فوتو: shutterstock
بيلٸك ٶكٸلدەرٸ نە دەيدٸ?
بالالاردىڭ پسيحيكاسى مەن جاس ەرەكشەلٸگٸنە بايلانىستى بالالار اقپاراتتىڭ نەگاتيۆتٸ ەسەرٸنە وسال ەكەنٸن جەنە بٸزدٸڭ قوعامنىڭ تاريحي سالت-دەستٷرٸ مەن مەدەني قۇندىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى تولىققاندى تەربيەلەۋ ٷشٸن قر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸ پەتيتسييانى قولدادى. بۇل تۋرالى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ناسىمجان جامبەكقىزى ايتتى:
«بالا قۇقىقتارى بويىنشا كونۆەنتسييانىڭ 17 بابىنا سەيكەس قاتىسۋشى مەملەكەتتەر بالانى ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني جەنە مورالدىق تۇرعىدا رۋحاني ٸزگٸلٸككە, سونداي-اق تەن جەنە پسيحيكالىق جاعىنان سالاۋاتتى دامۋىنا جەردەمدەسۋگە باعىتتالعان اقپارات پەن ماتەريال كٶزدەرٸنە قول جەتكٸزۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. وسى ماقساتتا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر بالالاعا ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني قاتىناستاردى پايدالى اقپاراتتارمەن ماتەريالداردى تاراتۋعا, سونداي-اق بالانىڭ ەل-اۋقاتىنا زييان كەلتٸرەتٸن دەرەكتەر مەن مەلٸمەتتەردەن قورعاۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارىن ەزٸرلەۋدٸ ىنتالاندىرادى. سونىمەن قاتار, قر «بالا قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭنىڭ 6 بابىنا سەيكەس بالالاردىڭ رۋحاني جەنە ادامگەرشٸلٸك دامۋىنا, قوعام ٷلەسٸنە, مەملەكەت حالىقتارىنا, دەستٷرلەرٸنە ۇلتتىق جەنە ەلەمدٸك مەدەنيەتٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸنە سەيكەس جەكە باسىن جٷزەگە اسىرۋعا جەردەمدەسۋ. سونداي-اق بالالاردى ولاردىڭ دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زييان كەلتٸرەتٸن اقپاراتتان قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى», -دەدٸ ناسىمجان جامبەكقىزى.
«لگبت مەن پرونوگرافييانى توقتاتۋ كەرەك»
ٶتكەن جىلى ەلدە 3000-عا جۋىق پرونوگرافييالىق اقپارات تاراتۋ فاكتٸسٸ تٸركەلگەن ەكەن.
قر ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ ەكٸمشٸلٸك پوليتسييا كوميتەتٸنٸڭ تٶراعا ورىنباسارى رينات سۋحايروۆ جىنىستىق سيپاتتاعى كەز كەلگەن اقپاراتتى, سونىڭ ٸشٸندە لگبت مەن پرونوگرافييانى توقتاتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيتٸندەرٸن ايتتى:
«ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ پەتيتسييانى تولىق زەرتتەدٸ جەنە اۆتورلاردىڭ تەك لگبت عانا ەمەس, كەز كەلگەن باسقا جىنىستىق قاتىناستى ناسيحاتتاۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى تالاپتارىن قولدايدى. سوت تەرگەۋ تەجٸريبەسٸنٸڭ تالداۋى كٶرسەتكەندەي سوڭعى ۋاقىتتا جىنىستىق قىلمىستاردىڭ سونداي-اق بالالارعا قاتىستى وسىنداي قىلمىستاردىڭ ٶسۋٸ بايقالدى. بۇل وسىنداي كونتەنتتٸڭ كٶپ تارالۋىنا بايلانىستى. سوڭعى ەكٸ جىلدا جەنە اعىمداعى جىلدا بالالاردىڭ جىنىستىق تيٸسپەۋشٸلٸگٸنە قارسى قىلمىس 21 پايىزعا, ال وسى جىلى 10 پايىزعا ۇلعايدى», - دەيدٸ ەكٸمشٸلٸك پوليتسييا كوميتەتٸنٸڭ تٶراعا ورىنباسارى.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸ قانداي?
لگبت ٶكٸلدەرٸنٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بۇۇ ادام قۇقىقتارى بويىنشا كوميتەتٸنٸڭ قۇرامىنا كٸرگەن قازاقستان ٷشٸن مٸندەت ەكەنٸن ەسكە سالعان ادام قۇقىقتارى مەن زاڭنىڭ ساقتالۋى بويىنشا حالىقارالىق بيۋرونىڭ قازاقستاندىق جەتەكشٸسٸ ەۆگەنيي جوۆتيس ٶز پوزيتسيياسىن بىلاي جەتكٸزدٸ:
«2003 جىلدان باستاپ ادام قۇقىعى بويىنشا راتيفيكاتسييالانعان حالىقارالىق كەلٸسٸمدەر نەتيجەسٸ بويىنشا, ۋنيۆەرسالدى شولۋ مەن ارنايى تەماتيكالىق مەحانيزمدەردٸڭ كٸرٸسپەلەرٸ نەگٸزٸندە جىنىستىق باعدارىنا بايلانىستى ديسكريميناتسييادان كٶپتەگەن كەڭەس بەرٸلگەن. بۇل پەتيتسييادان ەلدە قايدا ۇزاق ۋاقىت بۇرىن بولعان. بۇل كەڭەستەر 2016 جىلى بۇۇ ادام قۇقىقتارى بويىنشا كوميتەتكە بەرٸلگەن, سوسىن 2019 جىلى بۇۇ ادام قۇقىقتارى بويىنشا كوميتەتتٸڭ ەيەلدەرگە قاتىستى ديسكريميناتسييانى جويۋ كەڭەسٸنە, سودان كەيٸن 2022 جىلى نەسٸلدٸك ديسكريميناتسييانى جويۋ بويىنشا كەڭەسكە بەرٸلگەن. بۇل بۇل ەسەپتەردە بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ ٶكٸلدەرٸ لگبت توپتار ديسكريميناتسييادان قورعالعان دەپ ناقتى كٶرسەتكەن. ول 4 باپتىڭ 2 تارماعىندا ايتىلعان. وندا ەشكٸم شىعۋ تەگٸ, جىنىسى, نەسٸلٸ, تٸلٸ, نانىم-سەنٸمٸ, تۇرعىلىقتى ورنى جەنە باسقا دا سەبەپتەر بويىنشا قانداي دا بٸر ديسكريميناتسيياعا تٷسپەيدٸ دەلٸنگەن», -دەگەن ەۆگەنيي جوۆتيس.
جوۆتيس ٶز سٶزٸندە دەستٷرلٸ ەمەس جىنىستىق قارىم-قاتىناسقا مەليتسينالىق سەبەپتەر دە بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتىپ وتىر.
فوتو: BaigeNews.kz/وكسانا سامويلوۆا
«قازاقستاندىقتاردىڭ كٶبٸ دەستٷرلٸ ەمەس قارىم-قاتىناسقا قارسى»
قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ دەستٷرلٸ نەكە وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاردى قولدايدى دەپ وتىر ەلەۋمەتتانۋشى اقنۇر يمانقۇل زەرتتەۋلەرگە سٷيەنٸپ. قازاقستاننىڭ قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ وتباسى جەنە گەندەرلٸك ساياسات سالانىسىڭ زەرتتەۋلەر ورتالىعى ماماندارى زەرتتەۋلەر جٷرگٸزگەن ەكەن:
«قازاقستاندىق وتباسى-2022» بايانداماسىندا سۇرالعان ازاماتتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ بٸر جىنىستى نەكەگە قارسى ەكەنٸن تانىتىپ, تەك 2,4 پايىزى عانا مۇنداي نەكەنٸ قولدادى. 2024 جىلى KT Cloud Lab ارقىلى 1200 ادام اراسىندا تەلەفون ساۋالناماسىن جٷرگٸزدٸ. ونىڭ نەتيجەسٸ بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ لگبت ٶكٸلدەرٸنٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قارسى. ولار 62,8 پايىز, ال بەيتاراپ پوزيتسيياداعىدار سانى – 26,2 پايىزدى قۇرادى», -دەيدٸ ول.
ماماننىڭ سٶزٸنشە حالىقتىڭ كٶبٸ لگبت تۋرالى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن اقپارات الادى ەكەن, ولاردىڭ ٸشٸندە تەلەديدار, گازەتتەن دە مەلٸمەت الاتىندارى بار كٶرٸنەدٸ. قازاقستاندىقتاردىڭ 57,1 پايىزى بۇل بالانىڭ فيزيكالىق جەنە پسيحيكالىق جاعدايىنا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ دەگەن پٸكٸر تانىتقان. سۇرالعانداردىڭ كٶبٸ حالىق سانىنىنىڭ ازايۋى مەن بالا تۋۋ دەڭگەيٸنە ىقپال ەتەدٸ جەنە دەستٷرلٸ وتباسىنداعى قارىم-قاتىناس سيپاتىنىڭ ٶزگەرۋٸ مەسەلەسٸنە الىپ كەلەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ ەكەن. سونىمەن قاتار رەپرودۋكتيۆتٸ دەنساۋلىق مەسەلەسٸنە ەسەر ەتەدٸ دەگەن دە پٸكٸر بٸلدٸرگەندەر بار كٶرٸنەدٸ. ال 8,2 پايىز ادام دەستٷرلٸ ەمەس قارىم-قاتىسناس قوعامعا ەش ىقپالىن تيگٸزبەيدٸ دەپ سانايدى ەكەن. زەرتتەۋگە سەيكەس قازاقستاندىقتار وتباسى قۇندىلىقتارىن جوعارى باعالايدى جەنە قارىم-قاتىناستىڭ دەستٷرلٸ تٷرٸن قۇپتايدى.
«اتا-بابالارىمىزدان كەلە جاتقان سالت-دەستٷرٸمٸز بار...»
تالقىلاۋدىڭ العاشقى سٶز كەزەگٸن العان قۇدايشٷكٸر ابدۋللاەۆ ەسٸمدٸ اقساقال قازاقستان حالقىنىڭ سانى از ەكەنٸن ەسكەرۋدٸ سۇراپ:
«اتا-بابالارىمىزدان كەلە جاتقان سالت-دەستٷر بار, بولمىسىمىز بار, ٶتكەنٸمٸز, كەتكەنٸمٸز بار. قازٸرگٸ شىعارىلىپ جاتقان زاڭداردا بالا قۇقىعى دەپ بالالارىمىزدى تارتىپ الاتىن, ەيەل قۇقىعى دەپ لگبت-نى قولدايتىن زاڭدار توقتاتىلۋى كەرەك. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت – قازاق حالقىنىڭ سالتى مەن دەستٷرٸ قورعالۋى كەرەك. اتا زاڭىمىزدىڭ 74 بابىنىڭ 1 تارماعىندا كونستيتۋتسيياسىنا سەيكەس ەمەس دەپ تانىلعان زاڭدارمەنەن حالىقارالىق شارتتارعا قول قويىلمايدى, بەكٸتٸلمەيدٸ جەنە كٷشٸنە ەنگٸزٸلمەيدٸ. 74 باپتىڭ 2 تارماعىندا كونستيتۋتسييالىق ەمەس دەپ تانىلعان ونىڭ ٸشٸندە ادامنىڭ نەمەسە ازاماتتىڭ بايان ەتٸلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸن دەپ تانىلعان زاڭنىڭ ٶزگە دە نورماتيۆتٸك قۇقىقتار اكتٸلەردٸڭ كٷشٸ جويىلادى جەنە قوندالۋعا جاتپايدى دەپ تۇر. اتا زاڭىمىزدىڭ 5 بابىنىڭ 4 تارماعىندا سىرتتان ەشقانداي مەملەكەتتەن ەشقانداي قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتۋ جوق. لگبت ۇيىمدارىنا امەريكادان, باتىستان قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ جاتىر. وعان نەگە تىيىم سالىنبايدى?», - دەپ اشىندى اقساقال.
جيىندا كٶپتەگەن ەگدە جاستاعى ادامدار سٶز سٶيلەدٸ ولاردىڭ دەنٸ لگبت ناسيحاتىنا قارسى پەتيتسييانى قولداپ وتىر. كەي بٸرٸ تٸپتٸ دەستٷرلٸ ەمەس جىنىستىق قارىم-قاتىناستى ازعىندىققا بالاسا, كەي بٸرٸ مۇنداي تاقىرىپتى تالقىلاۋدىڭ ٶزٸ ۇيات دەگەندٸ ايتىپ جاتتى. كٶپشٸلٸك بالالارىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرٸپ جاتتى.
قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىندا قاراما-قايشى ۇستانىمداعىلارى دا بار بولدى. ولار لگبت ٶكٸلدەرٸنٸڭ قۇقىعى تۋرالى ايتىپ, پەتيتسيياعا قارسى شىقتى.
«پروپوگاندا بويىنشا ەشقانداي ەكسپەرت جوق»
ٶزٸن ەكٸ بالانىڭ اناسى, زەرتتەۋشٸ دەپ تانىستىرعان كەميلا گاۆيادينا لگبت ناسيحاتىنا قارسى پەتيتسييانى قولدامايتىنىن ايتتى, سەبەبٸ:
«بٸزدٸڭ زاڭ بويىنشا ٷگٸت-ناسيحات دەگەن قىسقا ٸس-شارانىڭ پوزيتيۆتٸ ۇسىنىلۋى. ال لگبت دا, جىنىستىق قارىم-قاتىناس تا بٸزدە تىيىم سالىنباعان. سەيكەسٸنشە بۇل - وكسيۋمورون, قاراپايىم تٸلدە – بۇل ەشقانداي مەنٸ جوق ٸس. ەكٸنشٸدەن, ٷگٸت-ناسيحات ەكەنٸن قالاي انىقتايمىز? بٸزدە مۇنى انىقتايتىن ەشقانداي مەتوديكا جوق. پروپوگاندا بويىنشا ەشقانداي ەكسپەرت جوق. كەي ادامدار لگبت اشىق تٷسكە بويالعان شاش نەمەسە بەتەڭكە دەپ ويلايدى. بٸز اتىراۋدا زەرتتەۋ جٷرگٸزگەندە جاس بالالار تٸپتٸ شاشتارىن بوياي المايتىندارىن ايتتى. ەگەر بوياسا ولاردى ۇرىپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەكەن. قانداي پوزيتيۆتٸ ۇسىنىلۋ بولۋى مٷمكٸن, ەگەر بٸر بالا ٶزٸن لگبت ٶكٸلٸ رەتٸندە تانىستىرسا تٸپتٸ سٸزدەردەن, اقساقالداردان «بٸز سەندەردٸ ٶلتٸرەمٸز, ٶرتەيمٸز» دەگەن سيياقتى قورقىتۋ مەن ٷركٸتۋ بولاتىن بولسا», -دەدٸ كەميلا گاۆيادينا.
دانييار قاليەۆ ەسٸمدٸ ازامات ٷگٸت-ناسيحات جىنىستىق باعدارعا ەسەر ەتەدٸ دەگەن ناقتى دەلەل جوق ەكەنٸن ەسكە سالىپ:
«ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ مۇنداي عىلىمي دەلەل جوق ەكەنٸن بٸلٸپ تۇرسا دا نە ٷشٸن پەتيتسييانى قولدايدى? بۇل وبەكتيۆتٸ كۋەلاردىڭ نەگٸزٸندە ەمەس, ٶز سۋبەكتيۆتٸ كٶزقاراسىنا سٷيەنٸپ شىعارىپ وتىر دەگەن سٶز. بۇل قۇزٸرەتٸن اسىرا پايدالانۋ. بيلٸك سۋبەكتيۆتٸ كٶزقاراسقا ەمەس, فاكتٸلەرگە, دەلەلدەرگە جەنە عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جٷگٸنۋٸ تيٸس. مەن مەليتسينا قىزمەتكەرٸمٸن. سٸزدەرگە شىعىس ەۋروپا مەن ورتا ازييا ۆيچ ينفەكتسيياسىنىڭ ٶسٸپ كەلە جاتقان ايماق ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ. ول تٸپتٸ افريكادا دا ازايۋدا. گەندەرلٸك الۋانتٷرلٸلٸكتٸ مويىنداعان ەلدەردە ۆيچ جەنە باسقا ينفەكتسيياسىمەن كٷرەس ەلدەقايدا جوعارى كٶرسەتكٸش كٶرسەتٸپ وتىر. ەگەر بۇل پەتيتسييا قولداۋعا يە بولسا, بٸز ينفەكتسييانىڭ ٶرشۋٸنە جەنە ەسٸرەسە گەتوروسەكسۋالدار كٶپ بولعاندىقتان كٶبٸرەك سولار زارداپ شەگەتٸنٸنە دايىن بولۋىمىز كەرەك», - دەيدٸ ول.
ٶزٸن پسيحولوگ دەپ تانىستىرعان ناتاليا كازيەتمەتوۆا دەستٷرلٸ ەمەس جىنىستىق قارىم-قاتىناستاعى ادامدارمەن كٶپ جۇمىس ٸستەگەنٸن ايتا كەلە:
«مەن دە پروپوگانداعا قارسىمىز. وسى ٷگٸت-ناسيحات جاستارعا كەرٸ ەسەر ەتٸپ جاتىر. جاڭا عانا وسىندا بٸر انا ايتتى, 15 جاستاعى بالا جىنىستىق قىزمەت كٶرسەتۋگە بارۋعا مەجبٷر دەپ. بٸز نەگە ادامعا كٶمەكتەسۋدٸ, مەسەلەنٸ شەشۋدٸ ويلامايمىز? بٸرەۋلەرگە ۇناماۋى مٷمكٸن, بٸراق دەستٷرلٸ ەمەس جىنىستىق قارىم-قاتىناستاعى ادامدار اراسىندا دەدوفيلييا كٶپ. سەبەبٸ جاس بالالار جاعدايدى دۇرىس باعامداي المايدى», - دەيدٸ ناتاليا كازيەتمەتوۆا.
فوتو: مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸ
«سەندەردٸ قامايىق دەپ جاتقان جوقپىز»
لگبت ناسيحاتىنا قارسى پەتيتسييا اۆتورى باعيلا بالتاباي پەتيتسييانىڭ تولىق ماعىناسىن تولىق تٷسٸنبەي كونتەكستەن جۇلىپ الىپ, باسقا راكۋرستان كٶرسەتٸپ جاتىر دەپ قىنجىلدى. "پەتيتسييانىڭ بار ماعىناسى – ٷگٸت-ناسيحاتقا قارسى بولۋ" دەگەن بەلسەندٸ سٶزٸن بىلاي جالعادى:
«پەتيتسيياعا كٶشباسشى بولعان سەبەبٸم, كٸشكەنتاي بلالالاردىڭ ٶزٸ جىلداعى بولىپ جاتقان ميتينگٸگە قوسىلىپ كەتٸپ جاتىر. سول 7-8 جاستاعى كٸشكەنتاي قىزداردىڭ قولىنداعى پلاكاتتارىن مەن سٸزدەرگە قازٸر وقىپ بەرەيٸن. ول جەردە «ني گوسپودا, ني گوسۋدارستۆو», «دالوي پاتريارحات, دالوي رەۆوليۋتسييا» دەيدٸ. بۇلارعا پاتريارحات دەگەندٸ قالاي تٷسٸندٸرٸپ وتىر? مەنٸڭ ايتپاعىم, عاسىردان كەلە جاتقان ٶزٸمٸزدٸڭ ۇستانىمىمىزعا قارسى بۇل دٷنيە. بٸز بٸر جىنىستىلارعا ەشتەڭە ايتىپ وتىرعان جوقپىز. مەملەكەتتەن كەتٸڭدەر, بولماسا سەندەردٸ قامايىق دەپ جاتقان جوقپىز. رەپرەسسييا بولىپ جاتقان جوق... بٸراق كٶشەگە شىعىپ, مىنداي پلاكاتتار الىپ شىققان. قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ ەكٸ تۇلعاسىن سٷيٸستٸرٸپ قويعان. باتىرلارىمىزدىڭ قولىنا لگبت جالاۋىن ۇستاتىپ قويعان. قازاقستىڭ ۇلتتىق كيٸمٸن كيگەن ەكٸ ازاماتتى سٷيٸستٸرٸپ قويعان. بۇل ٷگٸت-ناسيحات ەمەي نەمەنە?!» - دەيدٸ باعيلا بالتاباي.
پەتيتسييانىڭ قورىتىندى شەشٸمٸ 6 تامىزعا دەيٸن بەلگٸلٸ بولادى.
