Foto: shutterstock
Bilik ókilderi ne deidi?
Balalardyń psihikasy men jas ereksheligine bailanysty balalar aqparattyń negativti áserine osal ekenin jáne bizdiń qoǵamnyń tarihi salt-dástúri men mádeni qundylyqtaryn eskere otyryp, olardy tolyqqandy tárbieleý úshin QR Oqý-aǵartý ministrligi petitsiiany qoldady. Bul týraly Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komitetiniń tóraǵasy Nasymjan Jambekqyzy aitty:
«Bala quqyqtary boiynsha konventsiianyń 17 babyna sáikes qatysýshy memleketter balany áleýmettik, rýhani jáne moraldyq turǵyda rýhani izgilikke, sondai-aq tán jáne psihikalyq jaǵynan salaýatty damýyna járdemdesýge baǵyttalǵan aqparat pen material kózderine qol jetkizýin qamtamasyz etedi. Osy maqsatta qatysýshy memleketter balalaǵa áleýmettik jáne mádeni qatynastardy paidaly aqparattarmen materialdardy taratýǵa, sondai-aq balanyń ál-aýqatyna ziian keltiretin derekter men málimetterden qorǵaýdyń negizgi qaǵidattaryn ázirleýdi yntalandyrady. Sonymen qatar, QR «Bala quqyqtary týraly» zańnyń 6 babyna sáikes balalardyń rýhani jáne adamgershilik damýyna, qoǵam úlesine, memleket halyqtaryna, dástúrlerine ulttyq jáne álemdik mádenietiniń ereksheligine sáikes jeke basyn júzege asyrýǵa járdemdesý. Sondai-aq balalardy olardyń densaýlyǵy men damýyna ziian keltiretin aqparattan qorǵaýdy qamtamasyz etý bolyp tabylady», -dedi Nasymjan Jambekqyzy.
«LGBT men pronografiiany toqtatý kerek»
Ótken jyly elde 3000-ǵa jýyq pronografiialyq aqparat taratý faktisi tirkelgen eken.
QR Ishki Ister Ministrligi Ákimshilik politsiia komitetiniń tóraǵa orynbasary Rinat Sýhairov jynystyq sipattaǵy kez kelgen aqparatty, sonyń ishinde LGBT men pronografiiany toqtatý kerek dep esepteitinderin aitty:
«Ishki Ister ministrligi petitsiiany tolyq zerttedi jáne avtorlardyń tek LGBT ǵana emes, kez kelgen basqa jynystyq qatynasty nasihattaýǵa tyiym salý týraly talaptaryn qoldaidy. Sot tergeý tájiribesiniń taldaýy kórsetkendei sońǵy ýaqytta jynystyq qylmystardyń sondai-aq balalarǵa qatysty osyndai qylmystardyń ósýi baiqaldy. Bul osyndai kontenttiń kóp taralýyna bailanysty. Sońǵy eki jylda jáne aǵymdaǵy jylda balalardyń jynystyq tiispeýshiligine qarsy qylmys 21 paiyzǵa, al osy jyly 10 paiyzǵa ulǵaidy», - deidi Ákimshilik politsiia komitetiniń tóraǵa orynbasary.
Sarapshylardyń pikiri qandai?
LGBT ókilderiniń quqyqtaryn qorǵaý BUU Adam quqyqtary boiynsha komitetiniń quramyna kirgen Qazaqstan úshin mindet ekenin eske salǵan Adam quqyqtary men zańnyń saqtalýy boiynsha halyqaralyq biýronyń qazaqstandyq jetekshisi Evgenii Jovtis óz pozitsiiasyn bylai jetkizdi:
«2003 jyldan bastap adam quqyǵy boiynsha ratifikatsiialanǵan halyqaralyq kelisimder nátijesi boiynsha, ýniversaldy sholý men arnaiy tematikalyq mehanizmderdiń kirispeleri negizinde jynystyq baǵdaryna bailanysty diskriminatsiiadan kóptegen keńes berilgen. Bul petitsiiadan álde qaida uzaq ýaqyt buryn bolǵan. Bul keńester 2016 jyly BUU Adam quqyqtary boiynsha komitetke berilgen, sosyn 2019 jyly BUU Adam quqyqtary boiynsha komitettiń Áielderge qatysty diskriminatsiiany joiý keńesine, sodan keiin 2022 jyly Násildik diskriminatsiiany joiý boiynsha keńeske berilgen. Bul Bul esepterde bizdiń memlekettiń ókilderi LGBT toptar diskriminatsiiadan qorǵalǵan dep naqty kórsetken. Ol 4 baptyń 2 tarmaǵynda aitylǵan. Onda eshkim shyǵý tegi, jynysy, násili, tili, nanym-senimi, turǵylyqty orny jáne basqa da sebepter boiynsha qandai da bir diskriminatsiiaǵa túspeidi delingen», -degen Evgenii Jovtis.
Jovtis óz sózinde dástúrli emes jynystyq qarym-qatynasqa melitsinalyq sebepter de bolýy múmkin ekenin aityp otyr.
Foto: BaigeNews.kz/Oksana Samoilova
«Qazaqstandyqtardyń kóbi dástúrli emes qarym-qatynasqa qarsy»
Qazaqstandyqtardyń basym bóligi dástúrli neke otbasylyq qarym-qatynastardy qoldaidy dep otyr áleýmettanýshy Aqnur Imanqul zertteýlerge súienip. Qazaqstannyń qoǵamdyq damý institýtynyń Otbasy jáne genderlik saiasat salanysyń zertteýler ortalyǵy mamandary zertteýler júrgizgen eken:
«Qazaqstandyq otbasy-2022» baiandamasynda suralǵan azamattardyń basym kópshiligi bir jynysty nekege qarsy ekenin tanytyp, tek 2,4 paiyzy ǵana mundai nekeni qoldady. 2024 jyly KT Cloud Lab arqyly 1200 adam arasynda telefon saýalnamasyn júrgizdi. Onyń nátijesi boiynsha qazaqstandyqtardyń basym bóligi LGBT ókilderiniń quqyqtaryn qorǵaýǵa qarsy. Olar 62,8 paiyz, al beitarap pozitsiiadaǵydar sany – 26,2 paiyzdy qurady», -deidi ol.
Mamannyń sózinshe halyqtyń kóbi LGBT týraly áleýmettik jeliden aqparat alady eken, olardyń ishinde teledidar, gazetten de málimet alatyndary bar kórinedi. Qazaqstandyqtardyń 57,1 paiyzy bul balanyń fizikalyq jáne psihikalyq jaǵdaiyna keri áser etedi degen pikir tanytqan. Suralǵandardyń kóbi halyq sanynynyń azaiýy men bala týý deńgeiine yqpal etedi jáne dástúrli otbasyndaǵy qarym-qatynas sipatynyń ózgerýi máselesine alyp keledi dep esepteidi eken. Sonymen qatar reprodýktivti densaýlyq máselesine áser etedi degen de pikir bildirgender bar kórinedi. Al 8,2 paiyz adam dástúrli emes qarym-qatysnas qoǵamǵa esh yqpalyn tigizbeidi dep sanaidy eken. Zertteýge sáikes qazaqstandyqtar otbasy qundylyqtaryn joǵary baǵalaidy jáne qarym-qatynastyń dástúrli túrin quptaidy.
«Ata-babalarymyzdan kele jatqan salt-dástúrimiz bar...»
Talqylaýdyń alǵashqy sóz kezegin alǵan Qudaishúkir Abdýllaev esimdi aqsaqal Qazaqstan halqynyń sany az ekenin eskerýdi surap:
«Ata-babalarymyzdan kele jatqan salt-dástúr bar, bolmysymyz bar, ótkenimiz, ketkenimiz bar. Qazirgi shyǵarylyp jatqan zańdarda bala quqyǵy dep balalarymyzdy tartyp alatyn, áiel quqyǵy dep LGBT-ny qoldaityn zańdar toqtatylýy kerek. Memleket qurýshy ult – qazaq halqynyń salty men dástúri qorǵalýy kerek. Ata zańymyzdyń 74 babynyń 1 tarmaǵynda Konstitýtsiiasyna sáikes emes dep tanylǵan zańdarmenen halyqaralyq sharttarǵa qol qoiylmaidy, bekitilmeidi jáne kúshine engizilmeidi. 74 baptyń 2 tarmaǵynda Konstitýtsiialyq emes dep tanylǵan onyń ishinde adamnyń nemese azamattyń baian etilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiretin dep tanylǵan zańnyń ózge de normativtik quqyqtar aktilerdiń kúshi joiylady jáne qondalýǵa jatpaidy dep tur. Ata zańymyzdyń 5 babynyń 4 tarmaǵynda syrttan eshqandai memleketten eshqandai qarjylai qoldaý kórsetý joq. LGBT uiymdaryna Amerikadan, Batystan qoldaý kórsetilip jatyr. Oǵan nege tyiym salynbaidy?», - dep ashyndy aqsaqal.
Jiynda kóptegen egde jastaǵy adamdar sóz sóiledi olardyń deni LGBT nasihatyna qarsy petitsiiany qoldap otyr. Kei biri tipti dástúrli emes jynystyq qarym-qatynasty azǵyndyqqa balasa, kei biri mundai taqyrypty talqylaýdyń ózi uiat degendi aityp jatty. Kópshilik balalaryna alańdaýshylyq bildirip jatty.
Qatysýshylardyń arasynda qarama-qaishy ustanymdaǵylary da bar boldy. Olar LGBT ókilderiniń quqyǵy týraly aityp, petitsiiaǵa qarsy shyqty.
«Propoganda boiynsha eshqandai ekspert joq»
Ózin eki balanyń anasy, zertteýshi dep tanystyrǵan Kámila Gaviadina LGBT nasihatyna qarsy petitsiiany qoldamaitynyn aitty, sebebi:
«Bizdiń zań boiynsha úgit-nasihat degen qysqa is-sharanyń pozitivti usynylýy. Al LGBT da, jynystyq qarym-qatynas ta bizde tyiym salynbaǵan. Sáikesinshe bul - oksiýmoron, qarapaiym tilde – bul eshqandai máni joq is. Ekinshiden, úgit-nasihat ekenin qalai anyqtaimyz? Bizde muny anyqtaityn eshqandai metodika joq. Propoganda boiynsha eshqandai ekspert joq. Kei adamdar LGBT ashyq túske boialǵan shash nemese báteńke dep oilaidy. Biz atyraýda zertteý júrgizgende jas balalar tipti shashtaryn boiai almaityndaryn aitty. Eger boiasa olardy uryp ketýi múmkin eken. Qandai pozitivti usynylý bolýy múmkin, eger bir bala ózin LGBT ókili retinde tanystyrsa tipti sizderden, aqsaqaldardan «biz senderdi óltiremiz, órteimiz» degen siiaqty qorqytý men úrkitý bolatyn bolsa», -dedi Kámila Gaviadina.
Daniiar Qaliev esimdi azamat úgit-nasihat jynystyq baǵdarǵa áser etedi degen naqty dálel joq ekenin eske salyp:
«Ishki Ister ministrligi mundai ǵylymi dálel joq ekenin bilip tursa da ne úshin petitsiiany qoldaidy? Bul obektivti kýálardyń negizinde emes, óz sýbektivti kózqarasyna súienip shyǵaryp otyr degen sóz. Bul quziretin asyra paidalaný. Bilik sýbektivti kózqarasqa emes, faktilerge, dálelderge jáne ǵylymi zertteýlerge júginýi tiis. Men melitsina qyzmetkerimin. Sizderge Shyǵys Eýropa men Orta Aziia VICh infektsiiasynyń ósip kele jatqan aimaq ekenin aitqym keledi. Ol tipti Afrikada da azaiýda. Genderlik alýantúrlilikti moiyndaǵan elderde VICh jáne basqa infektsiiasymen kúres áldeqaida joǵary kórsetkish kórsetip otyr. Eger bul petitsiia qoldaýǵa ie bolsa, biz infektsiianyń órshýine jáne ásirese getoroseksýaldar kóp bolǵandyqtan kóbirek solar zardap shegetinine daiyn bolýymyz kerek», - deidi ol.
Ózin psiholog dep tanystyrǵan Natalia Kazietmetova dástúrli emes jynystyq qarym-qatynastaǵy adamdarmen kóp jumys istegenin aita kele:
«Men de propogandaǵa qarsymyz. Osy úgit-nasihat jastarǵa keri áser etip jatyr. Jańa ǵana osynda bir ana aitty, 15 jastaǵy bala jynystyq qyzmet kórsetýge barýǵa májbúr dep. Biz nege adamǵa kómektesýdi, máseleni sheshýdi oilamaimyz? Bireýlerge unamaýy múmkin, biraq dástúrli emes jynystyq qarym-qatynastaǵy adamdar arasynda dedofiliia kóp. Sebebi jas balalar jaǵdaidy durys baǵamdai almaidy», - deidi Natalia Kazietmetova.
Foto: Mádeniet jáne Aqparat ministrligi
«Senderdi qamaiyq dep jatqan joqpyz»
LGBT nasihatyna qarsy petitsiia avtory Baǵila Baltabai petitsiianyń tolyq maǵynasyn tolyq túsinbei konteksten julyp alyp, basqa rakýrstan kórsetip jatyr dep qynjyldy. "Petitsiianyń bar maǵynasy – úgit-nasihatqa qarsy bolý" degen belsendi sózin bylai jalǵady:
«Petitsiiaǵa kóshbasshy bolǵan sebebim, kishkentai blalalardyń ózi jyldaǵy bolyp jatqan mitingige qosylyp ketip jatyr. Sol 7-8 jastaǵy kishkentai qyzdardyń qolyndaǵy plakattaryn men sizderge qazir oqyp bereiin. Ol jerde «ni gospoda, ni gosýdarstvo», «Daloi patriarhat, daloi revoliýtsiia» deidi. Bularǵa patriarhat degendi qalai túsindirip otyr? Meniń aitpaǵym, ǵasyrdan kele jatqan ózimizdiń ustanymymyzǵa qarsy bul dúnie. Biz bir jynystylarǵa eshteńe aityp otyrǵan joqpyz. Memleketten ketińder, bolmasa senderdi qamaiyq dep jatqan joqpyz. Repressiia bolyp jatqan joq... Biraq kóshege shyǵyp, myndai plakattar alyp shyqqan. Qazaqstan men Reseidiń eki tulǵasyn súiistirip qoiǵan. Batyrlarymyzdyń qolyna LGBT jalaýyn ustatyp qoiǵan. Qazaqstyń ulttyq kiimin kigen eki azamatty súiistirip qoiǵan. Bul úgit-nasihat emei nemene?!» - deidi Baǵila Baltabai.
Petitsiianyń qorytyndy sheshimi 6 tamyzǵa deiin belgili bolady.
