەڭدٸگٸمەن بولعان نەرسە. دالانىڭ دانالىعىن بويىنا سٸڭٸرگەن كٶرەگەندٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ٷلكەن جٷرەكتٸ ەكەنٸڭ وسى بٸر ۇلاعاتىن بالا سۇلتان كٶرەدٸ. كەيٸننەن سۇلتان ەر جەتٸپ, ەل ٸسٸنە ارالاسا باستاعان شاعىندا دا ابزال ەكەنٸڭ بۇل ٶسيەتٸ الدىنان شىقتى. ال, مەملەكەتتٸڭ تٸزگٸنٸن قولىنا العان تۇستا دا بالا كٷنٸندە كٶرگەن بۇل كٶرٸنٸس كەمەلدەنٸپ, كەمەڭگەرلٸككە ۇلاستى. قازاقتىڭ «ۇيادا نە كٶرسەڭ, ۇشقاندا سونى ٸلەسٸڭ» دەگەن اتالى سٶزٸ تەككە ايتىلماعان. ەربٸر ادام ۇرپاعىنا ساليقالى, ساۋاتتى تەربيە بەرۋ ٷشٸن سٶزٸمەن دە, ٸسٸمەن دە جارقىن ٷلگٸ كٶرسەتۋٸ تيٸس. كٸسٸنٸڭ الدىن كەسە ٶتپەيتٸن كٸسٸلٸك, ادامنىڭ تاعدىرىنا قييانات جاسامايتىن ادالدىق سەكٸلدٸ قاسيەتتەردٸڭ بارلىعى دا سوندا ۇرپاعىنىڭ بويىنان تابىلادى. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ بالا كٷنٸندە كٶرگەن بۇل قىمبات كٶرٸنٸستەرٸ قازاق حالقىنىڭ باقىتتى عۇمىر كەشۋٸ جولىندا, تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ مەڭگٸلٸك بولۋى جولىندا پايداعا استى. قاشاندا ەكە بالاعا سىنشى. كەيبٸر ٶنەگەلٸ نەرسەنٸ بالاسىنىڭ وي قورىتىپ, اقىل الۋى ٷشٸن دە جاسايدى. ال ەستٸ بالا, حالىقتىڭ قامىن ويلاۋعا تيٸستٸ بالا شەكٸرت مۇنى مٸندەتتٸ تٷردە ٶزٸنٸڭ بويىنا سٸڭٸرەدٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸر جولىندا ەبٸش قارييانىڭ ورنى ەرەكشە.
«ەكە كٶرگەن وق جونار» دەيدٸ قازاق. قالىڭ حالىقتىڭ قامىن جەيتٸن ۇل ٷشٸن ەكە ۇلاعاتى سول تەۋەكەلدٸڭ باستاۋ كٶزٸ. قاينار بۇلاعى. ۇرپاقتىڭ ساناسىندا قالىپتاساتىن ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى سۋرەت. نەگٸزگٸ تەربيە بەرٸبٸر ۇلتتان الىس كەتپەيدٸ. سول تەربيە يەسٸنٸڭ ٶمٸرلٸك قۇندىلىعى ادام, ادامنىڭ ٶمٸرٸ بولىپ قالا بەرمەك. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندا تۇراتىن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنە قامقورلىق كٶرسەتۋ ارقىلى انا تٸلٸمٸزدٸڭ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸن ارتتىرىپ كەلەدٸ. اتا-بابالارىمىزدان قالعان قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەپ وتىر. ەلباسىنىڭ جالپى ادام قۇندىلىعى تۋرالى ويلارى ەلەمگە ەيگٸلەندٸ. ۇلت كٶشباسشىسىنىڭ ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي, باۋىرىم دەپ» كونتسەپتسيياسىنا ساي ساياسات جٷرگٸزۋٸ حالقىمىزدىڭ دارحاندىعىن, كەڭپەيٸلدٸلٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ەلٸمٸزدە تۇرىپ جاتقان تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ دە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنا دەگەن العىسى شەكسٸز. جەر ەلەمدەگٸ جالعىز وتانىمىز قازاقستان دەپ بٸلگەن ولار تالاي ۋاقىتتان بەرٸ قازاقتىڭ رۋحىندا تەربيەلەندٸ. قازاقشا ويلاپ, قازاق تٸلٸندە سٶيلەپ كەلەدٸ.
جالپى, ادام قۇندىلىعى ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىندا بولۋى تيٸس. تٷرلٸ بايلىقتىڭ كٶزدەرٸ ادام ٶمٸرٸنٸڭ جانىندا ەشتەڭە دە ەمەس. سوندىقتان, جاپپاي يادرولىق قىرىپ-جويۋدان باس تارتىپ, ەلەمدٸ قارۋسىزداندىرۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ. ەلەمدٸ قارۋسىزداندىرۋدى بٸرٸنشٸ بولىپ قولداپ, يادرولىق قارۋدان سانالى تٷردە باس تارتقان قازاقستان مەملەكەتٸ دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تٷسٸپ, ەلەم حالىقتارىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. ال ەلباسىنىڭ «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸ ەلەمدەگٸ الىپ ەل باسشىلارىنا وي سالدى. ەلباسى, حالىق, تەۋەلسٸزدٸك دەگەن ٷشتۇعىرلى فورمۋلاعا نەگٸزدەلگەن پرەزيدەنت ساياساتى حالىقتى جارقىن بولاشاققا باستادى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جيىرما سەگٸز جىل بەدەرٸندە قازاق قوعامىندا جاسامپازدىق پەن كەلٸسٸم كٶرٸنٸس تاپتى. ەلباسى مانيفەسٸندەگٸ باستى وي قۇندىلىعى – ادام ادامدىق قالپىن ساقتاپ, سوعىس ٶرتٸنەن اۋلاق بولۋ. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ سامميتتە ەلەم حالىقتارىنىڭ باسشىلارىن وسى مەمٸلەگە شاقىردى. ەرٸ بۇل ۇسىنىس قىزۋ قولداۋعا يە بولدى. بۇل قازاقستاندىق ٷلگٸنٸ بٷگٸندە شەت مەملەكەتتەر دە جان-جاقتى زەردەلەۋدە. وسىناۋ قۇندىلىقتى قالىپتاستىرۋدا ەلباسى ٶز قولىمەن قۇرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تاريحي رٶلٸ زور. رۋحى بيٸك بٸرتۇتاس ۇلتتاردىڭ دامىعان جەتەكشٸ ەلگە اينالاتىنىن ەلەمدٸك تاريحي تەجٸريبە كٶرسەتٸپ وتىر. ال, ەل تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى رەفورما بولاشاعى بٸرتۇتاس ۇلت قۇرۋعا جەتەلەيدٸ. ودان كەيٸن ەلٸمٸزدەگٸ حالىقتىڭ رۋحاني سۇرانىسىنان تۋىنداعان «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسى ەلدٸگٸمٸزدٸ ودان ەرٸ تانىتىپ, ەگەمەندٸگٸمٸزدٸ نىعايتا تٷسەدٸ. ەلەمدەگٸ تٷرلٸ تولقۋلار بارىسىندا قازاق مەملەكەتٸ سابىرلى قالپىن ساقتاپ وتىرعانى دا يدەيا باستاۋ العان توپىراقتىڭ قاسيەتٸندە, ەلباسى ساياساتىندا بولىپ وتىر.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاق حالقىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ تۇعىرلانىپ, ەگەمەندٸگٸ ەڭسەلەنٸپ, ازاتتىعى ارايلاپ كەلەدٸ. ۇزاق جىلدارداعى ٶلٸارا كەزەڭنەن كەيٸن ۇلى دالامىزدىڭ ۇلىلىعى قايتا جاڭعىردى. قارا جەردٸڭ قاسيەتٸن ۇعىنىپ, بابالاردىڭ ٶسيەتٸن تٷيسٸنگەن قازاقتىڭ قادٸر-قاسيەتٸ ەلەم الدىندا ارتتى. ٶزگەنٸ سىيلاعان ەل ٶزٸن دە سىيلاتادى. بٷگٸندە قازاق جەرٸندە بٸرلٸگٸ جاراسىپ, تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن تالاي ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ ماقساتى ورتاق, مٷددەسٸ ورتاق. ارقا تٶسٸنەن سالىنعان ايشىقتى استانا, ەلەم ەلدەرٸنٸڭ نازارىن اۋدارعان ەڭسەلٸ ەلوردا قازاقستاندا تۇراتىن بارشانىڭ ورتاق جەتٸستٸگٸ. كٷن سايىن دامىپ, سەت سايىن ٶركەندەپ كەلە جاتقان ەلٸمٸزدٸڭ جەتٸستٸگٸ, ەلباسىنىڭ ەلەمدٸ تاڭداندىرعان يدەيالارى ورتاق قۇندىلىعىمىز. قازاق دالاسىنان بۇدان كەيٸن دە قاراپايىم وتباسىندا تۋىپ, قاراورمان قازاقتىڭ قامىن ويلاعان قايراتكەر ۇلداردىڭ شىقپاۋى مٷمكٸن ەمەس. قازاقستاندا كٷن كەشٸپ كەلە جاتقان ەربٸر جاسقا ەلباسىنىڭ جٷرٸپ ٶتكەن ٶمٸر جولى, بٷگٸنگٸ بيٸگٸ, ساياساتى جارقىن ٷلگٸ. ادامزاتتىق, عالامزاتتىق مەسەلەلەردەن باستاپ, ەلدٸك, ۇلتتىق مٷددەلەر اياسىندا قازاقپەن تاعدىر توعىستىرعان ەلباسى, حالىقتىڭ ٶز ٸشٸنەن شىققان قايراتكەر حالىقپەن بٸرگە جاساي بەرەدٸ.
كٶپۇلتتى مەملەكەتتٸڭ كٶڭٸل كٶكجيەگٸندە جارقىراعان سەۋلەلٸ شىراق تاريحقا جارىعىن تٷسٸرەدٸ. كٶپتەگەن تاعدىرلاردى تانىتادى. اسپانىمىزدا قالىقتاپ ۇشقان بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ باق قۇسى, تاتۋلىقتىڭ اق كٶگەرشٸنٸ جاڭا زامان جاستارىنا ٶنەگە بولماق. تٸرشٸلٸكتٸ تالاس-تارتىستىڭ ەمەس, تەكتٸلٸكتٸڭ تٶرٸنە اينالدىرعان قازاقتىڭ جۇلدىزى وڭىنان تۋىپ, جارقىراپ تۇر. بٸر ٷيدٸڭ بالاسىنداي بولعان باقىتتى عۇمىردىڭ باياندى بولارىنا سەنٸم مول.
سايان تٸلەۋجان
