اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ شىعارماشىلىعى حاقىندا
گەتتو يزبرانننيچەستۆا
ۆال. روۆ.
پوششادى نە جدي.
ۆ ەتوم حريستياننەيشەم يز ميروۆ
پوەتى - جيدى.
مارينا تسۆەتاەۆانىڭ ايتقانى. مەڭگٸ اقيقات. قاي زاماندا, قاي قوعامدا ٶمٸر سٷرسە دە جاقسى اقىن جويىتتاي قۋدالانادى ەكەن. وسى كٷنٸ كٶدەدەي قاپتاپ كەتكەن كٶپ توك-شوۋدىڭ بٸرٸن كٶرٸپ وتىرعاندا وسىنداي ويعا قالدىم. قانشاما جۇرت جينالىپ, تۇلعاسى, سٶز ساپتاسى ەشكٸمگە ۇقسامايتىن تالانتتى جاس اقىندى تۋلاقشا سٷيرەتٸپ, يتشە تالادى.
ەرينە, ەدەبيەت پەن ٶنەر مەسەلەسٸ شۋىلداسقان توك-شوۋدا شەشٸلمەيدٸ. بۇنداي "قويىلىمدار" شوۋ-بيزنەستٸڭ بٸر بٶلٸگٸ ەكەنٸ انىق. بٸراق قانداي داراقى مەرەكەدە دە ەسەرگە جول بەرمەۋگە بولادى عوي. قازاق مال قايىرعاندا دا بۇلاي شۋلامايتىن ەدٸ عوي.
ويلاپ وتىرسام, بۇنداي "قويىلىمداردىڭ" ٷردٸسٸندە, تابيعاتىندا بٸزدٸڭ قازٸرگٸ احۋالىمىز, تالعامىمىز, تٷپتەپ كەلگەندە ادامدىق كەلبەتٸمٸز مەسەلەسٸن قامتيتىن ٷلكەن ساۋال تۇرعان سيياقتى.
***
وسى تالعام دەگەن نە?
مەنٸڭ ۇعىمىمدا تالعام - ادامنىڭ ەستەتيكالىق ار-ۇياتى. ەرينە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەگٸ, تۇرمىستاعى ار-ۇياتتان ايىرماشىلىعى, تالعام - ەرەكشە تەربيەدەن, قالىپتاسۋدان ٶتكەن ار-ۇيات. ودان ارى باراتىن بولساق, تالعام - سانانىڭ دامىعان ەڭ نەزٸك تٷرٸ. كەشە عانا باسىمىزدان ٶتكەن, بٷگٸندە تاريح ەنشٸسٸنە اينالىپ بارا جاتقان قوعامدىق فورماتسييادا باسقاعا ورىن بولسا دا, تالعامعا ورىن جوق ەدٸ. كەڭەستٸك جٷيە تالعامى جوق, تۇتاس ادامزات نەسٸلٸن تەربيەلەپ ٶسٸرٸپ شىعاردى. بۇل جەردە مەن باتىس ەلەۋمەتٸ بۇل تاراپتا بٸزدەن ٷستەم شىقتى دەپ وتىرعان جوقپىن. دەگۋمانيزاتسييا, ماسسكۋلت - بٷكٸل ەلەم مەدەنيەتٸنە تەن قۇبىلىس. تالعامسىز ادام - بٷكٸلەلەمدٸك تۇلعا.
ەگەمەندٸك - ەڭ ەۋەلٸ سانانىڭ ەگەمەندٸگٸ, مەنتالدٸك قۇبىلىس. بٸز ەگەمەندٸك الدىق, ەركٸندٸككە جەتتٸك دەيمىز. بٸراق بۇرىنعى شتامپتاردان, كومپلەكستەر مەن سيندرومداردان وي ٶلكەمٸزدٸڭ ەلٸ ارىلماعاندىعىن... بٸلمەيمٸز. باسىمىزدان كەشكەن سول زامان, سونىڭ نيزامدارى بٸزدٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەتەگٸمٸزدەن تارتىپ جٸبەرمەي تۇرعاندىعىن سەزبەيمٸز. بٸز وسى دٷنيەتانىمىمىزبەن جاڭا زامان ٶنەرٸنە, مەدەنيەتٸنە پٸكٸر ايتا الامىز دەپ ويلايمىز. بٸراق ەلەۋمەتتٸك پٸكٸر, تالعام تولىقتاي الاستالعان زاماننان, پٸكٸرسٸز, تالعامسىز قوعامنان كەلگەن, بٸز, ەرينە, جاڭا اسپان استىندا تۋعان جاڭا ۇرپاقتىڭ ٶنەرٸنە پٸكٸر ايتا المايمىز.
ال ايتا الۋ ٷشٸن بٸز ەڭ ەۋەلٸ ٶنەر مەن ەدەبيەتكە, جالپى رۋحاني مەدەنيەتكە دەگەن ۋتيليتارلىق كٶزقاراستان, ياعني مەدەني قۇبىلىستاردى ولاردىڭ كەلتٸرەتٸن ناقتى پايداسى تۇرعىسىنان باعالاۋ داعدىسىنان ارىلۋىمىز كەرەك.
جان كوكتو ايتىپتى: "ٶنەرسٸز ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸن ەمەس, بٸراق ونىڭ نە ٷشٸن قاجەت ەكەنٸن بٸلمەيمٸن," - دەپ ("يا زنايۋ چتو يسكۋسستۆو سوۆەرشەننو نەوبحوديمو, تولكو نە زنايۋ زاچەم").
دجون رەسكين ايتىپتى: "ەسٸڭٸزدە بولسىن, جاراتىلىستىڭ ەڭ كٶركەم دەگەن تٷرلەرٸنٸڭ, مىسالى توتىقۇستار مەن ليلييالاردىڭ ەشقانداي پايداسى جوق" دەپ ("پومنيتە, چتو ەدۆا لي نە ۆسە پرەكراسنەيشيە ۆ ميرە تۆورەنييا سوۆەرشەننو بەسپولەزنى: ناپريمەر, پاۆلينى ي ليليي").
تاعى دا جان كوكتو ايتىپتى: "تٸپتٸ سۇلۋلىقتى ەلەمەيتٸندەردٸڭ ٶزدەرٸنە سۇلۋلىق ەسەر ەتەدٸ» دەپ ("كراسوتا دەيستۆۋەت داجە نا تەح, كتو ەە نە زامەچاەت").
ەرينە, بٸز (مەن بۇل جەردە ٶز زامانداستارىمدى ايتىپ وتىرمىن) باقىتسىز ۇرپاقپىز. گەرترۋدا ستايننىڭ سٶزٸمەن ايتساق, "جوعالعان ۇرپاقپىز". سەبەبٸ, بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ باقىتسىز ۇرپاق ەكەنٸمٸزدٸ سەزٸنبەدٸك. ال بۇل ەكٸ ەسە باقىتسىزدىق. الايدا, مەدەنيەت تاريحى بٸر ۇرپاقتىڭ عۇمىرىمەن شەكتەلمەيدٸ. بٸز ٶزٸمٸزدەن كەيٸن دە ٶنەر بار ەكەنٸن, كٶكوراي شالعىن بولىپ ٶسٸپ شىققان جاڭا ۇرپاقتىڭ دا ٶزٸندٸك ايتارى بار ەكەنٸن, ولاردىڭ بٸزگە ۇقساۋى شارت ەمەس ەكەنٸن, ونىڭ ٶز قامى, ٶز تٷيسٸگٸ بار ەكەنٸن, سودان سوڭ جاڭا تٷيسٸكتٸ, جاڭا تانىمدى بەينەلەۋ ٷشٸن بۇرىنعى تٸلدٸڭ مٷكٸس ەكەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك. جاڭا, جاس ۇرپاقتىڭ رۋحاني ٸزدەنٸستەرٸنە قۇرمەتپەن قاراۋىمىز كەرەك.
***
جاڭا پوەزييانىڭ ەڭ ٷلكەن ايىبى - ونىڭ تٷسٸنٸكسٸزدٸگٸ دەسەدٸ.
الايدا بۇنداي تٷسٸنٸكسٸزدٸكتٸڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بولادى. كەيدە ايتارى جوق اقىن شىنىندا دا بۇلدىراتىپ جازۋى مٷمكٸن. ونداي شىعارمانى وقىپ وتىرعاندا اۆتوردىڭ شىنىندا دا "تٷسٸنٸكسٸز" ەكەنٸن سەزەسٸڭ. بٸراق كٶپ جاعدايدا تٷسٸنٸكسٸزدٸكتٸڭ سەبەبٸ وقىرماننىڭ ٶزٸندە, ونىڭ رۋحاني جالقاۋلىعىندا جاتىر. وقىرمان-پەندەنٸڭ تابيعاتىنداعى بۇل قاسيەت - ونىڭ سورى دا, باعى دا. باعى بولاتىن سەبەبٸ, ادام وقي-وقي كەيبٸر تەكستەرگە ادال بولۋدى ٷيرەنەدٸ. بۇنداي تەكستەر ۋاقىت ٶتكەن سايىن بابى جەتٸلە بەرەتٸن شاراپ سيياقتى. تەكست پەن وقىرمان اراسىنداعى كٷن سايىن جەتٸلگەن ىقىلاس-پەيٸل اقىر سوڭىندا ٷلكەن, ەشتەڭەگە ايىرباستالماس سەزٸمگە اينالادى. ال سورى بولاتىن سەبەبٸ, وقىرمان-پەندە بار رۋحاني كەرەگٸن بٸر عانا تەكستەن تاپقاننان كەيٸن, باسقا دٷنيەلەرگە, رۋحاني قۇبىلىستارعا سىرت بەرٸپ, نازار اۋدارمايتىن بولادى.
باياعى زاماندا ەلدەبٸر قابيلانى جەڭٸپ, استاناسىن العان حاليفانىڭ بٸرٸ, سول قالاداعى كٸتاپحانانى تۇتاس ٶرتەۋگە جارلىق بەرەدٸ. وقىمىستى ٷلەمنٸڭ بٸرٸ "ەمٸرشٸم, بۇنىڭىز قالاي, بۇل كٸتاپحانادا باياعىدا جاساعان پايعامبارلار, دانىشپاندار, ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ تٸلٸن بٸلگەن عالىمداردىڭ كٸتاپتارى بار, وسىنشا مول بايلىقتى كٶزٸڭٸز قيىپ قالاي جوياسىز" دەگەندە, حاليفا ايتىپتى: "دٷنيەدە بٸر-اق كٸتاپ بار. ول - قۇران. ەگەردە مىنا كٸتاپحاناداعى كٸتاپتار قۇراننىڭ ايتقانىن ايتسا قايتالاۋ بولادى, ياعني جويىلۋ كەرەك. قۇرانعا قارسى كەلسە - قارسى بولعانى, ياعني جويىلۋ كەرەك!" - دەپ.
رۋحاني جالقاۋلىقتىڭ تاماشا كٶرٸنٸسٸ. بٸر عانا تەكستٸ تانىعان وقىرماننىڭ دٷنيەتانىمى وسى شامالاس.
الايدا, اقىن وقىرمان تٷسٸنبەدٸ ەكەن دەپ تٶمەندەي المايدى. ٶزٸڭ ٷشٸن جازىپ وقىرماننان ايىرىلۋعا بولادى. وقىرمان ٷشٸن جازىپ, ٶزٸڭنەن ايىرىلۋعا بولادى. شىن اقىن وسىنىڭ الدىڭعىسىن تاڭدايدى.
وقىرمان پوەزييا قاراپايىم بولسىن, تٷسٸنۋگە جەڭٸل بولسىن دەيدٸ. ياعني, اقىن مەنٸڭ قاتارىما كەلٸپ تۇرسىن دەيدٸ. قاراپايىمدىلىقتىڭ ەكٸ تٷرٸ بار. بٸرٸ - وقىرماننىڭ قاراپايىمدىلىعى, دەلٸرەك ايتقاندا, قارابايىرلىعى. ەكٸنشٸسٸ - اقىننىڭ قاراپايىمدىلىعى. اكۋتاگاۆانىڭ سٶزٸمەن ايتاتىن بولساق, "ادام ايتقىسىز كٷردەلٸ قاراپايىمدىلىق" («پروستوتا نەۆەروياتنوي سلوجنوستي"). وقىرماننىڭ قاراپايىمدىلىعىنا جەتۋ ٷشٸن - تٶمەن تٷسۋ كەرەك. اقىننىڭ قاراپايىمدىلىعىنا جەتۋ ٷشٸن - ٶرلەۋ كەرەك. دەموكراتيزمنەن تىس تۇرعان, ول از دەسەڭٸز دەموكراتيزمنىڭ نە ەكەنٸنەن بەيحابار بٸر نەرسە بار. ول - جازۋ ستيلٸ. ۇلى پوەزييا ٶزٸنٸڭ جازۋ مەنەرٸندە دەموكراتيزممەن ەشقاشان ساناسقان ەمەس. بٸر عۇلامانىڭ ايتقانى بار عوي. "شىن دەموكرات جازعاندا توبىر سيياقتى - شىن جٷرەكتەن, قاراپايىم جەنە ناشار جازادى" دەپ. ("يستيننىي دەموكرات پيشەت كاك تولپا - يسكرەننە, پروستو ي سكۆەرنو").
شاماسى پٸرادارلىق پەن ناشار ٶلەڭنٸڭ اراسىندا, بٸز سىرىنا ەشقاشان جەتە المايتىن قۇپييا, سيمپاتيكالىق بايلانىس بار. ٶلەڭ نەعۇرلىم مومىن, نەعۇرلىم پٸرادار بولعان سايىن مٸنەزسٸزدەنە بەرەدٸ, ناشارلاي بەرەدٸ. كەرٸسٸنشە اقيرەتتٸڭ تابالدىرىعىنا بارۋعا قورىقپاي, ادام-پەندەنٸڭ ەڭ كٶلەڭكەلٸ سىرلارىن اشقان سايىن پوەزييا اسقاقتاي تٷسەدٸ. قابىلداڭىز, قابىلداماڭىز - جىر ٶنەرٸنٸڭ زاڭى وسى. سەبەبٸ, رەسٸمگە قۇرىلعان مىنا دٷنيەمەن ەشقاشان سيىسپايتىن اقيقات ادامنىڭ ٸشكٸ دٷنيەسٸندە, تٷپساناسىندا ساقتاۋلى تۇر.
***
مەن جاستار پوەزيياسى جايىنداعى مەسناۋي تولعاۋىمدى اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ جىرلارىمەن اشقىم كەلەدٸ. سەبەبٸ, مەرەگە شىققان جاڭا پوەزييانى تولعاندىرعان باستى رۋحاني ساۋالدار ٶزٸنٸڭ شۇرايىن اتالمىش اقىن ٸنٸمنٸڭ شىعارماشىلىعىنان تاپقان ەكەن.
اقبەرەن جىرلارىنداعى لەيتتون - باستى ەۋەن - كٷمەن. ٶزٸنٸڭ ەڭ جاۋھار جىرلارىنان تەرٸپ قۇراستىرعان جٷز ەلۋ بەتتٸك شاعىن جيناقتىڭ باسىنان اياعىنا دەيٸن, بٸردە تەڭٸرٸنٸڭ ديدارىن كٶرگەندەي قۋانعان, بٸردە قيماسىنان ايرىلعانداي قاسٸرەتتەنگەن, بٸردە سٷيٸنٸشتٸ, بٸردە قامىرىقتى, بٸرٸن-بٸرٸ الماستىرعان سەزٸم كٷيلەرٸنٸڭ استارىندا قالماي ٸلەسٸپ وتىراتىن, جٷرەك سۋىرعان كٷمەن.
ٶڭٸم بە ەدٸ, بۇل ٶمٸر, تٷسٸم بە ەدٸ?
مەن ەلٸ دە ەشتەڭە تٷسٸنبەدٸم.
ايناداعى بەينەگە ۇقساسام دا,
سول بٸرەۋگە تارتپاعان ٸشٸمدەگٸم!
قايدان كەلدٸ, بٸلمەيمٸن, بۇل ۇيعارىم,
بٸرەۋدٸكٸ - ٶكسٸگٸم, جىميعانىم.
قاراشىقتىڭ تٷبٸنەن وقتا-تەكتە
وقىلادى دىبىسسىز جىر-يمانىم.
(اۆتوپورترەت)
شىعارماشىلىقتىڭ قاندايى بولسا دا - دۇعا. نەمەسە اقىننىڭ سٶزٸمەن ايتساق, "جىر - يمان".
ماركتان جەتكەن ٸنجٸلدەن "سەنەمٸن, جاراتقان يەم! مەنٸڭ كٷمەنٸمدٸ سەيٸلت" دەگەن جازۋدى وقىعان سەميۋەل باتلەر: "سەنبەيمٸن! جاراتقان يەم, كٷمەنٸمدٸ سەيٸلتە كٶرمە!" دەگەن دەسەدٸ.
سەبەبٸ ادام-پەندە كٷمەندانا بٸلٷٸمەن عانا باسقا جاراتىلىستان بيٸك تۇر.
مەنٸڭ جۇمىق كٶزدەرٸممەن بٸر كٸسٸ,
جىلاپ وتىر...
سونداي ونىڭ كٷلكٸسٸ...
...ونىڭ جاسى - مىڭجىلدىقتار قۇرداسى,
...ونىڭ سٶزٸ - مىڭ مۇڭلىقتىڭ سىرلاسى...
...مەنٸڭ سوقىر ساۋساعىمدى شوشايتىپ,
بەز-بٸرەۋگە كٷرسٸنەدٸ قوش ايتىپ.
سودان كەيٸن مەنەن شاراپ سۇرايدى,
سٸمٸرە ساپ تۇڭعيىققا قۇلايدى,
جٷرەگٸمدٸ ماسايتىپ...
بٸر قازادا ەرٸپ كەلگەن قورىمنان,
بۇل كٸسٸمەن مۇڭداس ەدٸم بۇرىننان.
جەتٸمەك شال...
ورىن بەرٸپ ٸشٸمنەن...
سودان بەرٸ قارا دەرتكە ۇرىنعام.
قورىمنان ەرٸپ كەلگەن شالدىڭ اتى - ٷرەي. بٸراق كٶردەي قورقىنىشتى, ادامدى ەستەن تاندىراتىن اجالدىڭ ەلەسٸ - ٷرەي ەمەس. كەرٸسٸنشە, بۇ دٷنيەدەن باسقا دٷنيەنٸڭ, باسقا اسپاننىڭ بار ەكەنٸن ادامنىڭ ەسٸنە ۇمىتتىرماي سالىپ وتىراتىن ٶر سەزٸم. ياعني, كٷمەن.
بٸر كەمەڭگەر ايتىپتى, "قۇداي بۇ دٷنيەدە ەمەس, بۇ دٷنيە قۇدايدا" دەپ. ياعني جولدىڭ قايسىسى بولسا دا - قۇدايعا اپارادى. ماعان اقىننىڭ جاراتىلىس جايلى, جاراتقان يە جايلى, سىرت كٶزگە استام بولىپ كٶرٸنەتٸن, ال شىندىعىندا ٷلكەن كٷمەننٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلاتىن, جاس ۇرپاقتىڭ ٸزدەنٸس ٷستٸندە ەكەنٸن كٶرسەتەتٸن اسقاق سٶزدەرٸ قاتتى ەسەر ەتتٸ.
سەنٸم - دەرەكتٸ قاجەت ەتپەيدٸ, ول تەك باسقا سەنٸمگە عانا جول بەرەدٸ. ەگەردە سەنٸڭ سەنٸمٸڭ كٶركەيۋٸڭە جول اشپاسا - سەنٸمٸڭدٸ اۋىستىر. كٷمەن - سەنٸمنٸڭ جاۋى ەمەس, ونىڭ سىڭارى, جارتىسى. شىنتۋايتقا كەلگەندە, سەنٸم - كٷمەننەن قۇراستىرىلعان موزايكا. ادام دٷنيەگە بٸر-اق رەت كەلەدٸ. اقىن وسىنى مويىنداي وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ ٸشٸندە ونداعان بٶتەن تۇلعالاردىڭ جٷرگەنٸنە قايران قالادى. اقىندا دايىن جاۋاپ جوق. ول "وسى كٶرٸپ وتىرعانىمنىڭ سىرى نەدە, قالاي ويلايسىڭ?" دەپ ساۋالدى وقىرمانعا قاراتادى.
قالام اتانىڭ ٶزٸنە "جازمىشىم... قارا سٶز بە, ٶلەڭ بە?" دەپ كٷمەندٸ ساۋال تاستايدى. بۇرىنعى كٷمەنسٸز زاماننىڭ اقىنى ٷش ۇيىقتاسا بۇنداي ويعا جەتە الماس ەدٸ. سٶز جوق, ٶلەڭ ٶرەسٸنٸڭ ٶسكەندٸگٸن كٶرسەتەتٸن اينىماس بەلگٸ.
ۆييوننىڭ ايتقانى بار عوي, "بٸز - بٸز ەمەسپٸز, بٸزگە دەيٸن بولعاندارمىز" دەپ ("مى - ەتو نە مى, ا تە كتو بىلي دو ناس").
ٷندٸنٸڭ پايعامبارلارىنىڭ بٸرٸ "ۆى - تو, چتو ۆى ەديتە", ياعني "سٸز نەدەن قالىپتاسساڭىز, سودان تۇراسىز" دەپ ايتقانى بار.
اقىننىڭ "بٸر كٸسٸ" اتتى ٶلەڭٸندەگٸ, -
ونىڭ تٷسٸ ٶمٸرٸم بە, ٶڭٸم بە,
مەنٸڭ تٷسٸم - ونىڭ تٷسٸ? ايتا المان!
سانامالاپ ەر اپتانى, كٷن, ايدى,
ٶكٸنەدٸ,
اعىل-تەگٸل جىلايدى...
سونداي جۇمباق - سانامداعى سىڭارىم
ٶزٸم كٸممٸن? قايدا مەنٸڭ تۇراعىم? - دەگەن جولداردى وقىعاندا وسىنداي ويلار ورالادى. وزعان زاماننان ەلدەقالاي جەتكەن, كٸم بٸلەدٸ, دٷنيەگە اقىن بولىپ جاراتىلۋى تيٸس, بٸراق جاراتىلماعان كٷيٸندە كەتكەن, ٶزٸنە لايىقتى تاعدىر اقىن جٷرەكتٸ تاپقانىمەن, بۇل جولى "مۇراتىما جەتە المايمىن-اۋ, كەسٸمدٸ كٷنٸم كەلگەندە وسى اقىن جٷرەكپەن بٸرگە تاعى دا باقيعا كەتەمٸن-اۋ" دەپ اپتا مەن كٷن, ايدى سانامالاپ جىلاپ تۇرعان ەلدەبٸر رۋحتىڭ بەينەسٸ كٶز الدىڭىزعا كەلەدٸ.
اقىننىڭ جاس باسىنا لايىق كەلمەيتٸن رۋحاني تەجٸريبەسٸنە ەمەس, مٷلدەم باسقا نەرسەگە تاڭداي قاعاسىز. سەبەبٸ بۇل جەردە ٶتكەن زاماننىڭ ٶنەر مۇراتى بٸزدٸ تاعى بٸر رەت ٸزدەپ كەلٸپ تۇر. بٸراق بٸز, ەلجۋاز ۇرپاق, سول ٶنەر مۇراتىن كەنەرەسٸنە جەتكٸزە الماي تاعى دا قور بولماقپىز. مٸنە, بۇل جەردە اقىننىڭ بويىن بيلەگەن, وزعان زامان مٷددەسٸ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك پەن ۇيات سەزٸمٸنە باس يەسٸز.
ادام - جولدان تايعان پەرٸشتە. كەيبٸر دٸني ەفسانالاردا وسىلاي ايتىلادى. ەدەم باعىندا پەرٸشتە كٷيدە جٷرگەن ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ جەرگە قالاي قۋىلعانىن ەلدٸڭ بەرٸ بٸلەدٸ. سول ادام اتا مەن حاۋا انا تانىم مەن بٸلٸمنەن شوشىپ كەتٸپ, قاقپاسىنا قايتىپ كەلگەندە قولدارىندا وت-سەمسەرلەرٸ بار پەرٸشتەلەر جولدارىنا كەس-كەستەپ تۇرىپتى. سەبەبٸ, ادام ۇجماقتان كەتۋ كەرەك, ەسەيۋ كەرەك. ۇجماق سيياقتى جىلى ۇيانى قيماي, ال شىندىعىندا ەركٸندٸكتەن قورقىپ قايتىپ كەلگەن ادامعا پەرٸشتەلەر دە, جاراتقان يەنٸڭ ٶزٸ دە قارسى.
ەۋروپادا اعارتۋشىلىقتىڭ (پروسۆەششەنيە) جەتٸستٸكتەرٸن, عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن كٷمەنعا شىعارعان اعىم باستالعاندا, پوەزييادا دا ەفسانالىق يدەيالاردى كٷمەنعا الۋ قالىپتاستى.
شامامەن وسى كەزدە پوەزييادا ۋاقىت يدەياسى پايدا بولا باستادى. ەندٸ ەۋروپالىق پوەزييادا بەرٸن ۋاقىت ٶلشەمٸنٸڭ اياسىنا ەكەلۋ داعدىسى قالىپتاستى. سوعان سەيكەس پەرٸشتەلٸكتٸڭ دە ۋاقىت زاڭدارىنا باعىناتىن احۋال ەكەنٸ پەتۋا بولدى. ەۋروپانىڭ جاڭا ەدەبيەتٸ وسى پەتۋادان نەگٸز العان. بولمىستىڭ ٶتپەلٸ احۋالداردان تۇراتىنى بەينەلەۋدٸڭ اقيقاتىنا اينالدى. بٸر اقىننىڭ ٶلەڭٸندە پەرٸشتە, "مەن پەرٸشتە بولۋدان جالىقتىم, ەندٸ بٸر ۋاقىت ادام بولعىم كەلەدٸ" دەيدٸ. بٸر روماندا شايتان "مەن شايتان بولعىم كەلمەيدٸ, بٸراز ۋاقىت ادام بولعىم كەلەدٸ" دەيدٸ.
اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ "پەندە مۇڭى" دەگەن ٶلەڭٸندەگٸ پروتاگونيست كەيٸپكەر جوعارىدا اتالعان ەفسانالىق جولدى جالعىز ٶزٸ قايتادان جٷرٸپ ٶتەدٸ.
پەرٸشتە پەرزەنت ەدٸم عارىشتاعى,
رۋحىما تەڭٸر تەندٸ باعىشتادى.
جاراتقاندى ساعىنىپ جىلاپ جاتتىم,
جالعانمەنەن ەرٸكسٸز تابىسقالى.
تاني بەرٸڭٸز. پەرٸشتەنٸڭ جاراتقاندى ساعىنىپ جىلاپ جاتۋى - اتى اتالماعان ٷرەي. (جارىقتىق مۇقاعالي "ەۋروپا اقىندارىنا ەلٸكتەپ جازعان "سەبي بولعىم كەلەدٸ" اتتى ٶلەڭٸندە شامامەن وسى يدەيانى بەدەرلەگەن).
ەلبەتتە, بۇل ەسەيۋدەن قورىققان كٶڭٸلدٸڭ بەينەسٸ ەمەس. بۇل - پەني دٷنيەنٸڭ تەپەرٸشٸنەن شارشاعان, ەسەيگەن ەستييار كٶڭٸلدٸڭ ٸلكٸ, قۇرساققا تامشى بولىپ دارىماي تۇرعانداعى زامانانى اڭساۋى.
...بٸلمەگەن ٶلٸم سىرىن بالا جٷرەك,
شوشىدى قۇلپىتاستان قورىمداعى...
قورىمداعى قۇلپىتاس - كەسٸمدٸ عانا كٷنٸ بار, سول كەسٸمدٸ كٷنٸ كەلەر ٶلٸمٸ بار الدامشى دٷنيەنٸڭ سيمۆولى. وت ورانىپ باقيدان پەنيگە تٷسٸپ كەلە جاتقان كٶپ پەرٸشتەنٸڭ بٸرٸ - تاعى بٸر پەرٸشتە, وسى كەسٸمدٸ, ٶلٸمدٸ دٷنيەدەن شوشيدى, ەسٸ كەتە قورقادى.
بٸراق ادام تٷگٸلٸ پەرٸشتە دە ٶز نەسٸبەسٸن تاڭداي المايدى. نەسٸبە تەڭٸرگە عانا ايان جولدارمەن جٷرٸپ كەلٸپ, الدىڭنان قارسىلايدى. نەسٸبە - سونىسىمەن نەسٸبە.
اقىن بۇل تۋراسىندا:
جاراتقاندى ساعىنىپ جىلاپ جاتتىم,
جالعانمەنەن ەرٸكسٸز تابىسقالى, - دەيدٸ.
جالعانمەنەن ەرٸكسٸز تابىسقان, ەرٸكسٸز تابىستىرىلعان كەيٸپكەر بٸر سٶزٸندە بىلاي دەيدٸ:
اللاعا ادال قايتۋ انتىم ەدٸ,
شارشاتتى تٸرشٸلٸكتٸڭ شارتى مەنٸ.
سەندەلٸپ ەكٸ دٷنيە اراسىندا,
جانىما اۋىر تيدٸ تەن تٸلەگٸ.
بۇل "مىڭمەن جالعىز الىستىم كٸنە قويما»-نىڭ ٶتە الىس جاڭعىرىعى, رەڭسٸز كٶلەڭكەسٸ. كەيٸپكەر ٶزٸنٸڭ تەني دٷنيەگە باتقاندىعىن عانا ايتىپ تۇرعان جوق, تۇرلاۋسىز, بولجاۋسىز مىنا دٷنيەدە پەرٸشتە بولىپ قالۋدىڭ, جاراتقاننىڭ الدىنداعى انتقا بەرٸك بولۋدىڭ قانداي قيىن ەكەنٸن دە ايتىپ تۇر. اتالعان جولداردا جٷرەكتٸ دٸر ەتكٸزەتٸن ەلدەبٸر جۇمباق مۇڭ بار. ٶلەڭ "ادامزات اتتى اداسقان قابيلانىڭ ٶكٸلدەرٸ بٸر-بٸرٸنەن نە كٷتپەك, نەنٸ سۇراپ بٸلمەك" دەگەن شاراسىز ساۋالمەن اياقتالادى. بۇل - شەشۋٸ جوق جۇمباق.
اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنان "فانتاستيكالىق رەاليزمنىڭ" ەلەمەنتتەرٸن اجىراتۋعا بولادى.
قۇماردىڭ شٶبٸن تٸستەدٸم
قۇمىرسقاشا ويلانىپ... (شەشٸم)
"فانتاستيكالىق رەاليزم" بٸزدٸڭ كٶزٸمٸز ٷيرەنگەن قالىپتى دٷنيەنٸڭ بەلٸگٸلٸبٸر پروپورتسييالارىنىڭ ٶزگەرٸسكە, دەفورماتسيياعا ۇشىراۋىنا نەگٸزدەلەدٸ. ٷلكەننٸڭ - كٸشكەنتايعا, كٸشكەنتايدىڭ - ٷلكەنگە, شىندىقتىڭ - ٶتٸرٸككە, ٶتٸرٸكتٸڭ - شىندىققا اينالۋى جەنە ت.ت. "فانتاستيكالىق رەاليزم" ٷشٸن قالىپتى جاعدايلار. بەلگٸلٸ بٸر كونتۋردىڭ, كونفيگۋراتسييانىڭ ٶزگەرۋٸ ماڭايداعى دٷنيەنٸڭ جاپپاي ٶزگەرۋٸنە الىپ بارادى.
وسىنداي ترانسفورماتسيياعا ۇشىراعان دٷنيەدەگٸ ادامنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸ - ٶزٸمٸز ايتىپ وتىرعان "فانتاستيكالىق رەاليزمنىڭ" وبەكتٸسٸ بولىپ تابىلادى. (اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ عانا ەمەس, باسقا دا جاس اقىنداردىڭ جىرلارىنان كەڭ ورىن العان, تٸپتٸ دەسەڭٸز, تسەنزۋرانىڭ كٷزەتٸندەگٸ سوۆەت ەدەبيەتٸندە مويىندالعان كٶركەمدٸك پرينتسيپ بٷگٸنگٸ وقىرمان ٷشٸن جەردەن جٸك شىققانداي سونشا نەگە تٷسٸنٸكسٸز ەكەنٸ - تٷسٸنٸكسٸز).
مىسالى, ا.سينياۆسكييدٸڭ "سوت كەلە جاتىر" پوۆەسٸندە ەرٸپتەر ٶزدەرٸ تاڭبالانعان پاراقتان بٶلٸنٸپ, بٶلەك كەتە الاتىن قاسيەتكە يە بولادى: "بٸرەۋٸ مەنٸڭ قالتالارىمدى تٸنتٸپ شىقتى... سودان سوڭ قاعازدىڭ بەتٸندەگٸ ەرٸپتەردٸ جيىپ-تەرٸپ قالتاسىنا توعىتتى - بۇل تسەنزۋرا ٷشٸن كەرەك بولدى, شاماسى.
...بٸر ەرٸپ, شاماسى "ز" ەرٸپٸ قۇيرىعىن بۇلعاڭداتىپ باسقا تاراپقا جورعالاي جٶنەلگەن. الايدا ەپتٸ جٸگٸت ۇستاپ الىپ, ونىڭ اياقتارىن جۇلىپ الدى دا, تىرناعىمەن جانشىپ ٶلتٸرە سالدى".
فانتاستيكالىق رەاليزم ارقىلى تسەنزۋرا مەن سٶز بوستاندىعى اراسىنداعى كٷرەستٸڭ گروتەسك بەينەسٸ جاسالعان. الايدا, ەلەم ەدەبيەتٸندە بەسەنەدەن بەلگٸلٸ وبراز, كەنٸگٸ پرينتسيپ بٸزدٸڭ ەدەبيەتكە كٶشكەندە ادام تٷسٸنبەيتٸن, تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس جۇمباققا اينالادى. (قازاقتىڭ وقىرماندىق ەتوسى - ەلەمدەگٸ ەڭ جۇمباق قۇبىلىس).
اقىنعا, سۋرەتكەرگە دٷنيە قاشان دا تار. فەنيدٸڭ قانداي قۇبىلىسى بولسا دا, ونىڭ كٶڭٸلٸنە ولقى. ٶزٸنە لايىق "نىسان-ناتۋرانى" ٸزدەپ تابۋ - قاي سۋرەتكەردٸڭ بولسا دا ۇلى ارمانى. سۋرەتكەرگە قاشان بولسىن شىندىق جەتٸسپەيدٸ. سول سەبەپتٸ جەتٸسپەيتٸن شىندىقتى, ٶمٸردە جوق ناتۋرانى ول ٶزٸ ويلاپ شىعارادى. ونىڭ وسى ويلاپ شىعارعانىن - ٶنەر دەپ قويىڭىز. اسقاق ٶنەر يگٸلٸكتەرٸن جەتە زەردەلەگەن ادامنىڭ كٶزٸنە ونىڭ (ٶنەردٸڭ) استام قاسيەتتەرٸ شالىنادى. ٶنەر تۋىندىسىنىڭ بويىندا فەني ٶمٸرگە تەن بارلىق بەلگٸلەر بار, جەنە وسىعان قوسىمشا ونى (ٶنەر تۋىندىسىن) ٶمٸردەن بيٸك ەتەتٸن, اۋقىمدى ەتەتٸن تاعى باسقا سيپاتتارى بار. ورىس يا باتىس مەدەنيەتتەرٸنٸڭ تٸلٸندە بۇنى "كاچەستۆو كۆازي-رەالنوستي" دەپ اتايدى. ٶنەر ٶمٸردٸڭ ەڭ تەرەڭ, ەڭ كٶلەڭكەلٸ قالتارىستارىنا بويلاي الادى. ٶمٸردٸڭ ٶزٸن ٶزٸ بٸلگەنٸنەن, ٶنەردٸڭ ٶمٸر جايلى بٸلگەنٸ ٶلشەۋسٸز ارتىق. ٶنەر, فەني ٶمٸردەن دە, سول ٶنەردٸ تۋدىرعان اۆتورلاردان دا بيٸك.
سول سەبەپتٸ جاڭا پوەزيياداعى "تٷسٸنٸكسٸز تۇستار" - جاڭا, جاس ۇرپاقتىڭ ەكەلەر باستان كەشٸرگەن كەمدٸ كٷندٸ جاڭاشا پايىمداۋى بولىپ تابىلادى. نەمەسە, قاراپايىمداپ ايتاتىن بولساق, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا زورلىقپەنەن كەسٸلگەن قازاق پوەزيياسىنىڭ جولىن جاس ۇرپاق قايتادان, جاڭادان باستايىن دەپ وتىر. كەلٸسپەۋٸڭٸزگە بولادى, بٸراق شىندىعى - وسى.
جۋساندى يٸسكەپ ايىقتىم,
جىميعان گٷلدەر ٸشٸنەن...
...جۇلدىزعا قاراپ سەۋلەلٸ,
ساناممەن قۋدىم ەۋرەنٸ.
وينادىم,
كٷلدٸم,
ٶكٸندٸم,
بۇلتتى ويدان قالدى شٶكٸم مۇڭ,
اڭىرايدى قۋ تٸرلٸك,
اياز بولۋعا بەكٸندٸم...
پوەزييا, ەسٸرەسە, 20-شى عاسىردىڭ باسىنان باستالعان پوەزييا (سيۋجەتتٸ ٶلەڭدەردەن باسقا) نەگٸزٸنەن سٶزدٸڭ, كٶركەم بەينەنٸڭ تاڭبالىق تابيعاتىنا تابان تٸرەيدٸ. ياعني, ۇلتتىق ساناداعى بۇرىنعى جىردان قالعان تٷرلٸ ەستەلٸكتەردٸ, سيمۆولداردى قاقتىعىستىرۋ ارقىلى جاڭا ماعىنا جاسايدى. ٶزٸنٸڭ مەدەني كودتارى ەبدەن قالىپتاسىپ جٷيەگە تٷسكەن قانداي دا بولماسىن ۇلتتىق ٶنەر باسقا تٸلدٸك جٷيەگە قۇرىلعان بٶگدە ٶنەرگە, بٶتەن مەدەنيەتكە دەيٸن - پوستمودەنيستٸك ٶنەر جەنە مەدەنيەت بولىپ تابىلادى.
مىسالعا:
جۋساندى يٸسكەپ ايىقتىم,
جىميعان گٷلدەر ٸشٸنەن... - دەگەن جولدار ارقىلى اقىن, ەلجٸرەگەن سەزٸمنٸڭ اراسىنان كٶڭٸلٸنە قاجىر-قايرات ٸزدەپ تاپقاندىعىن ايتىپ وتىر. جۋسان - جەر تاڭداماي, كٷي تالعاماي ٶسەتٸن قاجىرلى بٸتكٸن. بۇل جەردە اقىن جۋساندى بايىرعى ەر مٸنەزدٸڭ سيمۆولى رەتٸندە الىپ وتىر.
ارادا بٸر شۋماق ٶتٸپ, ٷشٸنشٸ شۋماقتىڭ باسىندا بۇل وي تٷرلەنٸپ, قايتادان قايتالانادى. ياعني, بۇل - قايىمنىڭ ٷلكەن تٷرٸ, سٶز قايىمى ەمەس, وي قايىمى.
جۇلدىزعا قاراپ سەۋلەلٸ,
ساناممەن قۋدىم ەۋرەنٸ.
بابالارىمىز وقىعان العاشقى كٸتاپ - جۇلدىزدى اسپان. بٸزدٸڭ بٷكٸل بولمىسىمىزدى قالىپتاستىرعان, بارلىق تالايىمىزدى, قيلى تاعدىرىمىزدى بەلگٸلەگەن, اقىرسوڭىندا وسى نەسٸبەگە الىپ كەلگەن كٸتاپ. شارق ۇرعان كٶڭٸل, وسى, تٶرٸندە ەشقاشان اداستىرماس تەمٸرقازىعى بار, ەشقاشان جالعان ايتپايتىن اسپانعا قاراپ تۇرىپ, تەۋباسىنا تٷسەدٸ, كٷندەلٸكتٸ سۇرقاي تٸرشٸلٸكتەن جۇققان بايانسىز, ەۋرەلٸ ويلاردان ايىعادى.
"پوەزييادا جاس جوق" دەگەن قاعيدا بار ("پوەزييا نە يمەەت ۆوزراستا"). وسى جيناقتاعى "سەن جايلى" اتتى ٶلەڭدٸ وقىپ وتىرعاندا اتالمىش قاعيدا ەرٸكسٸز ويعا ورالادى. ٶلەڭ - بازارى تارقاپ قارتايعان كٶڭٸلدٸڭ كٶرٸنٸسٸ. كەيٸپكەر بٸردەن "بۇل ٶلەڭ سەن جايىندا ەمەس" دەپ ەسكەرتٸپ كەتەدٸ. ٶلەڭگە شومعان سايىن بٷگٸنگٸ جۇرتى عانا قالعان, بۇرىنعى باقىتتى كٷندەردٸڭ ەلٸندە تۇرىپ, باياعىدا ٶلگەن ماحابباتى جوقتاعان كەيٸپكەردٸڭ بەينەسٸ زورايا بەرەدٸ.
سەن جايلى سەزٸمدەر قۋراعان,
كٷزدەگٸ گٷلدەردەي جۇپارسىز...
كەيٸپكەر قىزىل, قوڭىر جاپىراقتار كٶمكەرگەن ەلدەبٸر ارنانىڭ ٸشٸمەن جاپادان جالعىز كەتٸپ بارا جاتقانداي. كٷز سەزٸم. ٶتٸپ كەتكەن ماحاببات جايلى مۇڭلى ۆالس سيياقتى.
بٸراق سٶزدٸڭ سوڭى بۇل ەمەس. ٶلەڭنٸڭ باسىنان پەرسوناجدىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە يٸلگەنٸڭٸزبەن, كٶكٸرەكتە ەلدەبٸر سەزٸم باس كٶتەرەدٸ دە وتىرادى.
اقىرىندا ٶلەڭنٸڭ شەشٸمٸ, پەرسوناج بٸزدٸ جەتەلەگەن جاقتا ەمەس, باسقا تاراپتا جاتقانىن سەزەسٸز.
جانىمنىڭ جابىڭقى ەلەمٸ
كٶڭٸلدٸڭ كٷبٸرلٸ كەمسەڭٸ....
بۇل وسى مۇڭلى ٶلەڭدەگٸ ەڭ ٶمٸرشەڭ جولدار. يە, يە, قۇرمەتتٸ وقىرمان, سٸز جاڭىلىس ەستٸگەن جوقسىز. بۇل - ٶمٸرشەڭ جولدار. سەبەبٸ, ەگەر سەزٸم شىنىندا دا ٶلگەن بولسا, ول سەزٸمنٸڭ جىرى دا اياقتالادى. ادام ٶلگەن سەزٸمگە قايعىرمايدى. ٶمٸردٸڭ كەزەكتٸ پاراعىن جابادى دا, ارتىنا قايىرىلماي كەتە بەرەدٸ. قايعى, مۇڭ, كٷيٸك - تٸرٸ سەزٸم دراماسىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە ٶرٸستەيدٸ. جاڭا راكۋرستان جاڭا شام جاعىلعاننان كەيٸن بەرٸ دە ورىن-ورنىنا كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ ادامنىڭ كٷردەلٸ جان دٷنيەسٸنٸڭ قۇپييا قالتارىسىنداعى كٶپ رەتتە ايتىلماعان كٷيٸندە كەتەتٸن سەزٸم سىرىن اقىن وسىلاي تاڭبالاعان. سەزٸم ٶلمەگەن. تەك تەرەڭ جاسىرىنعان.
اقبەرەننٸڭ جىرلارىن كٶكتەي ٶتەتٸن بٸر بەينە بار. ول كٶپ كەيٸپتٸ بەينە. كەيدە سىرت تٷرٸ اۆتوردىڭ "مەن"-ٸ بولىپ, كەيدە جەكە كەيٸپكەر بولىپ, قىرىق قۇبىلىپ جٷرەدٸ. قۇداي مەن ەزەزٸلدٸڭ اراسىندا ارى بٸر, بەرٸ بٸر تولقىعان جاراتىندىنىڭ كٸم ەكەنٸن اقىننىڭ ٶزٸ بٸردە بٸلٸپ, بٸردە بٸلمەيدٸ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جيناقتاعى ٶلەڭدەردٸڭ دەنٸ بٸر-بٸرٸمەن گەنەتيكالىق بايلانىستا تۇر دەۋگە بولادى. ول ٶلەڭدەردٸ وسى جۇمباق كەيٸپكەر تۇتاستىرىپ تۇر.
بٸردە قارا رۋح بولىپ بٶلمە ٸشٸن كەزگەن, بٸردە مەيٸرٸمدٸ پەرٸشتە, بٸردە قۇتىرىنا بيلەگەن سايتان بولىپ كەلگەن بۇل جاراتىلىستىڭ قيمىل-ەرەكەتٸن قالت جٸبەرمەي قاداعالاعان اقىن بٸر تاڭعاجايىپ سىردى شىرامىتقانداي بولادى, سول سەتٸندە ويدىڭ ۇشىعىن قولىنان شىعارىپ الادى. تاعى بٸر اينالىمدا سۇمدىق قۇپييانىڭ ەلەسٸ شالىنا باستايدى دا قايتادان ويدىڭ جٸبٸ ٷزٸلەدٸ.
ماعان مٷمكٸن بارۋ كەرەك بالشىعا,
ٷرەيٸمنٸڭ بٸلۋ ٷشٸن وتانىن.
بار جىنىمدى جىعىپ بەرسٸن قامشىعا,
مەن نەسٸنە ٶز-ٶزٸمنەن قورقامىن?!
ماعان مٷمكٸن بارۋ كەرەك بالگەرگە,
ايتىپ ەندٸ ٶلتٸرسٸن دەپ شىنىمەن...
ٶز-ٶزٸمنەن قاشىپ جٷرمەي ەر جەردە
مۇڭ تامىرىن سۋىرايىن تٷبٸمەن.
ماعان مٷمكٸن بارۋ كەرەك ەمشٸگە,
بۇل دەرتٸمدٸ جازىپ بەرسٸن شٶبٸمەن,
مەن سەنبەيمٸن ٶلەڭ دەگەن ەلشٸگە,
ويلارىمنان ٶزٸم شوشىپ شەگٸنەم.
ەرينە, بۇل باياعى رومانتيكتەر, گوتيكالىق اۆتورلار بەينەلەگەن ٷرەي ەمەس. بۇل اقىرسوڭىندا ٷرەيگە ەتٸ ٷيرەنگەن ادامنىڭ سول ٷرەيمەن ەكٸ اراداعى ينتەللەكتۋالدىق ويىنى. ا.رەمبو ٶزٸنٸڭ مانيفەسٸندە بىلاي دەگەن: "نەوبحوديمو سوتۆوريت سەبە دەفورميروۆاننۋيۋ دۋشۋ: تاك چەلوۆەك سەەت بورودوۆكي نا سۆوەم ليتسە ي ۆىراششيۆاەت يح".
گۋگو فريدريح بٸر سٶزٸندە: "رابوتا زاكليۋچاەتسيا ۆ دليتەلنوم بەزگرانيچنوم, وسمىسلەننوم سمەشەنيي, زاپۋتىۆانيي ۆسەح وششۋششەنيي, ۆسەح چۋۆستۆ... پوەتيچەسكوە ستانوۆلەنيە ترەبۋەت ساموۋۆەچيا, وپەراتيۆنوي وبەزوبراجەننوستي دۋشي. رادي توگو چتوبى "دوستيچ نەيزۆەستنوگو", سموترياششيي ۆ نەيزۆەستنوە, پوەت ستانوۆيتسيا "ۆەليكيم بولنىم, ۆەليكيم ۋچەنىم". تاكيم وبرازوم, انورمالنوست نە ياۆلياەتسيا بولەە روكوۆوي پرەدوپرەدەلەننوستيۋ, كاك كوگدا-تو ۋ رۋسسو نە سوزناتەلنو ۆىبراننوي پوزيتسيەي" دەگەن.
ياعني, اقىن سانالى تٷردە, قولدان رۋحاني مەرتٸككەن تۇلعانى تۋدىرۋى كەرەك. وسىلاي عانا قالىپتى تٷسٸنٸكتٸڭ ارناسى بۇزىلادى, ينفلياتسيياعا ۇشىراپ قۇنسىزدانعان بەينەلەۋ تٸلٸ وسىلايشا عانا تٷلەگەندە, ٷرەيدٸڭ ورنىن ٷرەيمەن ويىن, ياعني ەكسپەريمەنت باسقاندا عانا مەدەنيەت العا جىلجيدى.
شىتىرمان تٷستەر... ۇلىعان يتتەر داۋىسى,
قينايدى مەنٸ كٶز ٸلمەي قالسام تٷن ٸشٸ.
اۋاعا تاجال سۋرەت سالا بەرەدٸ,
سٷپ-سٷيرٸك ساۋساق قاۋىرسىن.
شىتىرمان تٷستەر,
قۇتىرعان يتتەر كٷلكٸسٸ,
قوسباستى اتتار,
تٶرتكٶزدٸ قىردىڭ تٷلكٸسٸ,
ساپارعا شىقسام, قولىما ۇستاپ باسىمدى,
ەڭكٸلدەپ جىلاپ, قابٸر قازادى بٸر كٸسٸ...
شىتىرمان تٷستەر,
بٸتپەيتٸن زارلى جاڭعىرىق,
جٷرەدٸ بٸرەۋ اڭ قۋىپ.
قۇتىرعان قاسقىر قاڭعىرىپ,
جٷرەدٸ ماڭدى لاڭ قىلىپ,
ەرٸككەن بٸرەۋ
ٸشٸمنەن
ۇليدى-اي كەلٸپ
ەڭگٷدٸك...
شىتىرمان تٷستەر,
اياداي عانا بٶلمەمدە مەنٸڭ دٶڭگەلەپ,
لاۋلايدى كٷنٸم... ەڭگەلەك...
وياتشى مەنٸ تەلەفون,
ٶرتەنٸپ بارام!.. جان كەرەك!
("فانتاسماگورييا")
ەگەردە بۇل ٶلەڭدٸ ٶزٸنە ٶزٸ تۇيىقتالعان سۋرەت (كارتينا ۆ سەبە) دەپ الساڭىز, نەبارى اقىننىڭ باستىعىرىلعان كەزدە كٶرگەن جامان تٷسٸ بولىپ قانا شىعادى. الايدا گيپەرتەكستۋالدٸك كەڭٸستٸككە ("گيپەرتەكستۋالنوە پروسترانستۆو") شىعارعاندا جىر مٷلدەم باسقا ماعىنا بەرەدٸ. ٶلەڭ قازاقتىڭ ٶتكەنٸ-كەتكەنٸمەن, ياعني بۇرىنعى-سوڭعى بارلىق تەكستەرمەن سالعاسقاندا اقىننىڭ بويىن كەرنەگەن سىرقاتتىڭ سىرىن تٷسٸنگەندەي بولاسىز. اقىننىڭ تٷسٸنە كٸرگەن قورقىنىشتى سۋرەتتەر - بٸزدٸڭ تايعاق كەشۋلٸ تاعدىرىمىز, تاريحتىڭ قيياناتى مەن تەپەرٸشٸ بارىسىندا بابالار كەشكەن, كەيٸننەن زاردى سىرتقا شىعارۋعا تيىم سالىنعان زاماندا كٶڭٸلدەن ىعىسىپ سانانىڭ تەرەڭ تٷكپٸرٸنە جاسىرىنعان تٷرلٸ سەزٸم-كٷي مەن ٷرەيدٸڭ قايتادان قالقىپ شىققانداعى كٶرٸنٸسٸ ەكەنٸن تٷيسٸنەسٸز.
بۇل اداسقان, اداسقان سەبەپتٸ كەشٸككەن, كەشٸككەن سەبەپتٸ اينىپ, كٷيرەپ جەتكەن ماعجاننىڭ جىرى!
***
"پوەزييا - قاننىڭ سيياعا اينالۋى". بۇل سٶزدٸ ت.ەليوت ايتىپتى.
ٶز تاراپىمىزدان ايتارىمىز, شىن پوەزييا - اقىننىڭ جاراتقان يەمەن تٸلدەسۋٸ. اقىن, جان ادامنىڭ اياعى باسپاعان جەردٸ تاۋىپ قانا دۇعاسىن وقيدى. بۇل جەردە وقىرمان تەك قانا كۋە بولا الادى. وسى بيٸك تۇعىردان سەل تٶمەن تٷسەتٸن بولساق, پوەزييا - اقىننىڭ ٶزٸمەن باستاس, ٶزٸنە تەڭ ادامعا جازعان حاتى.
بۇرىندارى پوەزييانى ات تٶبەلٸندەي از, وزىق وقىرمان وقيتىن. قازٸر ەدەبيەتتە شىن تالعاممەن قاتار ماسسكۋلت تالعام, ياعني ناشار وقىرمان ديكتاتۋراسى ورناي باستاعان سيياقتى.
بٸر دەۋٸردٸڭ قۇلدارى كەلەسٸ دەۋٸرگە ٶتكەندە, ٶنەرگە, ەدەبيەتكە تەرتٸپ ورناتقىسى كەلٸپ, اباقتىنىڭ كٷزەتشٸسٸ بولعىسى كەلٸپ اڭساپ تۇرادى. بٸراق شىن پوەزييا ٶزٸنە ٶزٸ بەلگٸلەگەن زاڭ-نيزامدارمەن عانا جٷرەدٸ. پوەزييانى تٷزەتۋگە تىرىسۋ - اسپانعا قاراۋعا, جۇلدىزداردى تاماشالاۋعا تيىم سالۋمەن بٸردەي كٷلكٸلٸ ەرەكەت. تٷپتٸڭ تٷبٸندە ەلدٸ سوڭىنان ەرتكەندٸكٸ ەمەس, ەلدٸڭ بەرٸ قارسى بولعاندٸكٸ اقيقات بولىپ شىعادى.
ساليۋت پەن فەيەرۆەرك اياقتالعاندا اسپاندا شىن جۇلدىزدار عانا قالادى.
تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ
«الماتى اقشامى» قوعامدىق-ساياسي گازەتٸ,
№ 56 (4458) 12 مامىر, 2011 جىل.
