Aqberen Elgezektiń shyǵarmashylyǵy haqynda
Getto izbrannnichestva
Val. Rov.
Poshady ne jdi.
V etom hristianneishem iz mirov
Poety - jidy.
Marina Tsvetaevanyń aitqany. Máńgi aqiqat. Qai zamanda, qai qoǵamda ómir súrse de jaqsy aqyn joiyttai qýdalanady eken. Osy kúni kódedei qaptap ketken kóp tok-shoýdyń birin kórip otyrǵanda osyndai oiǵa qaldym. Qanshama jurt jinalyp, tulǵasy, sóz saptasy eshkimge uqsamaityn talantty jas aqyndy týlaqsha súiretip, itshe talady.
Árine, ádebiet pen óner máselesi shýyldasqan tok-shoýda sheshilmeidi. Bundai "qoiylymdar" shoý-biznestiń bir bóligi ekeni anyq. Biraq qandai daraqy merekede de eserge jol bermeýge bolady ǵoi. Qazaq mal qaiyrǵanda da bulai shýlamaityn edi ǵoi.
Oilap otyrsam, bundai "qoiylymdardyń" úrdisinde, tabiǵatynda bizdiń qazirgi ahýalymyz, talǵamymyz, túptep kelgende adamdyq kelbetimiz máselesin qamtityn úlken saýal turǵan siiaqty.
***
Osy talǵam degen ne?
Meniń uǵymymda talǵam - adamnyń estetikalyq ar-uiaty. Árine kúndelikti ómirdegi, turmystaǵy ar-uiattan aiyrmashylyǵy, talǵam - erekshe tárbieden, qalyptasýdan ótken ar-uiat. Odan ary baratyn bolsaq, talǵam - sananyń damyǵan eń názik túri. Keshe ǵana basymyzdan ótken, búginde tarih enshisine ainalyp bara jatqan qoǵamdyq formatsiiada basqaǵa oryn bolsa da, talǵamǵa oryn joq edi. Keńestik júie talǵamy joq, tutas adamzat násilin tárbielep ósirip shyǵardy. Bul jerde men Batys áleýmeti bul tarapta bizden ústem shyqty dep otyrǵan joqpyn. Degýmanizatsiia, masskýlt - búkil álem mádenietine tán qubylys. Talǵamsyz adam - búkilálemdik tulǵa.
Egemendik - eń áýeli sananyń egemendigi, mentaldik qubylys. Biz egemendik aldyq, erkindikke jettik deimyz. Biraq burynǵy shtamptardan, komplekster men sindromdardan oi ólkemizdiń áli arylmaǵandyǵyn... bilmeimiz. Basymyzdan keshken sol zaman, sonyń nizamdary bizdi áli kúnge deiin etegimizden tartyp jibermei turǵandyǵyn sezbeimiz. Biz osy dúnietanymymyzben jańa zaman ónerine, mádenietine pikir aita alamyz dep oilaimyz. Biraq áleýmettik pikir, talǵam tolyqtai alastalǵan zamannan, pikirsiz, talǵamsyz qoǵamnan kelgen, biz, árine, jańa aspan astynda týǵan jańa urpaqtyń ónerine pikir aita almaimyz.
Al aita alý úshin biz eń áýeli óner men ádebietke, jalpy rýhani mádenietke degen ýtilitarlyq kózqarastan, iaǵni mádeni qubylystardy olardyń keltiretin naqty paidasy turǵysynan baǵalaý daǵdysynan arylýymyz kerek.
Jan Kokto aitypty: "Ónersiz ómir súrý múmkin emes, biraq onyń ne úshin qajet ekenin bilmeimin," - dep ("Ia znaiý chto iskýsstvo sovershenno neobhodimo, tolko ne znaiý zachem").
Djon Reskin aitypty: "Esińizde bolsyn, jaratylystyń eń kórkem degen túrleriniń, mysaly totyqustar men liliialardyń eshqandai paidasy joq" dep ("Pomnite, chto edva li ne vse prekrasneishie v mire tvoreniia sovershenno bespolezny: naprimer, pavliny i lilii").
Taǵy da Jan Kokto aitypty: "Tipti sulýlyqty elemeitinderdiń ózderine sulýlyq áser etedi» dep ("Krasota deistvýet daje na teh, kto ee ne zamechaet").
Árine, biz (men bul jerde óz zamandastarymdy aityp otyrmyn) baqytsyz urpaqpyz. Gertrýda Stainnyń sózimen aitsaq, "joǵalǵan urpaqpyz". Sebebi, biz ózimizdiń baqytsyz urpaq ekenimizdi sezinbedik. Al bul eki ese baqytsyzdyq. Alaida, mádeniet tarihy bir urpaqtyń ǵumyrymen shektelmeidi. Biz ózimizden keiin de óner bar ekenin, kókorai shalǵyn bolyp ósip shyqqan jańa urpaqtyń da ózindik aitary bar ekenin, olardyń bizge uqsaýy shart emes ekenin, onyń óz qamy, óz túisigi bar ekenin, sodan soń jańa túisikti, jańa tanymdy beineleý úshin burynǵy tildiń múkis ekenin moiyndaýymyz kerek. Jańa, jas urpaqtyń rýhani izdenisterine qurmetpen qaraýymyz kerek.
***
Jańa poeziianyń eń úlken aiyby - onyń túsiniksizdigi desedi.
Alaida bundai túsiniksizdiktiń birneshe sebebi bolady. Keide aitary joq aqyn shynynda da buldyratyp jazýy múmkin. Ondai shyǵarmany oqyp otyrǵanda avtordyń shynynda da "túsiniksiz" ekenin sezesiń. Biraq kóp jaǵdaida túsiniksizdiktiń sebebi oqyrmannyń ózinde, onyń rýhani jalqaýlyǵynda jatyr. Oqyrman-pendeniń tabiǵatyndaǵy bul qasiet - onyń sory da, baǵy da. Baǵy bolatyn sebebi, adam oqi-oqi keibir teksterge adal bolýdy úirenedi. Bundai tekster ýaqyt ótken saiyn baby jetile beretin sharap siiaqty. Tekst pen oqyrman arasyndaǵy kún saiyn jetilgen yqylas-peiil aqyr sońynda úlken, eshteńege aiyrbastalmas sezimge ainalady. Al sory bolatyn sebebi, oqyrman-pende bar rýhani keregin bir ǵana teksten tapqannan keiin, basqa dúnielerge, rýhani qubylystarǵa syrt berip, nazar aýdarmaityn bolady.
Baiaǵy zamanda áldebir qabilany jeńip, astanasyn alǵan halifanyń biri, sol qaladaǵy kitaphanany tutas órteýge jarlyq beredi. Oqymysty úlemniń biri "ámirshim, bunyńyz qalai, bul kitaphanada baiaǵyda jasaǵan paiǵambarlar, danyshpandar, on segiz myń ǵalamnyń tilin bilgen ǵalymdardyń kitaptary bar, osynsha mol bailyqty kózińiz qiyp qalai joiasyz" degende, halifa aitypty: "Dúniede bir-aq kitap bar. Ol - Quran. Egerde myna kitaphanadaǵy kitaptar Qurannyń aitqanyn aitsa qaitalaý bolady, iaǵni joiylý kerek. Quranǵa qarsy kelse - qarsy bolǵany, iaǵni joiylý kerek!" - dep.
Rýhani jalqaýlyqtyń tamasha kórinisi. Bir ǵana teksti tanyǵan oqyrmannyń dúnietanymy osy shamalas.
Alaida, aqyn oqyrman túsinbedi eken dep tómendei almaidy. Óziń úshin jazyp oqyrmannan aiyrylýǵa bolady. Oqyrman úshin jazyp, ózińnen aiyrylýǵa bolady. Shyn aqyn osynyń aldyńǵysyn tańdaidy.
Oqyrman poeziia qarapaiym bolsyn, túsinýge jeńil bolsyn deidi. Iaǵni, aqyn meniń qataryma kelip tursyn deidi. Qarapaiymdylyqtyń eki túri bar. Biri - oqyrmannyń qarapaiymdylyǵy, dálirek aitqanda, qarabaiyrlyǵy. Ekinshisi - aqynnyń qarapaiymdylyǵy. Akýtagavanyń sózimen aitatyn bolsaq, "adam aitqysyz kúrdeli qarapaiymdylyq" («prostota neveroiatnoi slojnosti"). Oqyrmannyń qarapaiymdylyǵyna jetý úshin - tómen túsý kerek. Aqynnyń qarapaiymdylyǵyna jetý úshin - órleý kerek. Demokratizmnen tys turǵan, ol az deseńiz demokratizmnyń ne ekeninen beihabar bir nárse bar. Ol - jazý stili. Uly poeziia óziniń jazý mánerinde demokratizmmen eshqashan sanasqan emes. Bir ǵulamanyń aitqany bar ǵoi. "Shyn demokrat jazǵanda tobyr siiaqty - shyn júrekten, qarapaiym jáne nashar jazady" dep. ("Istinnyi demokrat pishet kak tolpa - iskrenne, prosto i skverno").
Shamasy piradarlyq pen nashar óleńniń arasynda, biz syryna eshqashan jete almaityn qupiia, simpatikalyq bailanys bar. Óleń neǵurlym momyn, neǵurlym piradar bolǵan saiyn minezsizdene beredi, nasharlai beredi. Kerisinshe aqirettiń tabaldyryǵyna barýǵa qoryqpai, Adam-pendeniń eń kóleńkeli syrlaryn ashqan saiyn poeziia asqaqtai túsedi. Qabyldańyz, qabyldamańyz - jyr óneriniń zańy osy. Sebebi, rásimge qurylǵan myna dúniemen eshqashan siyspaityn aqiqat adamnyń ishki dúniesinde, túpsanasynda saqtaýly tur.
***
Men jastar poeziiasy jaiyndaǵy másnaýi tolǵaýymdy Aqberen Elgezektiń jyrlarymen ashqym keledi. Sebebi, márege shyqqan jańa poeziiany tolǵandyrǵan basty rýhani saýaldar óziniń shuraiyn atalmysh aqyn inimniń shyǵarmashylyǵynan tapqan eken.
Aqberen jyrlaryndaǵy leitton - basty áýen - kúmán. Óziniń eń jaýhar jyrlarynan terip qurastyrǵan júz elý bettik shaǵyn jinaqtyń basynan aiaǵyna deiin, birde Táńiriniń didaryn kórgendei qýanǵan, birde qimasynan airylǵandai qasirettengen, birde súiinishti, birde qamyryqty, birin-biri almastyrǵan sezim kúileriniń astarynda qalmai ilesip otyratyn, júrek sýyrǵan kúmán.
Óńim be edi, bul ómir, túsim be edi?
Men áli de eshteńe túsinbedim.
Ainadaǵy beinege uqsasam da,
Sol bireýge tartpaǵan ishimdegim!
Qaidan keldi, bilmeimin, bul uiǵarym,
Bireýdiki - óksigim, jymiǵanym.
Qarashyqtyń túbinen oqta-tekte
Oqylady dybyssyz jyr-imanym.
(Avtoportret)
Shyǵarmashylyqtyń qandaiy bolsa da - duǵa. Nemese aqynnyń sózimen aitsaq, "jyr - iman".
Marktan jetken Injilden "Senemin, Jaratqan Iem! Meniń kúmánimdi seiilt" degen jazýdy oqyǵan Semiýel Batler: "Senbeimin! Jaratqan Iem, kúmánimdi seiilte kórme!" degen desedi.
Sebebi Adam-pende kúmándana bilúimen ǵana basqa jaratylystan biik tur.
Meniń jumyq kózderimmen bir kisi,
Jylap otyr...
Sondai onyń kúlkisi...
...Onyń jasy - myńjyldyqtar qurdasy,
...Onyń sózi - myń muńlyqtyń syrlasy...
...Meniń soqyr saýsaǵymdy shoshaityp,
Báz-bireýge kúrsinedi qosh aityp.
Sodan keiin menen sharap suraidy,
Simire sap tuńǵiyqqa qulaidy,
Júregimdi masaityp...
Bir qazada erip kelgen qorymnan,
Bul kisimen muńdas edim burynnan.
Jetimek shal...
Oryn berip ishimnen...
Sodan beri qara dertke urynǵam.
Qorymnan erip kelgen shaldyń aty - úrei. Biraq kórdei qorqynyshty, adamdy esten tandyratyn ajaldyń elesi - úrei emes. Kerisinshe, bu dúnieden basqa dúnieniń, basqa aspannyń bar ekenin adamnyń esine umyttyrmai salyp otyratyn ór sezim. Iaǵni, kúmán.
Bir kemeńger aitypty, "Qudai bu dúniede emes, bu dúnie Qudaida" dep. Iaǵni joldyń qaisysy bolsa da - Qudaiǵa aparady. Maǵan aqynnyń jaratylys jaily, Jaratqan Ie jaily, syrt kózge astam bolyp kórinetin, al shyndyǵynda úlken kúmánniń kórinisi bolyp tabylatyn, jas urpaqtyń izdenis ústinde ekenin kórsetetin asqaq sózderi qatty áser etti.
Senim - derekti qajet etpeidi, ol tek basqa senimge ǵana jol beredi. Egerde seniń senimiń kórkeiýińe jol ashpasa - senimińdi aýystyr. Kúmán - senimniń jaýy emes, onyń syńary, jartysy. Shyntýaitqa kelgende, senim - kúmánnen qurastyrylǵan mozaika. Adam dúniege bir-aq ret keledi. Aqyn osyny moiyndai otyryp, óziniń ishinde ondaǵan bóten tulǵalardyń júrgenine qairan qalady. Aqynda daiyn jaýap joq. Ol "osy kórip otyrǵanymnyń syry nede, qalai oilaisyń?" dep saýaldy oqyrmanǵa qaratady.
Qalam Atanyń ózine "jazmyshym... qara sóz be, óleń be?" dep kúmándi saýal tastaidy. Burynǵy kúmánsiz zamannyń aqyny úsh uiyqtasa bundai oiǵa jete almas edi. Sóz joq, óleń óresiniń óskendigin kórsetetin ainymas belgi.
Viionnyń aitqany bar ǵoi, "biz - biz emespiz, bizge deiin bolǵandarmyz" dep ("My - eto ne my, a te kto byli do nas").
Úndiniń paiǵambarlarynyń biri "Vy - to, chto vy edite", iaǵni "siz neden qalyptassańyz, sodan turasyz" dep aitqany bar.
Aqynnyń "Bir kisi" atty óleńindegi, -
Onyń túsi ómirim be, óńim be,
Meniń túsim - onyń túsi? Aita alman!
Sanamalap ár aptany, kún, aidy,
Ókinedi,
Aǵyl-tegil jylaidy...
Sondai jumbaq - sanamdaǵy syńarym
Ózim kimmin? Qaida meniń turaǵym? - degen joldardy oqyǵanda osyndai oilar oralady. Ozǵan zamannan áldeqalai jetken, kim biledi, dúniege aqyn bolyp jaratylýy tiis, biraq jaratylmaǵan kúiinde ketken, ózine laiyqty taǵdyr aqyn júrekti tapqanymen, bul joly "muratyma jete almaimyn-aý, kesimdi kúnim kelgende osy aqyn júrekpen birge taǵy da baqiǵa ketemin-aý" dep apta men kún, aidy sanamalap jylap turǵan áldebir rýhtyń beinesi kóz aldyńyzǵa keledi.
Aqynnyń jas basyna laiyq kelmeitin rýhani tájiribesine emes, múldem basqa nársege tańdai qaǵasyz. Sebebi bul jerde ótken zamannyń óner muraty bizdi taǵy bir ret izdep kelip tur. Biraq biz, áljýaz urpaq, sol óner muratyn keneresine jetkize almai taǵy da qor bolmaqpyz. Mine, bul jerde aqynnyń boiyn bilegen, ozǵan zaman múddesi aldyndaǵy jaýapkershilik pen uiat sezimine bas iesiz.
Adam - joldan taiǵan perishte. Keibir dini áfsanalarda osylai aitylady. Edem baǵynda perishte kúide júrgen Adam Ata men Haýa Ananyń jerge qalai qýylǵanyn eldiń bári biledi. Sol Adam ata men Haýa Ana tanym men bilimnen shoshyp ketip, qaqpasyna qaityp kelgende qoldarynda ot-semserleri bar perishteler joldaryna kes-kestep turypty. Sebebi, Adam ujmaqtan ketý kerek, eseiý kerek. Ujmaq siiaqty jyly uiany qimai, al shyndyǵynda erkindikten qorqyp qaityp kelgen Adamǵa perishteler de, Jaratqan Ieniń ózi de qarsy.
Eýropada aǵartýshylyqtyń (Prosveshenie) jetistikterin, ǵylym men bilimniń múmkindikterin kúmánǵa shyǵarǵan aǵym bastalǵanda, poeziiada da áfsanalyq ideialardy kúmánǵa alý qalyptasty.
Shamamen osy kezde poeziiada ýaqyt ideiasy paida bola bastady. Endi Eýropalyq poeziiada bárin Ýaqyt ólsheminiń aiasyna ákelý daǵdysy qalyptasty. Soǵan sáikes perishteliktiń de ýaqyt zańdaryna baǵynatyn ahýal ekeni pátýa boldy. Eýropanyń jańa ádebieti osy pátýadan negiz alǵan. Bolmystyń ótpeli ahýaldardan turatyny beineleýdiń aqiqatyna ainaldy. Bir aqynnyń óleńinde Perishte, "men perishte bolýdan jalyqtym, endi bir ýaqyt Adam bolǵym keledi" deidi. Bir romanda Shaitan "Men Shaitan bolǵym kelmeidi, biraz ýaqyt adam bolǵym keledi" deidi.
Aqberen Elgezektiń "Pende muńy" degen óleńindegi protagonist keiipker joǵaryda atalǵan áfsanalyq joldy jalǵyz ózi qaitadan júrip ótedi.
Perishte perzent edim ǵaryshtaǵy,
Rýhyma Táńir tándi baǵyshtady.
Jaratqandy saǵynyp jylap jattym,
Jalǵanmenen eriksiz tabysqaly.
Tani berińiz. Perishteniń jaratqandy saǵynyp jylap jatýy - aty atalmaǵan úrei. (Jaryqtyq Muqaǵali "Eýropa aqyndaryna eliktep jazǵan "Sábi bolǵym keledi" atty óleńinde shamamen osy ideiany bederlegen).
Álbette, bul eseiýden qoryqqan kóńildiń beinesi emes. Bul - páni dúnieniń teperishinen sharshaǵan, eseigen estiiar kóńildiń ilki, qursaqqa tamshy bolyp darymai turǵandaǵy zamanany ańsaýy.
...Bilmegen ólim syryn bala júrek,
Shoshydy qulpytastan qorymdaǵy...
Qorymdaǵy qulpytas - kesimdi ǵana kúni bar, sol kesimdi kúni keler ólimi bar aldamshy dúnieniń simvoly. Ot oranyp baqidan pánige túsip kele jatqan kóp perishteniń biri - taǵy bir perishte, osy kesimdi, ólimdi dúnieden shoshidy, esi kete qorqady.
Biraq adam túgili perishte de óz nesibesin tańdai almaidy. Nesibe Táńirge ǵana aian joldarmen júrip kelip, aldyńnan qarsylaidy. Nesibe - sonysymen nesibe.
Aqyn bul týrasynda:
Jaratqandy saǵynyp jylap jattym,
Jalǵanmenen eriksiz tabysqaly, - deidi.
Jalǵanmenen eriksiz tabysqan, eriksiz tabystyrylǵan keiipker bir sózinde bylai deidi:
Allaǵa adal qaitý antym edi,
Sharshatty tirshiliktiń sharty meni.
Sendelip eki dúnie arasynda,
Janyma aýyr tidi tán tilegi.
Bul "myńmen jalǵyz alystym kiná qoima»-nyń óte alys jańǵyryǵy, reńsiz kóleńkesi. Keiipker óziniń táni dúniege batqandyǵyn ǵana aityp turǵan joq, turlaýsyz, boljaýsyz myna dúniede perishte bolyp qalýdyń, Jaratqannyń aldyndaǵy antqa berik bolýdyń qandai qiyn ekenin de aityp tur. Atalǵan joldarda júrekti dir etkizetin áldebir jumbaq muń bar. Óleń "adamzat atty adasqan qabilanyń ókilderi bir-birinen ne kútpek, neni surap bilmek" degen sharasyz saýalmen aiaqtalady. Bul - sheshýi joq jumbaq.
Aqynnyń shyǵarmashylyǵynan "fantastikalyq realizmnyń" elementterin ajyratýǵa bolady.
Qumardyń shóbin tistedim
Qumyrsqasha oilanyp... (Sheshim)
"Fantastikalyq realizm" bizdiń kózimiz úirengen qalypty dúnieniń beligilibir proportsiialarynyń ózgeriske, deformatsiiaǵa ushyraýyna negizdeledi. Úlkenniń - kishkentaiǵa, kishkentaidyń - úlkenge, shyndyqtyń - ótirikke, ótiriktiń - shyndyqqa ainalýy jáne t.t. "fantastikalyq realizm" úshin qalypty jaǵdailar. Belgili bir kontýrdyń, konfigýratsiianyń ózgerýi mańaidaǵy dúnieniń jappai ózgerýine alyp barady.
Osyndai transformatsiiaǵa ushyraǵan dúniedegi adamnyń kóńil-kúii - ózimiz aityp otyrǵan "fantastikalyq realizmnyń" obektisi bolyp tabylady. (Aqberen Elgezektiń ǵana emes, basqa da jas aqyndardyń jyrlarynan keń oryn alǵan, tipti deseńiz, tsenzýranyń kúzetindegi Sovet ádebietinde moiyndalǵan kórkemdik printsip búgingi oqyrman úshin jerden jik shyqqandai sonsha nege túsiniksiz ekeni - túsiniksiz).
Mysaly, A.Siniavskiidiń "Sot kele jatyr" povesinde áripter ózderi tańbalanǵan paraqtan bólinip, bólek kete alatyn qasietke ie bolady: "Bireýi meniń qaltalarymdy tintip shyqty... Sodan soń qaǵazdyń betindegi áripterdi jiyp-terip qaltasyna toǵytty - bul tsenzýra úshin kerek boldy, shamasy.
...Bir árip, shamasy "z" áripi quiryǵyn bulǵańdatyp basqa tarapqa jorǵalai jónelgen. Alaida epti jigit ustap alyp, onyń aiaqtaryn julyp aldy da, tyrnaǵymen janshyp óltire saldy".
Fantastikalyq realizm arqyly tsenzýra men sóz bostandyǵy arasyndaǵy kúrestiń grotesk beinesi jasalǵan. Alaida, álem ádebietinde beseneden belgili obraz, kánigi printsip bizdiń ádebietke kóshkende adam túsinbeitin, túsiný múmkin emes jumbaqqa ainalady. (Qazaqtyń oqyrmandyq etosy - álemdegi eń jumbaq qubylys).
Aqynǵa, sýretkerge dúnie qashan da tar. Fánidiń qandai qubylysy bolsa da, onyń kóńiline olqy. Ózine laiyq "nysan-natýrany" izdep tabý - qai sýretkerdiń bolsa da uly armany. Sýretkerge qashan bolsyn shyndyq jetispeidi. Sol sebepti jetispeitin shyndyqty, ómirde joq natýrany ol ózi oilap shyǵarady. Onyń osy oilap shyǵarǵanyn - óner dep qoiyńyz. Asqaq óner igilikterin jete zerdelegen adamnyń kózine onyń (ónerdiń) astam qasietteri shalynady. Óner týyndysynyń boiynda fáni ómirge tán barlyq belgiler bar, jáne osyǵan qosymsha ony (óner týyndysyn) ómirden biik etetin, aýqymdy etetin taǵy basqa sipattary bar. Orys ia batys mádenietteriniń tilinde buny "kachestvo kvazi-realnosti" dep ataidy. Óner ómirdiń eń tereń, eń kóleńkeli qaltarystaryna boilai alady. Ómirdiń ózin ózi bilgeninen, ónerdiń ómir jaily bilgeni ólsheýsiz artyq. Óner, fáni ómirden de, sol ónerdi týdyrǵan avtorlardan da biik.
Sol sebepti jańa poeziiadaǵy "túsiniksiz tustar" - jańa, jas urpaqtyń ákeler bastan keshirgen kemdi kúndi jańasha paiymdaýy bolyp tabylady. Nemese, qarapaiymdap aitatyn bolsaq, jiyrmasynshy ǵasyrdyń basynda zorlyqpenen kesilgen qazaq poeziiasynyń jolyn jas urpaq qaitadan, jańadan bastaiyn dep otyr. Kelispeýińizge bolady, biraq shyndyǵy - osy.
Jýsandy iiskep aiyqtym,
Jymiǵan gúlder ishinen...
...Juldyzǵa qarap sáýleli,
Sanammen qýdym áýreni.
Oinadym,
Kúldim,
Ókindim,
Bultty oidan qaldy shókim muń,
Ańyraidy qý tirlik,
Aiaz bolýǵa bekindim...
Poeziia, ásirese, 20-shy ǵasyrdyń basynan bastalǵan poeziia (siýjetti óleńderden basqa) negizinen sózdiń, kórkem beineniń tańbalyq tabiǵatyna taban tireidi. Iaǵni, ulttyq sanadaǵy burynǵy jyrdan qalǵan túrli estelikterdi, simvoldardy qaqtyǵystyrý arqyly jańa maǵyna jasaidy. Óziniń mádeni kodtary ábden qalyptasyp júiege túsken qandai da bolmasyn ulttyq óner basqa tildik júiege qurylǵan bógde ónerge, bóten mádenietke deiin - postmodenistik óner jáne mádeniet bolyp tabylady.
Mysalǵa:
Jýsandy iiskep aiyqtym,
Jymiǵan gúlder ishinen... - degen joldar arqyly aqyn, eljiregen sezimniń arasynan kóńiline qajyr-qairat izdep tapqandyǵyn aityp otyr. Jýsan - jer tańdamai, kúi talǵamai ósetin qajyrly bitkin. Bul jerde aqyn jýsandy baiyrǵy er minezdiń simvoly retinde alyp otyr.
Arada bir shýmaq ótip, úshinshi shýmaqtyń basynda bul oi túrlenip, qaitadan qaitalanady. Iaǵni, bul - qaiymnyń úlken túri, sóz qaiymy emes, oi qaiymy.
Juldyzǵa qarap sáýleli,
Sanammen qýdym áýreni.
Babalarymyz oqyǵan alǵashqy kitap - juldyzdy Aspan. Bizdiń búkil bolmysymyzdy qalyptastyrǵan, barlyq talaiymyzdy, qily taǵdyrymyzdy belgilegen, aqyrsońynda osy nesibege alyp kelgen kitap. Sharq urǵan kóńil, osy, tórinde eshqashan adastyrmas temirqazyǵy bar, eshqashan jalǵan aitpaityn aspanǵa qarap turyp, táýbasyna túsedi, kúndelikti surqai tirshilikten juqqan baiansyz, áýreli oilardan aiyǵady.
"Poeziiada jas joq" degen qaǵida bar ("Poeziia ne imeet vozrasta"). Osy jinaqtaǵy "Sen jaily" atty óleńdi oqyp otyrǵanda atalmysh qaǵida eriksiz oiǵa oralady. Óleń - bazary tarqap qartaiǵan kóńildiń kórinisi. Keiipker birden "bul óleń sen jaiynda emes" dep eskertip ketedi. Óleńge shomǵan saiyn búgingi jurty ǵana qalǵan, burynǵy baqytty kúnderdiń elinde turyp, baiaǵyda ólgen mahabbaty joqtaǵan keiipkerdiń beinesi zoraia beredi.
Sen jaily sezimder qýraǵan,
Kúzdegi gúlderdei juparsyz...
Keiipker qyzyl, qońyr japyraqtar kómkergen áldebir arnanyń ishimen japadan jalǵyz ketip bara jatqandai. Kúz sezim. Ótip ketken mahabbat jaily muńly vals siiaqty.
Biraq sózdiń sońy bul emes. Óleńniń basynan personajdyń kóńil-kúiine iilgenińizben, kókirekte áldebir sezim bas kóteredi de otyrady.
Aqyrynda óleńniń sheshimi, personaj bizdi jetelegen jaqta emes, basqa tarapta jatqanyn sezesiz.
Janymnyń jabyńqy álemi
Kóńildiń kúbirli kemseńi....
Bul osy muńly óleńdegi eń ómirsheń joldar. Iá, iá, qurmetti oqyrman, siz jańylys estigen joqsyz. Bul - ómirsheń joldar. Sebebi, eger sezim shynynda da ólgen bolsa, ol sezimniń jyry da aiaqtalady. Adam ólgen sezimge qaiǵyrmaidy. Ómirdiń kezekti paraǵyn jabady da, artyna qaiyrylmai kete beredi. Qaiǵy, muń, kúiik - tiri sezim dramasynyń tóńireginde óristeidi. Jańa rakýrstan jańa sham jaǵylǵannan keiin bári de oryn-ornyna keledi. Búgingi adamnyń kúrdeli jan dúniesiniń qupiia qaltarysyndaǵy kóp rette aitylmaǵan kúiinde ketetin sezim syryn aqyn osylai tańbalaǵan. Sezim ólmegen. Tek tereń jasyrynǵan.
Aqberenniń jyrlaryn kóktei ótetin bir beine bar. Ol kóp keiipti beine. Keide syrt túri avtordyń "men"-i bolyp, keide jeke keiipker bolyp, qyryq qubylyp júredi. Qudai men Ázázildiń arasynda ary bir, beri bir tolqyǵan jaratyndynyń kim ekenin aqynnyń ózi birde bilip, birde bilmeidi. Osy turǵydan kelgende jinaqtaǵy óleńderdiń deni bir-birimen genetikalyq bailanysta tur deýge bolady. Ol óleńderdi osy jumbaq keiipker tutastyryp tur.
Birde qara Rýh bolyp bólme ishin kezgen, birde meiirimdi perishte, birde qutyryna bilegen saitan bolyp kelgen bul jaratylystyń qimyl-áreketin qalt jibermei qadaǵalaǵan aqyn bir tańǵajaiyp syrdy shyramytqandai bolady, sol sátinde oidyń ushyǵyn qolynan shyǵaryp alady. Taǵy bir ainalymda sumdyq qupiianyń elesi shalyna bastaidy da qaitadan oidyń jibi úziledi.
Maǵan múmkin barý kerek balshyǵa,
Úreiimniń bilý úshin otanyn.
Bar jynymdy jyǵyp bersin qamshyǵa,
Men nesine óz-ózimnen qorqamyn?!
Maǵan múmkin barý kerek balgerge,
Aityp endi óltirsin dep shynymen...
Óz-ózimnen qashyp júrmei ár jerde
Muń tamyryn sýyraiyn túbimen.
Maǵan múmkin barý kerek emshige,
Bul dertimdi jazyp bersin shóbimen,
Men senbeimin óleń degen elshige,
Oilarymnan ózim shoshyp sheginem.
Árine, bul baiaǵy romantikter, gotikalyq avtorlar beinelegen úrei emes. Bul aqyrsońynda úreige eti úirengen adamnyń sol úreimen eki aradaǵy intellektýaldyq oiyny. A.Rembo óziniń manifesinde bylai degen: "Neobhodimo sotvorit sebe deformirovannýiý dýshý: tak chelovek seet borodovki na svoem litse i vyrashivaet ih".
Gýgo Fridrih bir sózinde: "Rabota zakliýchaetsia v dlitelnom bezgranichnom, osmyslennom smeshenii, zapýtyvanii vseh oshýshenii, vseh chývstv... Poeticheskoe stanovlenie trebýet samoývechia, operativnoi obezobrajennosti dýshi. Radi togo chtoby "dostich neizvestnogo", smotriashii v neizvestnoe, poet stanovitsia "velikim bolnym, velikim ýchenym". Takim obrazom, anormalnost ne iavliaetsia bolee rokovoi predopredelennostiý, kak kogda-to ý Rýsso ne soznatelno vybrannoi pozitsiei" degen.
Iaǵni, aqyn sanaly túrde, qoldan rýhani mertikken tulǵany týdyrýy kerek. Osylai ǵana qalypty túsiniktiń arnasy buzylady, infliatsiiaǵa ushyrap qunsyzdanǵan beineleý tili osylaisha ǵana túlegende, úreidiń ornyn úreimen oiyn, iaǵni eksperiment basqanda ǵana mádeniet alǵa jyljidy.
Shytyrman túster... ulyǵan itter daýysy,
Qinaidy meni kóz ilmei qalsam tún ishi.
Aýaǵa tajal sýret sala beredi,
Súp-súirik saýsaq qaýyrsyn.
Shytyrman túster,
Qutyrǵan itter kúlkisi,
Qosbasty attar,
Tórtkózdi qyrdyń túlkisi,
Saparǵa shyqsam, qolyma ustap basymdy,
Eńkildep jylap, qabir qazady bir kisi...
Shytyrman túster,
Bitpeitin zarly jańǵyryq,
Júredi bireý ań qýyp.
Qutyrǵan qasqyr qańǵyryp,
Júredi mańdy lań qylyp,
Erikken bireý
Ishimnen
Ulidy-ai kelip
Áńgúdik...
Shytyrman túster,
Aiadai ǵana bólmemde meniń dóńgelep,
Laýlaidy kúnim... áńgelek...
Oiatshy meni telefon,
Órtenip baram!.. Jan kerek!
("Fantasmagoriia")
Egerde bul óleńdi ózine ózi tuiyqtalǵan sýret (kartina v sebe) dep alsańyz, nebary aqynnyń bastyǵyrylǵan kezde kórgen jaman túsi bolyp qana shyǵady. Alaida gipertekstýaldik keńistikke ("gipertekstýalnoe prostranstvo") shyǵarǵanda jyr múldem basqa maǵyna beredi. Óleń qazaqtyń ótkeni-ketkenimen, iaǵni burynǵy-sońǵy barlyq tekstermen salǵasqanda aqynnyń boiyn kernegen syrqattyń syryn túsingendei bolasyz. Aqynnyń túsine kirgen qorqynyshty sýretter - bizdiń taiǵaq keshýli taǵdyrymyz, tarihtyń qiianaty men teperishi barysynda babalar keshken, keiinnen zardy syrtqa shyǵarýǵa tiym salynǵan zamanda kóńilden yǵysyp sananyń tereń túkpirine jasyrynǵan túrli sezim-kúi men úreidiń qaitadan qalqyp shyqqandaǵy kórinisi ekenin túisinesiz.
Bul adasqan, adasqan sebepti keshikken, keshikken sebepti ainyp, kúirep jetken Maǵjannyń jyry!
***
"Poeziia - qannyń siiaǵa ainalýy". Bul sózdi T.Eliot aitypty.
Óz tarapymyzdan aitarymyz, shyn poeziia - aqynnyń Jaratqan Iemen tildesýi. Aqyn, jan adamnyń aiaǵy baspaǵan jerdi taýyp qana duǵasyn oqidy. Bul jerde oqyrman tek qana kýá bola alady. Osy biik tuǵyrdan sál tómen túsetin bolsaq, poeziia - aqynnyń ózimen bastas, ózine teń adamǵa jazǵan haty.
Buryndary poeziiany at tóbelindei az, ozyq oqyrman oqityn. Qazir ádebiette shyn talǵammen qatar masskýlt talǵam, iaǵni nashar oqyrman diktatýrasy ornai bastaǵan siiaqty.
Bir dáýirdiń quldary kelesi dáýirge ótkende, ónerge, ádebietke tártip ornatqysy kelip, abaqtynyń kúzetshisi bolǵysy kelip ańsap turady. Biraq shyn poeziia ózine ózi belgilegen zań-nizamdarmen ǵana júredi. Poeziiany túzetýge tyrysý - aspanǵa qaraýǵa, juldyzdardy tamashalaýǵa tiym salýmen birdei kúlkili áreket. Túptiń túbinde eldi sońynan ertkendiki emes, eldiń bári qarsy bolǵandiki aqiqat bolyp shyǵady.
Saliýt pen feierverk aiaqtalǵanda aspanda shyn juldyzdar ǵana qalady.
Talasbek Ásemqulov
«Almaty aqshamy» qoǵamdyq-saiasi gazeti,
№ 56 (4458) 12 mamyr, 2011 jyl.
